اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
العربیة العلویة و اللغة المرویّة؛ کتابی نویافته از شیخ حرّ عاملی؛ معرفی و نقد مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 66
چهارشنبه ، 11 تیر 1399 ، 08:34

چکیده: این گفتار به معرفی مختصر کتاب العربیة العلویة و اللغة المرویّة؛ نوشتۀ محدث شیعی شیخ حرّ عاملی (1033–1104) می­پردازد. این کتاب که تا کنون کمتر شناخته شده، بخش‌هایی از ادبیات عرب را بر اساس احادیث اهل بیت نگاشته است. در قسم اول، 39 باب از ابواب ادبیات عرب و در قسم دوم، 40 کلمه یا عبارت را بر مبنای احادیث شیعی توضیح می­دهد. نگارنده پس از بیان تاریخچه­ای از دو دیدگاه ادیبان در بارۀ جواز یا عدم جواز استناد به احادیث در علوم ادبی، در بارۀ کتاب العربیة العلویة توضیح داده­ است و تنها نسخۀ خطی کتاب را که مبنای تحقیق کتاب است، شناسانده­ است. همچنین فهرست تفصیلی کتاب را آورده­ است تا درونمایۀ کتاب مشخص شود.

کلیدواژه­ها: العربیة العلویة و اللغة المرویّة (کتاب) – کتاب­شناسی و نسخه­شناسی؛ حرّ عاملی؛ ادبیات عربی؛ حدیث شیعی. 

 

مقدمه

   در بارۀ زندگی و آثار محدث بزرگوار شیخ حرّ عاملی (8 رجب 1033–21 ماه رمضان 1104) بسیار نوشته­اند، تا آنجا که نیازی به تکرار نوشته­های پیشین نیست آثار گرانقدر و جاودانۀ او همچون وسائل الشیعة، الجواهر السنیة، اثبات الهداة، الفوائد الطوسیة، امل الآمل و کتابهای دیگر، صدها سال به مجالس و مراکز علمی مکتب اهل بیت روشنی بخشیده است.

   افزون بر آن، ایشان کتابهای فراوانی از آثار قدما را استنساخ کرده که به برکت این جهاد علمی، امروز نسخه­های معتبری از آنها را در اختیار داریم. همچنین اجازات و انهاءات ایشان به دانشوران زمان خود نشان می­دهد که جلسات متعدّد قرائت و تصحیح و مقابلۀ این کتابها را اداره می­کرده است.

   کتاب العربیة العلویة یکی از آثار مکتوب و کمتر شناخته شدۀ شیخ حرّ عاملی است که در این گفتار در بارۀ آن توضیحاتی خواهد آمد.

1. تاریخ استناد به احادیث در علوم ادبی

   در زمینۀ تاریخ استناد به حدیث در علوم ادبی، باید گفت: ادیبان متقدم  در صرف و نحو، کمتر به احادیث نبوی استناد می­کردند، با اینکه در دیگر علوم ادبی این استناد بیشتر بود. خلیل بن احمد (م 175)، سیبویه (م 180)، فرّاء (م 207) و ابن خالویه (م 370) در این گروه به شمار می­روند. (بنگرید: موقف النُحاة من الاحتجاج بالحدیث الشریف، ص 42 – 189) در سده­های هفتم تا دوازدهم دانشوران دیگر را در همین گروه می­بینیم، مانند: ابوالبقاء عکبری (م 616)،  ابن حاجب (م 646)، رضی استرآبادی (م 688)، ابن هشام (م 762)، سیوطی (م 911) و ابن ابی الطیب فاسی (م 1170). (بنگرید: النحویون و الحدیث الشریف، ص 65–130؛ موقف النحاة من الحدیث الشریف، ص226–233؛ تاریخ الاحتجاج النحوی بالحدیث الشریف، ص 188؛ فیض نشر الانشراح من روض طیّ الاقتراح، ج 1ص 525)

   البته گروهی از دانشوران علوم ادبی با این رویکرد مخالفت کرده­اند. سیوطی دو دلیل آنها را نقل می­کند. (الاقتراح فی اصول النحو، ص 44 – 45) به این دو دلیل نیز پاسخ داده شده که تفصیل کلام، موکول به محلّ خود می­باشد.

   تاریخچۀ یادشده بر اساس دیدگاه­های اهل تسنن است که حدیث را منحصر به کلام پیامبر می­دانند، در حالی که شیعه تمام کلمات صادره از پیامبر و حضرت زهرا و دوازده امام را حدیث می­داند. غنای گنجینۀ حدیثی بر این مبنا، دیدگاه و ادلّۀ طرفداران استناد به حدیث در ادبیات را تقویت می­کند. تفصیل این کلام نیز مجال دیگر می­طلبد.

   کتاب العربیة العلویة نوشتۀ شیخ حرّ عاملی در این راستا قابل تذکر و توجه است که تا کنون کمتر به آن اشاره شده است.

2. در بارۀ کتاب العربیة العلویة

   یکی از آثار محدث عاملی کتاب العربیة العلویة است که در چندین منبع کتابشناسی و تراجم نگاری ضمن فهرست آثار شیخ حرّ، از آن یاد شده است. (از جمله بنگرید: امل الآمل ج 1 ص 144، ریاض العلماء ج 5 ص 66، لؤلؤة البحرین ص 75، روضات الجنات ج 7 ص 99، الذریعة ج 14 ص 243 و چندین منبع دیگر)

   مؤلف در یکی از اجازات خود،  ضمن اشاره به آثار خود، از این کتاب یاد می­کند. در اجازه به سید محمد تقی ابن سید محمد صادق موسوی که در اواخر شعبان 1100 در مشهد مقدس رضوی صادر شده، می­نویسد:

   «و أجزت له ... أن یروی عنی جمیع ما ألّفته و جمعته و رویته من الکتب و الرسائل، فمنها: ... کتاب العربیة العلویة و اللغة المرویّة، لم یتمّ ...»

   متن این اجازه در پایان نسخه­ای از وسائل الشیعة آمده که به شماره 435 کتابخانه مدرسه نواب مشهد موجود است. (فهرست نسخه­های خطی مدرسۀ علمیۀ عالی نواب، ص 357. نیز بنگرید: علم الحدیث، کاظم مدیر شانه چی، ص 281 – 283)

   محدث عاملی در این کتاب، به 31 کتاب استناد کرده، که علاوه بر منابع حدیثی شیعۀ امامیه، نام برخی از کتابهای اهل تسنن نیز در این فهرست دیده می­شود؛ مانند: نزهة الألبّاء نوشته ابوالبرکات انباری (513 – 577)، الفیة ابن مالک (600 – 672)، وفیات الاعیان ابن خلّکان  (608 – 681).

3. فهرست ابواب کتاب

   فهرست ابواب کتاب به ترتیب مصنف چنین است:

   القسم الأوّل فیما یتعلّق بالعربیّة: (شامل 39 باب که 107 حدیث یا نقل در آن آمده است)

   در این بخش برخی از قواعد و قوانین کلّی ادبی، مباحث صرفی و نحوی، اشتقاق، تفسیر، کلام، فقه، تاریخ و علوم دیگر آمده است.

    (1). باب الأمر بتعلّم العربيّة.

   (2). باب الأمر بالإعراب وتعلّم الأدب واجتناب اللَحن.

   (3). باب الأمر بتعلّم النحو وأنَّ أميرَ المؤمنين علیّ بن أبی طالب7 وَضَعَهُ.

   (4). باب جملة من مسائل النحو.

   (5). باب ذمّ الإفراط فی النحو والإکثار منه.

   (6). باب أنَّ العطفَ يقتضی تشريكَ الحُکم، وأنَّ «الباءَ» قد تجيئ للتبعيض.

   (7). باب أنَّ «أو» للتخيير كُلَّما وردت فی القرآن فی الكفّارات ونحوها، وأنَّها تأتی للتقسيم أیضاً.

   (8). باب جملة من أنواع ألفاظ القرآن وأحكامها المتعلّقة بالعربيّة.

   (9). باب أنَّهُ قد يُستعمل لفظُ العموم فی معنى الخصوص لقرينة.

   (10). باب أنَّهُ قد يُستعمل لفظُ الخصوصِ فی معنى العموم لقرينة.

   (11). باب أنَّهُ قد يُستعمل الفعلُ وشبهُهُ إلى غيرِ ما هو لَهُ، فلا يكون الإسنادُ حقيقةً بل يكون مجازاً.

   (12). باب أنَّهُ قد يُستعمل الفعلُ الماضی فی معنى الاستقبال لقرينة.

   (13). باب أنَّ «إلّا» قد تُستعمل بمعنى «واو العطف» لقرينة.

   (14). باب أنَّهُ قد يُذكر مقولُ القولِ ويُحذف القولُ لقرينة.

   (15). باب أنَّهُ قد يُحذف المضافُ ويُقام المضافُ إليه مقامَهُ لقرينة.

   (16). باب أنَّ إسنادَ أفعال العباد إليهم حقيقةٌ لا مجازٌ، وإسنادَها إلى اللهِ مجازٌ لا حقيقةٌ.

   (17). باب أنَّهُ قد يُخاطب إنسانٌ ويُراد بالخطابِ غيره.

   (18). باب أنَّهُ لا يُقصد بالخطاب مخاطبٌ معيّنٌ، فيُفيد العمومَ لكلِّ مَنْ يصلح له الخطاب، وأنَّ استغراقَ المفردِ أشمل من الجمع.

   (19). باب أنَّهُ يجوز أنْ يُخاطبَ المفرد بخطابِ الجمع للتعظيم.

   (20). باب أنَّ {وأرجلكم} فی آية الوضوء مخفوضةٌ معطوفةٌ على {رؤسكم}.

   (21). باب «إلى» هل تأتی بمعنى «مِنْ» أم لا؟

   (22). باب أنَّ الاستفعالَ طلبُ الفعل.

   (23). باب اشتقاق جملة من أسماء الله وأسماء الأنبياء والأئمّة: وغيرها.

   (24). باب أنَّ «ما» لما لا يُعقل.

   (25). باب جواز الفصل بين فعل المدح والذمّ وفاعله.

   (26). باب الفصل بين الموصوف والصفة.

   (27). باب أنَّهُ ينبغی تعلّمُ الكتابة.

   (28). باب آداب كتابة البَسملة.

   (29). باب استحباب الابتداء بالبَسملة فی الكتابة وغيرها.

   (30). باب آداب المكتابة.

   (31). باب آداب الكتابة.

   (32). باب أنَّهُ قد يُستعمل اللفظ فی غير معناه على وجهِ المجاز أو التشبيه.

   (33). باب أنَّهُ إذا قيل: «شهر رمضان» فالشهرُ مضافٌ إلى الاسم، والاسمُ اسمُ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ.

   (34). باب أنَّ صيغةَ «فِعال» للمبالغة فی الفعل.

   (35). باب أنَّهُ قد يُغلب اللقبُ أو الكنيةُ على الاسم.

   (36). باب أنَّ «الشمالَ»، و«الجنوبَ»، و«الصبا»، و«الدبورَ» أسماءُ ملائکة، وأنَّ الرياحَ الأربعَ تُضاف إليها.

   (37). باب عدم جواز زيادة الهمز في القرآن وترك الهمز الأصلی.

   (38). باب أنَّ أواخرَ فصولِ الأذان والإقامة مخرومةٌ ساكنةٌ للوقف.

   (39). باب أنَّ «الباءَ» فی البَسملة للاستعانة.

بخش دیگر  شامل معنای برخی از واژه­ها یا عبارات  است که در احادیث آمده است. 

القسم الثانی: معانی شرذمة من اللغات عن الأحادیث: (معنای 41 واژه یا عبارت که در احادیث آمده است):

   (1). العقل؛ (2). الألباب؛ (3). القلب؛ (4). الأعرابيّ؛ (5). العلّامة؛ (6). العلم، مرّتین؛    (7). الکمال؛ (8). العلماء؛ (9). الفقیه؛ (10). النقص؛ (11). إحیاء العلم؛ (12). الدراسة؛ (13). التصعّر؛ (14). الطعام؛ (15). المفترع؛ (16). العبادة؛ (17). رؤية الله؛ (18). الأبصار؛ (19). الغضب؛ (20). الرضا؛ (21). السخط؛ (22). جملة من أسماء الله؛  (23). الاسم؛ (24). البسملة؛ (25). الله؛ (26). النور؛ (27). الأوّل، مرّتین؛ (28). البَلَح؛ (29). البُسر؛    (30). الآخَر؛ (31). القدیر؛ (32). العالم؛ (33). السمیع؛ (34). البصیر؛ (35). اللطیف؛ (36). القویّ؛ (37). الله أکبر؛ (38). سبحان الله؛ (39). الواحد؛ (40). القائم.

4. نسخه خطی کتاب

   نسخۀ منحصر این اثر ضمن مجموعه­ای به شماره 240 در کتابخانۀ فاضل خوانساری خوانسار موجود است (فهرست نسخه­های خطی فاضل خوانساری، ج 1 ص 203 – 205). در این مجموعه که 11 رساله و 299 برگ دارد، تمام رسائل آثار شیخ حر عاملی است، بجز رساله هفتم که اعتقادات شیخ صدوق است. کاتب آن ابراهیم بن محمدعلی عاملی است که شیخ آقا بزرگ تهرانی احتمال داده وی از شاگردان یا معاصران شیخ حرّ عاملی باشد. (طبقات اعلام الشیعه، قرن 12، ص 13)

   یکی از شواهدی که این نظر محقق تهرانی را تأیید می­کند، وجود نسخه­هایی از آثار محدث عاملی به خط این کاتب است؛ از جمله:

الف. اثباة الهداة، کتابت 1125. (الذریعة، ج 1 ص 112، رقم 541)

ب. وسائل الشیعة، کتابت 1123، نسخه خطی شماره 2348 مرکز احیای میراث اسلامی قم. (فهرست نسخه­های خطی مرکز، ج 6 ص 353 – 354)

ج. نسخه­ای دیگر از وسائل الشیعة، کتابت 1124، نسخه خطی شماره 596 مدرسه صدر بازار اصفهان. (فهرست نسخه­های خطی مدرسه، ج 2 ص 435)

د. الفوائد الطوسیة. آغاز این نسخه به خط مؤلف است و ابراهیم عاملی آن را کامل کرده و به تاریخ 2 جمادی الاخرة 1121  به پایان برده است. نسخه به شمارۀ 7838 در کتابخانه رضویه مشهد موجود است. (فهرست نسخه­های خطی رضوی، ج 14 ص 388 – 389) محقق تهرانی این نسخه را نزد سید محمدرضا تبریزی در نجف دیده بود و در کتابهایش آن را توصیف می­کند. (الذریعة ج 16 ص 348 رقم 1616؛ طبقات اعلام الشیعة قرن 12 ص 13 – 14)

   تحقیق کتاب بر اساس همین نسخه توسط نگارنده انجام شده و با تقریظی از علامه سید عبدالستار الحسنی در مرحلۀ چاپ و نشر است.

 

منابع

(1). الاقتراح فی أُصول النحو: للشيخ جلال الدين عبد الرحمن بن أبی بکر السيوطیِ المصریّ الشافعیّ (849 - 911 هـ)، ضبطه وعلّق عليه: عبد الحکيم عَطيّة، راجعه وقدّم له: علاء الدين عَطيّة، دار البيروتیّ، ط2، 1427 هـ / 2006 م.

(2). أمل الآمل فی علماء جبل عامل: للشيخ محمّد بن الحسن الحُرّ العامِلیّ (1033 - 1104 هـ)، تحقيق السيّد أحمد الحُسَينیّ [الإشکوریّ]، مکتبة الأَندَلُس، مطبعة الآداب - بغداد، ط1، 1385 هـ .

(3). تاريخ الاحتجاج النحویّ بالحديث الشريف: للدکتور فخر الدين قباوة، دار الملتقی - حلب، ط1، 1425 هـ / 2004 م.

(4). الذريعة إلی تصانيف الشيعة: للشيخ محمّد محسن بن علیّ الشهير بآقا بُزرگ الطِهرانیّ (1293 - 1389 هـ)، مطبعة الغریّ - النجف الأشرف، ط1، 1355 هـ .

(5). روضات الجنّات فی أحوال العلماء والسادات: للسيّد محمّد باقر بن زين العابدين الموسویّ الخوانساریّ (1226 - 1313 هـ)، قدّم له السيّد محمّد تقیّ الکشفیّ، حقّقه: الشيخ أسد الله إسماعيليان الدِّهاقانیّ، منشورات إسماعيليان - قم المقدّسة، ط1، 1390 هـ .

(6). رياض العلماء وحياض الفضلاء: للميرزا عبد الله بن عيسی بيگ الأَفَندِیّ الإصفهانیّ (من أعلام القرن الثاني عشر)، تحقيق: السيّد أحمد الحُسَينیّ [الإشکوريّ]، مؤسّسة التاريخ العربی - بيروت، ط1، 1431 هـ.

(7). العربيّة العلويّة واللغة المرويّة: للشيخ محمّد بن الحسن الحرّ العامِلیّ (1033 - 1104 هـ)، تحقيق وحيد الشَّوَنديّ، تحت الطبع.

(8). علم الحديث: شيخ کاظم مدير شانه چی، مؤسّسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرّسين - قم، ط21، 1387 ش.

(9). فهرست نسخه‌های خطّی کتابخانه آية الله فاضل خوانساری (خوانسار - ايران): سيّد جعفر حسينی اشکوری، زير نظر حاج محمّد حسن فاضلی، انتشارات انصاريان - قم، ط1، 1416 هـ / 1374 ش.

(10). فهرست نسخه‌های خطّی کتابخانه مدرسه صدر بازار - اصفهان: سيّد جعفر حسينی اشکوری، مجمع ذخائر اسلامی - قم، ط 1، 1426 هـ / 1384 ش.

(11). فهرست کتب خطّی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی (ج14): برات علی غلامی مقدّم، منشورات آستان قدس رضوی، 1376 ش.

(12). فهرست نسخه‌های خطّی مدرسه علميّه عالی نوّاب: محمود يزدی مطلق (فاضل)، عروج انديشه - مشهد، ط 1، 1430 هـ / 1388 ش.

(13). فهرست نسخه‌های خطّی مرکز احياء ميراث اسلامی، قم - ايران (ج6): سيّد احمد حسينی [اشکوری]، سرور، ط1، 1425 هـ / 1383 ش.

(14). الکواکب المنتثرة فی القرن الثانی بعد العشرة (طبقات أعلام الشيعة): للشيخ محمّد محسن بن علیّ الطِّهرانيیّالمعروف بآقا بزرگ (1293 - 1389 هـ)، دار إحياء التراث العربیّ- بيروت، ط1، 1430 هـ .

(15). لؤلؤة البحرين فی الإجازة لقرّتی العين: للشيخ يوسف بن أحمد البحرانیّ (1107 - 1186 هـ)، حقّقه و علّق عليه: العلّامة السيّد محمّد صادق آل بحر العلوم، مکتبة فخراویّ - المنامة، ط1، 1429 هـ / 2008 م.

(16). موقف النحاة من الاحتجاج بالحديث الشريف: للدکتورة خديجة الحديثیّ، دار الرشيد، منشورات وزارة الثقافة والإعلام - الجمهوريّة العراقيّة، 1981 م.

(17). النحويّون والحديث الشريف: للدکتور خليل بنيان الحسون، دار جرير - عمان، ط1، 1436 هـ / 2016 م.

 

 

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: