واکاوی آثار مکتوب میرزا ابوالقاسم اردوبادی(1274 – 1333 ق) فقیه و قرآن¬پژوه: پیشنهادهای پژوهش محور چاپ
شماره سفینه - سفینه 65
دوشنبه ، 26 اسفند 1398 ، 12:54

چکیده: میرزا ابوالقاسم اردوبادی از عالمان جامع الأطراف در نیمۀ اوّل قرن چهاردهم است که در اردوباد زاده شد و در تبریز و نجف دانش آموخت. از او در زمینه‌هایی مانند قرآن پژوهی، کلام، فقه و اصول نزدیک به پنجاه کتاب و رسالۀ مفید برجای مانده که بیشتر این آثار، چاپ و منتشر نشده­اند. 

   از کتاب‌های مفصّلی مانند «سبیل الرّشاد» در فقه استدلالی تا رساله‌های مختصر در فقه و نیز کتاب‌های متنوعی در حریم دفاع از دین مانند شهاب مبین و الشهب الثاقبة، در میان این آثار دیده می‌شود.

   این تحقیق از نوع توصیفی بوده و به روش کتابخانه­ای انجام شده است.

   بر اساس این تحقیق 62 درصد از آثار ایشان به زبان عربی، 35 درصد به فارسی و 3 درصد به زبان ترکی است. از نظر موضوع، فقه با 41 درصد بیشترین فراوانی و موضوعات قرآن، منطق و متفرّقه با فراوانی‌های کمتر از 10درصد، کمترین عناوین را به خود اختصاص داده‌اند. به لحاظ حجم تنها دو عنوان از آثار اردوبادی به دوره‌های مفصّل (بیش از یک جلد) اختصاص می‌یابد و آثار مختصر (کمتر از 50 برگ)، 49 درصد و متوسّط (یک مجلّد) 46 درصد است.

کلیدواژه‌ها: اردوبادی، ابوالقاسم؛ حوزۀ نجف؛ قرآن‌پژوهی؛ نسخه‌های خطی؛ دفاع از حریم دین، پیشنهاد پژوهش.

 

1. مقدمه

   میرزا ابوالقاسم اردوبادی(1274-1333ق) یکی از بزرگان عرصۀ فقاهت، حدیث، کلام و قرآن پژوهی در نیمۀ اوّل قرن چهاردهم بوده که در نجف می‌زیست. وی علی­رغم آن‌که نزدیک به پنجاه اثر تألیفی از خود به جای گذاشت و فرزندی دانشور به نام علّامه میرزا محمّدعلی اردوبادی (1312-1380ق) پرورش داد امّا گمنام مانده و به جز معدودی از منابع که آن‌ها‌ نیز از طریق این فرزند دانشمند بر احوال وی مطّلع شده­اند، خبری از این عالم گرانقدر حتّی در شماری از کتاب‌های تراجم‌نگاری برجای نمانده است.

   هدف از این مقاله، معرّفی مختصر اردوبادی و شناساندنِ آثار ایشان به همراه توضیحی از محتوا و محل نسخه‌های خطی آن‌هاست.

2. شرح حال مختصر

   نام اردوبادی را گاه، محمد قاسم (شهاب مبین، برگ آخر) و گاه ابوالقاسم (الذریعه ج 8 ص 104، ش 384) نوشته­اند. معلم حبیب آبادی می­نویسد: ظاهراً نام اصلی او قاسم بوده و برای احترام، گاهی محمد قاسم و گاهی ابوالقاسم می‌گفته­اند». (مکارم الآثار ج 6 ص 2061) اردوبادی را منسوب به اُردباد یا اوردباد، که شهری در مرز بین آذربایجان و قوقاس نزدیک نهر ارس است می‌دانند. (قمی، الکنی و الالقاب ج 1 ص 21)

   اردوبادی به سال 1274ق. در اردوباد متولد شد. در سال 1291ق. برای تحصیل علم به تبریز (تکمله، ج6، ص322) و در سال 1298ق. به نجف رفت. (موسوعه، ج17، ص17) از برخی از اساتید او می­توان به میرزا محمدحسن شیرازی اشاره کرد که روحیۀ دفاع از دین در برابر خصم، در ایشان مثال‌زدنی بود. (مهدوی، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، ج1 ص353–358) این رویکرد به اردوبادی نیز منتقل شد. در زمرۀ شاگردان ایشان نیز می­توان به فرزند دانشمندش، میرزا محمّد علی اردوبادی (1312-1380ق) محقّق معروف حوزۀ نجف اشاره کرد. در مدّت اقامت در نجف، ارتباط او با تبریز و قفقاز و اردوباد پیوسته ادامه داشت، به گونه­ای که کتاب الشهاب المبین را در سال 1319 ق. در جواب یکی از رساله‌های ضد قرآن نوشت که در آن منطقه منتشر شده بود. نام این رسالۀ ضدقرآن یا نویسندۀ آن از سوی اردوبادی معیّن نشده و در جستجوها نیز به دست نیامده است. از آرای متفاوت اردوبادی در این کتاب که کار او را از دیگران متفاوت می‌کند نگاه ویژۀ او به قصه و کارکرد آن در قرآن و استناد به نهج البلاغه به عنوان شاگردی از شاگردان امیرالمؤمنین7 اشاره کرد.

   اردوبادی علاوه بر فقه و اصول، در زمینۀ کلام و تبیین عقاید و دفاع از قرآن و نبوت خاتم الانبیاء تلاشهایی کرد، به گونه‌ای که آثار مکتوبش نشان می‌دهد و برخی از مناظرات خود در دیار آذربایجان با افرادی بابی و مسیحی را گزارش می‌کند. همچنین تسلط او بر زبان عبری و متون اصلی عهدین ـ چنانکه از کتاب الشهاب المبین بر می‌آیدـ در همین راستا قابل ذکر است. وی صاحب حدود پنجاه کتاب کوچک و بزرگ به زبان‌های فارسی، عربی و ترکی است که به جز سه مورد، آن‌هم به صورت چاپ سنگی در زمان حیاتش، هیچ‌کدام به چاپ نرسیده امّا نُسخ خطی آن‌ها موجود و در دسترس است. برخی از آثار ایشان نیز در زمینۀ عقاید و دفاع از نبوّت و قرآن است همانند: کتاب القبسات فی الأصول الخمسة، مناهج الیقین فی الرّد علی النصاری، الشهب الثاقبة فی الردّ علی القول بوحدة الوجود، رجوم الشیاطین فی النقد علی تفسیر میرکریم القاضی البادکوبی باللغة الترکیة، السهام النافذة فی الردّ علی البابیّة و نظایر اینها. در زمینۀ فقه با نوشتن یک دورۀ کامل فقه استدلالی به زبان عربی و نیز چند رسالۀ فتوایی توانایی خود را در این حوزه نشان داد.

4. استادان و مشایخ اجازه

   در زمرۀ استادان ایشان می‌توان از افرادی هم‌چون: شیخ محمد حسن مامقانی، مولی علی نهاوندی صاحب تشریح الاصول، مولی محمد ایروانی، شیخ محمد حسین کاظمی، فاضل اردکانی، میرزا محمد حسن شیرازی، شیخ محمد حسن آل یاسین کاظمی، مولی حسینقلی همدانی، نام برد. (سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء ج 14 ق 2 ص 660)

   نیز در زمرۀ کسانی که به ایشان اجازۀ روایت حدیث یا اجتهاد داده‌اند، از افراد زیر می‌توان نام برد: شیخ محمد طه نجف، فاضل شرابیانی، شیخ زین العابدین مازندرانی، شیخ لطف الله مازندرانی، میرزا محمد حسن شیرازی، شیخ محمد حسن مامقانی.

5. شاگردان و افراد مجاز

   با این‌که برای ایشان حوزۀ درسیِ چندان گسترده‌ای نقل نشده ولی از این افراد به عنوان کسانی که در خدمت اردوبادی تلمّذ کرده‌اند و یا اجازۀ روایت از وی دریافت کرده‌اند یاد می‌شود.

شاگردان:

1- میرزا محمدعلی اردوبادی (21 رجب 1312–1 صفر1380). که تنها فرزند اردبادی بود. (موسوعه ج 1 ص54)، فقه و اصول را از پدرش آموخت. (بحرالعلوم، وفیات الاعلام ج 2 ص 800 – 802)

2- میرزا مصطفی بن حسن قراداغی تبریزی (1297 تبریز– 1338 نجف). (موسوعه ج 21 ص 123 – 128. شرح حالش: بحر العلوم، وفیات الأعلام ج 1 ص 607)

3- سید احمد بن مفید حسینی. (تهرانی، طبقات، نقباء البشر، ج 1 ص 123)

4- میرزا خلیل تبریزی برادر میرزا مصطفی یادشده (موسوعه ج 21 ص 123)

5- عبدالغفار اردوبادی (موسوعه ج 21 ص 18)

 مجازان:

1- سید محمد علی بن حسن واعظ تبریزی نجفی (1290–12ذیقعده 1364). برای شرح حال او بنگرید: بحر العلوم، وفیات الأعلام ج 2 ص 729 – 730.

2- میرزا محمد علی اردوبادی (1312–1380). نقوی می­نویسد: «الفاضل الأوردبادی عن أبیه العلّامة». نک: نقوی، اقرب المجازات إلی مشایخ الإجازات، ص 318.

3- میرزا جعفر نوجه دهی تبریزی (1290–1364). شرح حال او را بنگرید: موسوعه ج 15 ص 14–15.

6. اردوبادی در نگاه دانشوران

   در میان دانشورانی که مقامات علمی و مکارم اخلاقی اردوبادی را ستوده‌اند می‌توان به اشخاص زیر اشاره کرد:

1- علامه امینی (م1390): «الفقیه الوجیه حجة الإسلام المیرزا محمدقاسم بن محمدتقی الأردوبادی...». (امینی، المطالب العلیة، ص 318 – 320)

2- سید محمدصادق بحرالعلوم (م 1399): «...له مؤلفات عدیدة و هو والد صدیقنا الشیخ محمد علی...». (بحرالعلوم، محمد صادق. وفیات الاعلام ج 1 ص 568 – 569)

3- سید احمد اشکوری (معاصر)، ضمن شرح حال فرزند اردوبادی: «کان أبوه ... من وجوه العلماء الأفاضل الأتقیاء، له آثار جلیلة و مؤلّفات کثیرة ...» (المفصل فی تراجم الاعلام، ج 3 ص 483)

4- محمد علی اردوبادی (1380): «والدی العلامة حجة الاسلام المیرزا ابوالقاسم الاوردبادی قدس سره. و کان رحمه الله من سدنة الدین المنیف، و من لم یأل جهداً فی الذّبّ عن الشرع الشریف...». (موسوعه ج 1 ص 225)

5- میرزا محمد تهرانی عسکری (1281–1371): «المیرزا محمد علی ابن العالم العلامة، صاحب التصانیف الفائقة و الأفکار الرائقة، المیرزا أبوالقاسم الأوردبادی قدّس الله نفسه و طیّب رمسه». (موسوعه ج 1 ص 269)

6- سید حسن چهارسوقی اصفهانی (1294–1373): «العلم الفاضل الفقیه، أبی المفاخر و المکارم، حجة الإسلام و مولی الأنام، الآقا میرزا أبوالقاسم قدّس الله تعالی سرّه». (موسوعه ج 1 ص 285)

7- میرزا محمدحسن شیرازی (1312): «العالم بالتحقیق و الفائق بالتدقیق، العالم النحریر و النقاد البصیر، الثقة الأمین...». (به نقل: تکمله ج 6 ص 325)

8- شیخ زین العابدین مازندرانی حائری (1224–1309): «العالم بالتحقیق و المجتهد بالتدقیق، العالم النحریر و الناقد البصیر، العالم الورع البارع و الأمین بنصّ الشارع... مجتهد مطلق و مفتٍ بالصدق، جائز التقلید، نافذ الفتوی و الحکم، الآخذ بفتاویه مأجور...». (موسوعه ج 17 ص 15، تکمله ج 6 ص 325)

9- میرزا لطف­الله مازندرانی (حدود1311): «المولی الأجلّ الأمجد، و الفاضل الکامل الأرشد، المجتهد المطلق، العارف الأسعد، العالم العلّامة، و المجتهد الفاضل الفهّامة، زبدة العلماء المحققین، و أسوة الفقهاء المدقّقین، و زبدة الأجلّاء الأساطین، و سنام الفضلاء الکاملین، العالم الروحانی، و الفاضل السبحانی، و الکامل الصمدانی، الورع التقی، و المهذّب الصفی، الزکیّ النقیّ... بحراً زاخراً و حبراً ماهراً و فقیهاً مجتهداً کاملاً و کنزاً کامناً و من العلماء الاعلام و الفقهاء الکرام و الفضلاء الأعلام و المجتهدین العظام و المدقّقین الفخام، من ذوی الفضل و السداد، و البالغین درجة الإجتهاد علی الإطلاق ...». (موسوعه ج 17 ص 15 و 16، تکمله، ج 6 ص 325)

10- مولی محمد شرابیانی (1322)، (تقریظ بر رسالة الوصیة): «فقد أجلت النظر فی هذا المؤلّف المنیف و المهذّب اللطیف، فوجدته مشتملاً علی تحقیقات فائقة و تدقیقات رائقة، و نکات سریّة و لطائف بهیّة، ممّا یشهد لمؤلّفه – دام تأییده – بوفور الفضیلة و علوّ الرتبة الجلیلة، و أنه من الأوتاد، البالغین درجة الإجتهاد. و لعمری أنّه قد أجاد و أفاد، لا زال مسدّداً بالصواب، مؤیّداً بفصل الخطاب، إنّه کریم وهّاب...». (موسوعه ج 17 ص 16)

7. سالشمار اردوبادی

جدول زیر، زندگی‌نامۀ اردوبادی را در یک نگاه نشان می‌دهد:[1]

 

جدول شماره 1- سالشمار زندگی و آثار اردوبادی

سال

ماه

روز

رویداد

منبع

1274   

جمادی الاولی

 

تولد اردوبادی 

 

 

1291

 

 

سفر به تبریز برای طلب علم و تحصیل سطوح

تکمله ج 6 ص 322

1298

 

 

سفر به اوردباد

شهاب مبین، خاتمه کتاب

1298

 

 

عزیمت به نجف[2]

موسوعه ج 17 ص 17

1303

محرم

11

تألیف کتاب الطهارة از سبیل الرشاد[3]

 

1307

 

 

اجازه اجتهاد مولی لطف الله مازندرانی به او

موسوعه ج 17 ص 15 و 16

1308

 

 

سفر از نجف به تبریز[4]

موسوعه ج 17 ص 17

1312

رجب

21

تولد فرزند اردوبادی (میرزا محمد علی) در تبریز

 

1315

 

 

نخستین سفر به مشهد 

 

1315

جمادی الاولی 

18

سفر دوم اردوبادی به نجف که تا آخر عمر ادامه یافت

موسوعه ج 17 ص 18

1319

ربیع الثانی

27

تألیف ملخص الاحکام

 

 

1319

ذیحجه

15

تألیف شهاب مبین

 

 

1320

صفر

6

تألیف منهج السداد

 

1321

 

 

چاپ چند رساله اردوبادی در تبریز

 

1322

ذیقعده

19

تألیف قبسات النار

 

 

1323

 

 

آغاز زعامت او در منطقۀ آذربایجان و قفقاز[5]

تکمله ج 6 ص 323، الدرر البهیة ج 2 ص 960

1325

جمادی الاولی

22

تألیف سهام نافذة

 

 

1326

شوال

5

تألیف نور الضیاء

 

 

1327

محرم

22

تألیف النجم الثاقب

 

 

1327

ربیع الاول

26

تألیف المسائل الاصولیة

 

 

1329

ربیع الاول

9

تألیف المسائل الشکویة

 

 

1333

جمادی الاولی

 

حرکت از نجف به سمت مشهد

 

 

1333

شعبان

5

رحلت در همدان در راه زیارت امام رضا7[6]

 

 

 

8.آثار اردوبادی به ترتیب الفبا

   برای اردوبادی نزدیک به پنجاه کتاب نام برده‌اند که بجز دو مورد، هیچ کدام از آن‌‎ها چاپ نشده است. خوشبختانه نسخۀ اصلی آن‌ها در اختیار فرزند دانشور او بوده و او آن نسخه‌ها را به مکتبة الإمام امیرالمؤمنین7 در نجف اشرف هدیه کرده است[7] و بدین ترتیب این آثار محفوظ مانده است.

   از معدودی از این آثار نسخه‌هایی دیگر در کتابخانه‌های دیگر موجود است. در این فهرست، ابتدا با رجوع به کتاب الذریعه که صاحب آن – شیخ آقا بزرگ تهرانی- با محمّد علی اردوبادی مصاحب بوده و از این رو اطلاعات دست اوّلی از او گرفته است، استخراج شده است. آن‌گاه با استفاده از فهرست مخطوطات مکتبة الإمام امیرالمؤمنین7 نوشتۀ سیّد عبدالعزیز طباطبایی (تصویر نسخۀ دست نویس محقق طباطبایی که تا کنون انتشار نیافته است) مشخصات نسخه‌های خطی موجود در این کتابخانه قید شده است.

   مراد از فهرست امینی در این بخش، فهرست این کتابخانه است که محقق طباطبایی نوشته و به نسخه عکسی آن ارجاع شده است. باید دانست که اطلاعات مرتبط با بعضی از کتاب‌های اردوبادی که از منابع دیگر به دست آمده ذیل کتاب مربوط افزوده شده است. روشن است که بعضی از این آثار مفصل و گاه در چند مجلّد است و بعضی دیگر در حد یک فائده یا یک رسالۀ مختصر. امبا بر اساس ضوابط کتابشناسی و نسخه­شناسی هرکدام از آن‎‌ها یک عنوان مستقل به شمار می‌آید.

* ارجوزة فی المنطق. (ذریعه ج 1 ص 498 رقم 2450)

* اصول الدین. فارسی. (ذریعه ج 2 ص 182 رقم 675)

* حاشیه بر جامع عباسی شیخ بهائی. امینی از آن یاد می کند. (الغدیر ج 11 ص 264)

* الحقیقة و المجاز و علاماتها و علاقاتها. نسخه: امینی، ش 3/2048، برگ 15 أ تا 19 أ. (فهرست امینی ص 438)

* الدرة البیضاء فی عدة المتعة. نسخه: امینی ش 1879. 24 برگ. (فهرست امینی ص475)

تهرانی نام کتاب را این‌گونه نوشته است: الدرة البیضاء فی عدة المتعة المنقطعة المنقضیة مدتها أو المبذولة. (ذریعه ج 8 ص 93 رقم 342)

* رجوم الشیاطین و إفناء المارقین. ترکی. در نقد تفسیر میر کریم حاجی بادکوبه­ای. (ذریعه ج 10 ص 164 رقم 304)

* رسالة فی الاحتکار. نسخه: امینی ش 1/2048. برگ 88 تا 89. (فهرست امینی ص 536)

* سبیل الرشاد فی الفقه الاستدلالی. چندین مجلد.

سید عبدالعزیز طباطبایی دربارۀ این کتاب می‌نویسد:

   «هذا الکتاب المبسوط له عدة مجلدات ضخام فی ابواب الفقه من العبادات و المعاملات من الطهارة إلی المیراث بأدلّتها التفصیلیّة. سماه المصنف عند أواخر تألیفه له باسم سبیل الرشاد. نصّ علی ذلک فی کتاب الإرث منه، الموجود بخطّه. قال فیه: «و بعد، فهذا مختصر فی الإرث من أجزاء کتاب سبیل الرشاد ... » و حیث أنّ شیخنا [الطهرانی] دام ظلّه لم یعثر علی اسم له فی أوله، ذکره فی الذریعة باسم الفقه الإستدلالی [ذریعه ج 16 ص 282 رقم 1220] منتزعا اسما له فی واقعه، و فاته ذکره فی حرف السین. کما أن هناک خبط من الناسخ فی حرف الفاء حیث ذکر أن اسم هذا الکتاب بحر الحقائق و أنه موجود فی الحسینیة [التستریة فی النجف] و هذا خطأ من الناسخ، بل بحر الحقائق اسم للفقه الإستدلالی للشیخ عبدالصمد الهمدانی».

   تفصیل مجلدات کتاب به قرار زیر است: (تمام مجلدات فقط در کتابخانه امینی است)

**کتاب الطهارة، تألیف: 11 محرم 1303. 395 برگ. ش 1874.

 توضیح: وی بجز منهج السداد (رساله فارسی) سه کتاب در این موضوع داشته: 1. همین کتاب. 2. مفصل­تر از این در دو مجلد ضخیم به نام کتاب الطهارة 3. ملخص الاحکام.

**کتاب الصلاة. 328 برگ. ش 1875.

**کتاب الزکاة و الخمس و الصوم و الحج و المزار. جمعا 762 ص. ش 1876.

**کتاب الجهاد و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. بخش دوم ناتمام مانده است. ش 1885.

**کتاب المتاجر. 118 برگ. ش 1880.

**کتاب الصید و الذباحة. 82 برگ. ش 1882.

**کتاب المزارعة. 5 برگ. ناتمام. ضمن ش 1879.

**کتاب القضاء و الارث. 655 برگ. ش 1878. (فهرست امینی ص 637 – 639)

* سهام نافذة فی الرد علی الفرقة البابیة. تألیف 22 جمادی الاولی 1325. نسخه: برگ 34أ تا 70 أ. ش 1879. (فهرست امینی ص 418) تهرانی نیز از آن یاد می‌کند. (ذریعه ج 13 ص 261 رقم 1718)

* شرح مبحث الامامیة من العقائد النسفیة.

(رفاعی، معجم ما کتب عن الرسول و اهل بیته ج 6 ص 65 رقم 14481)

* الشهاب المبین. تألیف: 15 ذی الحجه 1319. نسخه: امینی، برگ. ش 1887. 160 برگ. (فهرست امینی ص 467)

توضیح: الف- تهرانی می­گوید که در تبریز چاپ شده است. (ذریعه ج 14 ص 225 رقم 2447)

ب- نسخۀ خطی این کتاب در کتابخانۀ آیت الله مرعشی به شماره 10963 موجود است. (فهرست مرعشی ج 27 ص 374)

ج- مشار آن را در شمار کتابهای چاپی آورده است. (کتابهای چاپی فارسی ج 3 ص 3328) و شاید با الشهب الثاقبة خلط کرده باشد.

د- عقیقی معرفی مختصری از این کتاب آورده است. (طبقات مفسران شیعه، ص 829 رقم 749)

* الشهب الثاقبة فی ردّ المارقة القائلین بوحدة الوجود. (ذریعه ج 14 ص 258 رقم 2469)

چاپ: نسخه چاپ تبریز 1321 ق. در مجموعه چاپ سنگی محدث ارموی موجود است.

* فائدة فی طرق روایات الاردوبادی و بیان مشایخه و إجازاته... نسخه: در آخر مجلد کتاب الطهارة فقه استدلالی. امینی ش 1874. (فهرست امینی ص 4)

* فائدة فی الإرادة. نسخه: امینی، برگ 161 و 162. ش 12/ 2048. (فهرست امینی ص 6)

* فائدة فی الأمر بین الأمرین. نسخه: امینی، برگ 167 أ–167 ب. ش 13/ 2048. (فهرست امینی ص 7)

* فائدة فی وضع الأسماء و أقسامه. نسخه: امینی، ش 5/ 2048 (فهرست امینی ص 33)

* قبسات النار فی ردّ الفجّار. در اصول دین و توحید و اثبات صانع و نبوت و امامت و ردّ طبیعیین و دهریین و .. تألیف 19 ذیقعده 1322. نسخه: امینی، 262 برگ. ش 1886. (فهرست امینی ص 79)

تهرانی از آن یاد می­کند. (ذریعه ج 17 ص 34 رقم 189)

   میرزا محمد علی نیز نکته­ای از آن نقل می­کند. موسوعه ج 4 ص 264–266.  نسخۀ دیگر از آن در کتابخانۀ مرعشی به شمارۀ شماره 7325 موجود است. (فهرست مرعشی ج 19 ص 118)

* منظومه فارسی در تعداد معاصی کبیره، ضمیمه کتاب پیش.

* کتاب الحج. نسخه: امینی، 337 برگ. ش 1877. یک برگ از آخر ناقص است.

توضیح: مؤلف سه کتاب در باره حج دارد: 1. مناسک حج. مختصر فتوایی. 2. کتاب الحج و المزار در موسوعه فقهی سبیل الرشاد. 3. این کتاب که مفصل­تر از دو کتاب پیشین است. (فهرست امینی ص 129)

* کتاب الطهارة. نسخه: امینی، جلد اول 287 برگ ش 1872. جلد دوم 245 برگ. ش 1873. نخستین بخش از یک دوره فقهی گسترده­تر از سبیل الرشاد که تنها همین بخش نوشته شده است. (فهرست امینی ص 134)

    احتمالاً همین است که تهرانی به عوان «کبیر استدلالی» یاد کرده است. (ذریعه ج 15 ص 187 رقم 1250) میرزا محمد علی اردوبادی کلامی از کتاب الطهارة نقل می‌کند. (موسوعه ج 4 ص 435 و 440، ج 22 ص 126)

* المسائل الشکویة. در کلام. تألیف: 9 ربیع الاول 1329. نسخه: برگ 47 أ تا 58 أ. ش 6/ 2048. (فهرست امینی ص 260)

   تهرانی دو بار از این کتاب یاد کرده: یک بار به نام جوابات المسائل الشکویة. (ذریعه ج 5 ص 225 رقم 1068) در باب امامت و میراث. در پاسخ میرزا فرج الله شکوی. بار دیگر به نام: المسائل الشکویة. (ذریعه ج 20 ص 353 رقم 377)

   توضیح در باره شکوی: بحر العلوم می‌گوید: حاج محمد صادق شکوی به امر میرزا ابوالقاسم مبالغی برای تذهیب منارۀ حرم سید الشهدا7 صرف کرد ولی کار به مسائلی مانند جنگ جهانی و آشوب در قفقاز و سپس وفات اردوبادی برخورد و ناتمام ماند. (الدرر البهیة ج 2 ص 960) آیا این دو شکوی یک نفرند یا نه، روشن نیست و باید بررسی شود.

* المسائل الاصولیة. در اصول فقه. تألیف: 26 ربیع الاول 1327. نسخه: امینی، 228 برگ. ش 1884. (فهرست امینی ص 262). نسخه دیگر: مرعشی شماره 9/477 (فهرست مرعشی ج 15 ص 27).

* مسأله: هل یشترط فی الرجوع علی الزوجة المطلّقة رجعیة علمها بالرجوع أم لا یشترط؟ نسخه: امینی، برگ 159 تا 164. ش 1879. (فهرست امینی ص 269)

* مسألة: فی جرح الرؤوس فی العزاء الحسینی. نسخه: امینی، 3 برگ. ش 2048. (فهرست امینی ص 274)

* مسألة إذا کانت رقبة الأرض لواحد أو جماعة أو عنوان ... نسخه: امینی، برگ 145 تا 158. و 167 به بعد. ش 1879. (فهرست امینی ص 285)

* مسألة فی إقرار أحد الشریکین بحصّة الثالث و إنکار الآخر. نسخه: امینی، برگ 62 أ تا 64 ب. ش 7/ 2048. (فهرست امینی ص 288)

* مسألة فی جواز التعلیق فی العقد و عدمه. نسخه: امینی، برگ 153 أ تا 160. ش 11/ 2048. (فهرست امینی ص 289)

* مسألة فی الوصیة بحرمان بعض الورثة و إعطاء البعض الآخر أکثر مما فرض الله. نسخه: امینی، 8 برگ. ش 2/ 2048. (فهرست امینی ص 290)

   توضیح: ظاهرا همین رساله است که فاضل شرابیانی بر آن تقریظ نوشته است.  (موسوعه ج 17 ص 16)  

* مقدمة فی الإرادة و حقیقتها. نسخه: امینی، برگ 23 أ تا 29 أ. ش 4/ 2048. (فهرست امینی ص 374)

* ملخّص الأحکام. کمی مفصل تر از یک رساله فتوائی. فقط کتاب الطهارة از آن تألیف شده است. تألیف: 27 ربیع الثانی 1319. نسخه: امینی، 269 برگ. ش 1883. (فهرست امینی ص 382)

* مناسک الحج. رساله فتوایی فارسی. تهرانی دو بار نام برده: (ذریعه ج 22 ص 254 و 270 رقم 6925 و 7040)

   توضیح: شیخ آقا بزرگ گفته که این کتاب در تبریز چاپ شده است. امّا این سخن احتمالا سهو ایشان است و دو کتاب از هم متفاوت نیستند.

* مناهج الیقین فی ردّ کتاب الهدایة. جزء اول و کمی از جزء دوم نوشته شده است. (ذریعه ج 22 ص 351 رقم 7400)

   توضیح: الهدایة کتابی است که یکی از کشیشهای مسیحی در ردّ اسلام نوشته بود. (دربارۀ آن بنگرید: نگاهی به ردیه‌نویسی بر مسیحیت در حوزۀ آذربایجان، حسن امینی فر، منصور معتمدی)

ضمناً در منابع دیگر نیز یاد شده است. (رفاعی، معجم ما کتب عن الرسول و أهل بیته. ج 3 ص 355 رقم 8038)

* منهج السداد. رساله فتوایی فارسی. جزء اول تا آخر اعتکاف. تألیف6 صفر 1320. پس از آن ابواب دیگر را افزوده است.  

نسخه: مسوده مؤلف. امینی، 266 برگ. ش 1870.

مبیضه جزء اول. امینی، 266 برگ. ش 1871.

مبیضه جزء دوم. امینی، 246 برگ. ش 1881. (فهرست امینی ص 435)

   چاپی: چاپ سنگی 1321 تبریز که در مجموعه سنگی محدث ارموی موجود است.

   تهرانی گوید: آنچه چاپ شده قسمت عبادات و مناسک است و بقیه­اش چاپ نشد. (ذریعه ج 23 ص 190 رقم 8592)

   توضیح: بر اساس نسخه چاپ سنگی موجود در کتابخانه محدث ارموی در قم می‌توان گفت این نسخه از کتاب که از اول و آخر افتادگی دارد، 286 صفجه دارد شامل ابواب صلوة (ص 7 تا 233)، زکات (ص 234 تا280)، صوم (ص281 به بعد).[8]

برای نشان دادن ویژگی‌های این کتاب، چند نکته از آن یاد می‌شود:

1- در این کتاب، واجبات و مستحبات و اخلاقیات و عقاید و فقه استدلالی در هم آمیخته است. (نمونه: ص 128).

2- ستونهای اسلام را پنج مورد می­داند، به ترتیب: معرفت امام معصوم، نماز، زکات، صوم ... (ص 126 و 234).

3- درایة الحدیث نیز در آن هست، مانند: اشاره به اختلاف اخبار و تقیه­ای بودن بعضی از آنها (ص 136 و 178 و 179 و ...).

4- ثواب اذان گفتن (ص 152)

5- تفسیر خیر العمل به ولایت و امامت (ص 156).

6- فضائل قرائت سوره­ها (ص 164)

7- مستحبات سجده (ص 172 و 184)

8- احکام نماز جمعه (ص 190 تا 192).

9- مستحبات روز جمعه (ص 192 به بعد)

10- حکم نماز استسقا (ص 200 و 201)

11- نماز خوف (ص 231 و 232)

12- ملحقات کتاب صلوة: معجزۀ ابی الفضل العباس (ص 232 و 233).

13- ضمن کتاب زکات، دو بخش غیر فقهی آورده است: رسالة حقوقیة امام سجاد7 (ص 235 تا 241)، وصایای حضرت امیر به محمد بن حنفیه (ص 241 تا 243).

* النجم الثاقب فی نفائس المناقب. تألیف 22 محرم 1327. نسخه: امینی، برگ 66 أ تا 786. ش 9/ 2048. (فهرست امینی ص 463)

   تهرانی گوید: شامل سه مبحث است: علم امام، طلب حاجت از ائمه، اخبار مخالف کتاب. (ذریعه ج 24 ص 69 و 70 رقم 356.؛ رفاعی، معجم ما کتب عن الرسول و اهل بیته ج 10 ص 153 رقم 25494)

* نورالضیاء. در باب قرآن. تألیف 5 شوال 1326. نسخه: امینی، 31 برگ. ش 1879. (فهرست امینی ص 485؛ ذریعه ج 24 ص 370 رقم 1988)

* وجیزة فی التعادل و الترجیح. نسخه: امینی، برگ 229 أ تا 269. ناقص الآخر. ش 1884. (فهرست امینی ص 525) 

تهرانی به نام التعادل و التراجیح یاد کرده است. (ذریعه ج 4 ص 204 رقم 1015)

* وجیزة فی التوحید.

چاپ: به ضمیمۀ شهب ثاقبة در تبریز به سال 1321 ق. چاپ سنگی شده است. نسخه­ای از این چاپ در مجموعه سنگی محدث ارموی موجود است.  

9. تحلیل آثار اردوبادی به تفکیک زبان

جدول شماره 2- آثار اردوبادی به تفکیک زبان

ترکی

فارسی

عربی

نام کتاب

 

 

*

ارجوزة فی المنطق

 

*

 

اصول الدین

 

*

 

حاشیه بر جامع عباسی

 

 

*

الحقیقة و المجاز

 

 

*

الدرة البیضاء فی عدة المتعة

*

 

 

رجوم الشیاطین و إفناء المارقین

 

 

*

رسالة فی الاحتکار

 

 

*

سبیل الرشاد

 

*

 

سهام نافذة

 

 

*

شرح مبحث الامامیة

 

*

 

الشهاب المبین

 

*

 

الشهب الثاقبة

 

 

*

فائدة فی طرق روایات الاردوبادی

 

 

*

فائدة فی الإرادة

 

 

*

فائدة فی الأمر بین الأمرین

 

 

*

فائدة فی وضع الأسماء و أقسامه

 

*

 

قبسات النار فی ردّ الفجّار

 

*

 

منظومه فارسی در تعداد معاصی کبیره

 

 

*

کتاب الحج

 

 

*

کتاب الطهارة

 

*

 

المسائل الشکویة

 

 

*

المسائل الاصولیة

 

 

*

مسأله: هل یشترط...

 

 

*

مسألة: فی جرح الرؤوس...

 

 

*

مسألة إذا کانت رقبة الأرض...

 

 

*

مسألة فی إقرار أحد الشریکین...

 

 

*

مسألة فی جواز التعلیق...

 

 

*

مسألة فی الوصیة...

 

 

*

مقدمة فی الإرادة و حقیقتها

 

*

 

ملخّص الأحکام

 

*

 

مناسک الحج

 

*

 

مناهج الیقین فی ردّ کتاب الهدایة

 

*

 

منهج السداد

 

 

*

النجم الثاقب فی نفائس المناقب

 

 

*

نورالضیاء

 

 

*

وجیزة فی التعادل و الترجیح

 

*

 

وجیزة فی التوحید

 

 

 

 

 

جدول شماره 3- فراوانی آثار اردوبادی به تفکیک زبان

درصد

فراوانی

حجم

62

23

عربی

35

13

فارسی

3

1

ترکی

 

 

   جدول شماره 2و 3 و نمودار شماره 1 فراوانی آثار اردوبادی را به تفکیک زبان نشان می­دهد همان گونه که در جدول مشاهده می­شود بیشتر آثار ایشان با فراوانی 62 درصد به زبان عربی بوده است و پس از ان زبان فارسی با 35 درصد و زبان ترکی با 3 درصد در رتبه­های بعدی قرار دارند.

10. تحلیل آثار اردوبادی به تفکیک موضوع

جدول شماره 4- آثار اردوبادی به تفکیک موضوع

متفرقه

قرآن

کلام

منطق

اصول

فقه

نام کتاب

 

 

 

*

 

 

ارجوزة فی المنطق

 

 

*

 

 

 

اصول الدین

 

 

 

 

 

*

حاشیه بر جامع عباسی

 

 

 

 

*

 

الحقیقة و المجاز

 

 

 

 

 

*

الدرة البیضاء فی عدة المتعة

 

*

 

 

 

 

رجوم الشیاطین و إفناء المارقین

 

 

 

 

 

*

رسالة فی الاحتکار

 

 

 

 

 

*

سبیل الرشاد

 

 

*

 

 

 

سهام نافذة

 

 

*

 

 

 

شرح مبحث الامامیة

 

 

*

 

 

 

الشهاب المبین

 

 

*

 

 

 

الشهب الثاقبة

*

 

 

 

 

 

فائدة فی طرق روایات الاردوبادی

 

 

 

 

*

 

فائدة فی الإرادة

 

 

*

 

 

 

فائدة فی الأمر بین الأمرین

 

 

 

 

*

 

فائدة فی وضع الأسماء و أقسامه

 

 

*

 

 

 

قبسات النار فی ردّ الفجّار

*

 

 

 

 

 

منظومه فارسی در تعداد معاصی کبیره

 

 

 

 

 

*

کتاب الحج

 

 

 

 

 

*

کتاب الطهارة

 

 

*

 

 

 

المسائل الشکویة

 

 

 

 

*

 

المسائل الاصولیة

 

 

 

 

 

*

مسأله: هل یشترط...

 

 

 

 

 

*

مسألة: فی جرح الرؤوس...

 

 

 

 

 

*

مسألة إذا کانت رقبة الأرض...

 

 

 

 

 

*

مسألة فی إقرار أحد الشریکین...

 

 

 

 

 

*

مسألة فی جواز التعلیق...

 

 

 

 

 

*

مسألة فی الوصیة...

 

 

 

 

*

 

مقدمة فی الإرادة و حقیقتها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

ملخّص الأحکام

 

 

 

 

 

*

مناسک الحج

 

 

*

 

 

 

مناهج الیقین فی ردّ کتاب الهدایة

 

 

 

 

 

*

منهج السداد

 

 

*

 

 

 

النجم الثاقب فی نفائس المناقب

 

*

 

 

 

 

نورالضیاء

 

 

 

 

*

 

وجیزة فی التعادل و الترجیح

 

 

*

 

 

 

وجیزة فی التوحید

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            

 

جدول شماره 5- آثار اردوبادی به تفکیک موضوع

 

درصد

فراوانی

موضوعات

5

2

قرآن

16

6

اصول

3

1

منطق

30

11

کلام

41

15

فقه

5

2

متفرقه

 

 

   جدول شماره 4و 5 و نمودار شماره 2 فراوانی آثار اردوبادی را به تفکیک موضوع نشان می­دهد همان گونه که در جدول مشاهده می­شود بیشتر آثار ایشان با فراوانی 41 درصد در موضوع فقه بوده است و پس از آن کلام با فراوانی 30 درصد، اصول فقه با 16درصد در رتبه­های بعدی قرار دارند. ضمن اینکه موضوعات مرتبط با قرآن، منطق و متفزقه فراوانی کمتر از 10 درصد دارند.

11. تحلیل آثار اردوبادی به تفکیک حجم

جدول شماره 6- آثار اردوبادی به تفکیک حجم

مختصر

متوسط

مفصل

نام کتاب

*

 

 

ارجوزة فی المنطق

 

*

 

اصول الدین

*

 

 

حاشیه بر جامع عباسی

*

 

 

الحقیقة و المجاز

 

*

 

الدرة البیضاء فی عدة المتعة

 

*

 

رجوم الشیاطین و إفناء المارقین

*

 

 

رسالة فی الاحتکار

 

 

*

سبیل الرشاد

 

*

 

سهام نافذة

 

*

 

شرح مبحث الامامیة

 

*

 

الشهاب المبین

 

*

 

الشهب الثاقبة

*

 

 

فائدة فی طرق روایات الاردوبادی

*

 

 

فائدة فی الإرادة

*

 

 

فائدة فی الأمر بین الأمرین

*

 

 

فائدة فی وضع الأسماء و أقسامه

 

*

 

قبسات النار فی ردّ الفجّار

*

 

 

منظومه فارسی در تعداد معاصی کبیره

 

*

 

کتاب الحج

 

 

*

کتاب الطهارة

*

 

 

المسائل الشکویة

 

*

 

المسائل الاصولیة

*

 

 

مسأله: هل یشترط...

*

 

 

مسألة: فی جرح الرؤوس...

*

 

 

مسألة إذا کانت رقبة الأرض...

*

 

 

مسألة فی إقرار أحد الشریکین...

*

 

 

مسألة فی جواز التعلیق...

*

 

 

مسألة فی الوصیة...

*

 

 

مقدمة فی الإرادة و حقیقتها

 

*

 

ملخّص الأحکام

 

*

 

مناسک الحج

 

*

 

مناهج الیقین فی ردّ کتاب الهدایة

 

*

 

منهج السداد

 

*

 

النجم الثاقب فی نفائس المناقب

 

*

 

نورالضیاء

 

*

 

وجیزة فی التعادل و الترجیح

*

 

 

وجیزة فی التوحید

 

 

 

 

جدول شماره 7- آثار اردوبادی به تفکیک حجم

 

درصد

فراوانی

حجم

5

2

مفصل

46

17

متوسط

49

18

مختصر

 

  

   جدول شماره 6 و 7 و نمودار شماره 3 فراوانی آثار اردوبادی را به تفکیک حجم نشان می­دهد همان گونه که در جدول مشاهده می­شود بیشتر آثار ایشان با فراوانی 49 درصد با آثار مختصر اختصاص دارد و پس از آثار متوسط با فراوانی 46 درصد و آثار مفصل با فراوانی 2 درصد در رتبه­های بعدی قرار دارند.

12. نتیجه­گیری

   میرزا ابوالقاسم اردوبادی از فقها و متکلمان شاخص نجف در نیمۀ اوّل قرن چهاردهم بوده که عالمان بسیاری او را ستوده‌اند. وی آثار مکتوب فراوانی از خود به جای گذارده است که این آثار به جز موارد معدودی که از چاپ سنگی آن نسخه­های محدودی موجود است، باقی همچنان مخطوط مانده‌اند. خوشبختانه بیشتر نسخه‌های خطی این آثار در «مکتبه الإمام امیرالمؤمنین» در نجف موجود است.

   در میان این آثار کتاب‌های مفصّلی مانند «سبیل الرّشاد» در کنار رساله‌های مختصر در فقه و نیز کتاب‌های متنوعی در حریم دفاع از دین، دیده می‌شود. هم‌چنین در میان آثار اردوبادی علاوه بر کتاب‌هایی به زبان عربی، کتاب‌هایی نیز به زبان‌های فارسی و ترکی، موجود است.

   بر اساس این تحقیق 62 درصد از آثار ایشان به زبان عربی، 35 درصد به فارسی و 3 درصد به زبان ترکی است. از نظر موضوع، فقه با 41 درصد بیشترین فراوانی و موضوعات قرآن، منطق و متفرّقه با فراوانی‌های کمتر از10درصد، کمترین عناوین را به خود اختصاص داده‌اند. به لحاظ حجم تنها دو عنوان از آثار اردوبادی به دوره‌های مفصّل (بیش از یک جلد) اختصاص می‌یابد و آثار مختصر (کمتر از 50 برگ)، 49 درصد و متوسّط (یکمجلّد) 46 درصد است.

13. پیشنهاد پژوهش

   به جهت تکمیل این پژوهش، عناوین زیر پیشنهاد می‌شود:

1- گسترش این پژوهش بر اساس درونمایۀ آثار اردوبادی

2- مطالعۀ تطبیقی بین دیدگاه‌های اردوبادی با دیگر محقّقان علوم قرآن و حدیث بر اساس آثار قرآنی اردوبادی

3- مطالعۀ تطبیقی بین دیدگاه‌های اردوبادی در زمینۀ فقه و اصول و کلام با دیگر محقّقان حوزه‌های مربوطه

4- مطالعۀ تطبیقی بین شیوۀ اردوبادی در نگارش رساله‌های فتوایی با دیگر رساله‌های فتوایی

منابع

- اردوبادی، ابوالقاسم. شهاب مبین. نسخه خطی آستان قدس رضوی. تحریر: یوسف بن اسماعیل اردوبادی، ربیع الاول 1320. شماره 36150.

- اردوبادی، محمد علی. موسوعة العلامة الأوردبادی، تحقیق: سید مهدی شیرازی. کربلا: مکتبة العتبة العباسیة المقدسة، 1436 ق. / 2015 م. 25 جلد.

- امامی خوئی، محمدامین. مرآة الشرق. تحقیق: علی صدرائی­خوئی. قم: کتابخانه آیت­الله مرعشی،1427ق. 2جلد.

- امین، سید محسن. اعیان الشیعة. بیروت: دارالتعارف، 1403 ق. / 1983م.

- امینی، عبدالحسین. المقاصد العلیة فی المطالب السنیة. تحقیق: محمد الطباطبایی الیزدی. قم: مؤسسة المحقق الطباطبائی، دارالتفسیر، 1434 ق. / 1392 ش.

- امینی، عبدالحسین. الغدیر. قم: مرکز الغدیر، 1430 ق. 14 ج.

- امینی، محمد هادی. معجم رجال الفکر و الأدب فی النجف خلال ألف عام. ط 2. 1413 ق. 3 جلد.

- امینی‌فر، حسن. معتمدی، منصور. نگاهی به ردّیه نویسی بر مسیحیت در حوزۀ آذربایجان، الهیات تطبیقی، دوره 5، شماره 12، پاییز و زمستان 1393، صفحه 111-126.

- بحرالعلوم، سید محمد صادق. وفیات الأعلام. تحقیق: مرکز إحیاء التراث. کربلا: العتبة العباسیة المقدسة، 1438 ق/ 2017 م. دو جلد.

- بحر العلوم، سید محمد صادق. الدرر البهیة فی تراجم علماء الإمامیة. تحقیق: احمد علی مجید الحلی. کربلا: مکتبة العباسیة المقدسة، 1433 ق. / 2012 م. دو جلد.

-تهرانی، آقا بزرگ. مجموعة رجالیة و تاریخیة. تحقیق: السید جعفر الحسینی الاشکوری. سامراء: مرکز تراث سامرّاء، 1438 ق. / 2016 م.

-تهرانی، آقا بزرگ. الذریعه إلی تصانیف الشیعه، بیروت: دارالأضواء، 1403ق.

- حسینی، سید احمد. المفصل فی تراجم الأعلام. قم: مجمع الذخائر الاسلامیة، 1436 ق. 5 جلد.

- حسینی، سید احمد. معجم المؤلّفات القرآنیة. کربلا: العتبة العباسیة المقدسة، 1439 / 2018. سه جلد.

- حسینی، سید احمد. فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ آیت الله مرعشی، قم: کتابخانۀ آیت الله مرعشی، سال 1375ش.

- حکیم، حسن عیسی. المفصّل فی تاریخ النجف الأشرف. قم: المکتبة الحیدریة، 1430ق.

- الخاقانی، علی. شعراء الغریّ. قم: المکتبة المرعشی، 1408 ق./ 1366، 11 ج.

- درایتی، مصطفی. فهرستوارۀ دست نوشته­های ایران (دنا). تهران: کتابخانه مجلس، 1389. 12 جلد.

- درایتی، مصطفی. معجم المخطوطات العراقیة. تهران: کتابخانه ملی؛ نجف: مؤسسة کاشف الغطاء العامّة؛ بغداد: دیوان الوقف الشیعی. 1439 ق. / 1396 ش.

- رفاعی، عبدالجبار. معجم ما کتب عن الرسول و أهل البیت. تهران: وزارت ارشاد، 1371، 12 ج.

- زرکلی، خیر الدین. الأعلام. بیروت: دارالعلم للملایین، 2005 م. 6 جلد.

- سبحانی، جعفر. معجم طبقات المتکلّمین. قم: مؤسسة الامام الصادق7، 1425 ق./1383، 6 ج.

- سبحانی، جعفر. معجم التراث الکلامی. قم: مؤسسة الامام الصادق7، 1423 ق./1381، 5 ج.

- شرف الدین، سید عبدالله. مع موسوعات رجال الشیعة. قم: مؤسسه تراث الشیعة، 1434 ق. / 1391. 3 ج.

- صدر، سید حسن. تکملة أمل الآمل. تحقیق: حسین علی محفوظ، عبدالکریم دباغ، عدنان دباغ. بیروت: دار المؤرخ العربی، 1429 ق. / 2008 م. 6 جلد.

- طباطبائی، سید عبدالعزیز. فهرس مکتبة امیرالمؤمنین7. نسخه خطی به خط مؤلف. نسخه عکسی در مرکز إحیاء التراث الإسلامی. 6 ج.

- عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. طبقات مفسران شیعه. قم: نوید اسلام، 1382.

- علم الهدی، محمد باقر. موقف العلماء من الفلسفة و العرفان، مشهد: الولایة، 1438ق.

- غروی، سید محمد. مع علماء النجف الأشرف. بیروت: دار الثقلین، 1420 ق. / 1999م.

- قمی، عباس. الکنی و الألقاب. قم: جامعه مدرسین، 1425 ق. 2 جلد.

- مامقانی، عبدالله. تنقیح المقال. قم: آل البیت، 1430ق.

-مدرس، محمد علی. ریحانة الأدب فی تراجم المعروفین بالکنیة أو اللقب. تهران: خیام، 1369. 8 جلد.

 - مشار، خانبابا. فهرست کتابهای چاپی فارسی. تهران، 1350ش.

- مشار، خانبابا. مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی. تهران، 1342ش.

- معلم حبیب آبادی، محمد علی. مکارم الآثار. اصفهان: مؤسسه نفائس مخطوطات، 1355. 7 ج.

- موسوی اصفهانی کاظمی، سید محمد مهدی. أحسن الودیعة فی تراجم علماء الشیعة. تحقیق: مؤسسة تراث الشیعة، قم: مؤسسة تراث الشیعة، 1437 ق. / 2015م.

- مولایی، عادل. گلهای پریشان در باد. اردبیل: بنیاد دائرة المعارف استان اردبیل، 1392ش.

- مهدوی اصفهانی، سیدمصلح­الدین. تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر. قم: الهدایة، 1367،3 ج.

- نقوی، سید علی نقی. اقرب المجازات إلی مشایخ الإجازات. چاپ عکسی (از روی نسخه کتاب به خط سید محمد صادق بحرالعلوم. تحریر: 16 رجب 1394 ق.) مقدمه: سید محمد رضا الحسینی الجلالی. فهارس: مرکز إحیاء التراث. کربلا: مکتبة العتبة العباسیة المقدسة، 1437 ق./ 2016 م.

- واعظ خیابانی، علی. علماء معاصرین. تهران: اسلامیة،1366ق. (چاپ کلیشه­ای به خط طاهر خوشنویس).

لوح فشرده

- سی دی تراجم نسخه 1/2

- سی دی جامع الاحادیث 5/3



1. تاریخ تألیف کتابها همه از نوشته طباطبایی است.

2. در این سفر که ده سال طول کشید، مدتی از آن را در کربلا و سامرا و کاظمین گذراند و نزد اساتید این شهرها دانش آموخت. (احسن الودیعه ص 242)

3. تاریخ تألیف کتابها همه از نوشته طباطبایی است.

1. این سفر به دلیل وقوع جنگ جهانی و دشواری معاش بر او در نجف بود. (خویی، مرآة الشرق ج 1 ص 219)

2. پس از رحلت شیخ حسن مامقانی[1323] و مولی محمد شرابیانی [1322].

[6]. در همدان شیخ محمد باقر [احتمالا بهاری] بر پیکرش نماز گزارد، سپس چند سال بعد او را در نجف دفن کردند. (موسوعه ج 17 ص 18) 

[7]. این کتابخانه توسط علامه عبدالحسین امینی تأسیس شده است. لذا در این مقاله برای اختصار، با عنوان کتابخانۀ امینی از آن یاد می­شود.

[8] . شماره فریم با صفحه کتاب دو عدد تفاوت دارد.