اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
جستاری در باب ماهیّت و واژگان بدیل حجاب؛ براساس آموزه¬های اسلامی مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 64
پنجشنبه ، 10 بهمن 1398 ، 09:57

چکیده: حجاب، یکی از احکام اسلام است که توجه همه جانبه این دین به تمام جهات زندگی انسان­ها را نشان می­دهد. در قانون پوشش، هم به حقوق عمومی زنان به عنوان نیمی از پیکره اجتماع، و هم به حقوق عمومی خانواده به عنوان واحدی اجتماعی، و هم به نسل آینده توجه شده است. با در نظر گرفتن تبعات اخلاقی و فرهنگی حاکم بر اجتماع در صورت عدم رعایت حجاب؛ کلیه این امور موجب می­شود به این موضوع بپردازیم که آیا با وجوب حجاب می­توان از آزار رساندن به زنان جلوگیری کرد یا خیر؟، و مهم­تر اینکه آیا وجوب حجاب برای جنس مونث، به نوعی تهدید است یا فرصت؟.  

کلیدواژه­ها: تبعات اخلاقی؛ فلسفه حجاب؛ ایجاد امنیت؛ فرصت.

 

مقدمه

   حجاب زن حافظ اخلاق وبیانگر تقوا و عفت در سطح جامعه است، مردان بر خلاف زنان از ظرافت، دلربایی و جاذبه­های شدید جنسی که بر اساس حکمت الهی در وجود زنان قرار داده شده بر خوردار نیستند، از این رو حجاب کامل بدن بر مردها تشریع نشده است، اما پوشیدن لباس ساده و متین و مناسب با فرهنگ اسلامی بر آنان توصیه شده است. زنان نیز با رعایت پوشش و حجاب اسلامی می­توانند در جامعه حضور یابند. در این مقاله پس از بررسی مفهوم و تاریخچه حجاب، و پاسخ به شبهه­ای درباره حجاب به این نتیجه رسیده­ایم که هدف اصلی حجاب انحصار کامیابی­های جنسی به محیط خانواده به صورت مشروع و جلوگیری از طغیان غریزة جنسی و گسترش فساد و تباهی اخلاق در سطح جامعه می­باشد.

1. مفهوم­شناسی حجاب

   حجاب در لغت دارای معانی متعدد مانند پوشش، وسیله، حایل و... است. «حجب: الحجاب: الستر. وامرأة محجوبه: قد سترت بستر.»[1] حجاب یعنی محجوب بودن زن از دید مرد؛ از این نظر، حجاب فقط پوشش نیست، بلکه پوشش ابزاری برای تحقق حجاب است.

1-1. واژگان بدیل حجاب در قرآن

   کلمه حجاب در قرآن کریم به معنی پرده آمده است، از جمله در: آیه 46 سوره اعراف؛ آیه 5 سوره فصلت و آیه 51 سوره شوری. و تنها در آیه 53 احزاب در ارتباط با پوشش و مستوری زن به کار رفته است، خداوند در آیه شریفه به مؤمنین امر می­کند از پشت حجاب (پرده) با همسران پیامبر سخن بگویند. آنچه در قرآن به عنوان پوشش زن آمده، کلمه خمار در آیه 31 سوره نور و کلمه جلباب در آیه 59 سوره احزاب است.

   اهل لغت، فقها و مفسران خمار را به معنی چیزی که سر و گردن با آن پوشانده می­شود، آورده­اند (الزبیدی، 1205، ج3، ص188؛ الطبری، 1415، ج2، ص484). در قرآن آمده است: «ولیضربن بخمرهن علی جیوبهن» (نور، 31) زنان خمارها را بر گریبانشان بزنند.

   برخی خمار را به معنای مقنعه دانسته­اند و این معنا در ترجمه­های فارسی به چشم می­خورد، در حالی که خمار لباس مخصوص عرب­های آن زمان است. خمار پارچه­ای است که مثل عمامه دور تا دور سر می­بندند و همه سر و بخش عمده صورت را با آن می­پوشانند و دنباله آن را تا قسمت پایین کمر رها می­کنند. قرآن تصریح می­کند که زنان باید این گونه لباس بپوشند. پس روسری­های امروزی و مقنعه­ها مصداق خمار نیست. (علم الهدی، 1391، ص26)

   ترجمه فارسی جلباب، چادر است؛ یعنی پوشش سراسری. ام سلمه نقل می­کند: «لما نزلت هذه الایة خرج نساء الانصار کاَن علی رئوسهن الغربان من اکسیة سود یلبسنها»؛ وقتی این آیه بر پیغمبر نازل شد زنان انصار از خانه­ها بیرون آمدند و عباهای سیاه رنگ پوشیده بودند که گویا بر سر اینها کلاغ­ها نشسته­اند. (درالمنثور، ذیل آیه 59 احزاب)

2. معنای اصطلاحی حجاب

   اصطلاح «حجاب» در مورد پوشش زن، یک اصطلاح جدید است چرا که در قدیم مخصوصاً در اصطلاح فقها در کتاب­های صلاه و نکاح، کلمه «ستر» به کار می­رفت. معنای رایج و شایع، لغت حجاب «پرده» است که اگر در مورد پوشش به کار برده می­شود به اعتبار پشت پرده واقع شدن زن است. همین امر موجب شده که عده­ای گمان کنند که اسلام خواسته زن همیشه پشت پرده و در خانه محبوس باشد، در حالی که وظیفة پوشش برای زنان به این معنا نیست که از خانه بیرون نروند، بلکه برای این است که زن در معاشرت خود با مردان بدن خود را بپوشاند وبه جلوه­گری و خودنمایی نپردازد. (طباطبایی نسب، 1393، ص94)

3. تاریخچه حجاب

   بر اساس گواهی متون تاریخی، در بیشتر ملت­ها و آیین­های جهان، حجاب در بین زنان معمول بوده است؛ دانشمندان، تاریخ پوشش زن را به دوران ما قبل تاریخ و عصر حجر نسبت می­دهند. کتاب زن در آینه تاریخ پس از طرح مفصل علل و عوامل تاریخی حجاب، می­نویسد:

   با توجه به مدعا و بررسی آثار و نقوش بدست آمده، پیدایش حجاب به دوران پیش از مذاهب مربوط میشود وبه این دلایل، عقیده عده­ای که می­گویند «مذهب» موجد حجاب می­باشد صحت ندارد، ولی باید پذیرفت که در دگرگونی و تکمیل آن بسیار موثر بوده است. (رجبی، 1387، ص27)                                                     

   در ادامه به بررسی حجاب در دورانهای مختلف می­پردازیم:

 الف) حجاب در ایران باستان

   ویل دورانت می­نویسد:

   زنان طبقات بالای اجتماع جرئت آن نداشتند که جز در تخت روان روپوش­دار از خانه بیرون بیایند. هرگز به آنان اجازه داده نمی­شد که آشکارا با مردان آمیزش (اختلاط) کنند. زنان شوهردار حق نداشتند هیچ مردی را، ولو پدر یا برادرشان باشد، ببینند. در نقش­هایی که در ایران باستان بر جای مانده، هیچ صورت زن دیده نمی­شود و نامی از ایشان به نظر نمی­رسد. (دورانت، بی­تا، ص520)

ب) هخامنشیان

   پارسی­ها به وسیله کوروش، دولت ماد را از میان برداشته و سلسله هخامنشی را تأسیس کردند. آنها از نظر لباس همانند مادها بودند. در مورد پوشاک خاص زنان این دوره آمده است: «از روی برخی نقوش مانده از آن زمان، به زنان بومی       برمی­خوریم که پوششی جالب دارند. پیراهن آنان پوششی ساده و بلند یا دارای راسته چین و آستین کوتاه است. به زنان دیگر آن دوره نیز برمی­خوریم که از پهلو به اسب سوارند. اینان چادری مستطیل بر روی همه لباس خود افکنده و در زیر آن، یک پیراهن با دامن بلند و در زیر آن نیز، پیراهن بلند دیگری تا به مچ پا نمایان است. (ضیاءپور، بی­تا، ص 56)

4. انواع حجاب در ادیان بزرگ الهی

   الف) حجاب در شریعت حضرت ابراهیم7

   در تورات در بارة حجاب در آیین مقدس حضرت ابراهیم7 می­خوانیم:

   «رفقه» چشمان خود را بلند کرده و اسحاق را دید و از شتر خود فرودآمد؛ زیرا از خادم پرسید: این مرد کیست که در صحرا به استقبال ما می­آید؟ خادم گفت: آقای من است، پس برقع خود را گرفته، خود را پوشاند. (رجبی، 1387، ص 34 به نقل از: تورات، سفر پیدایش، باب 24، شماره 64 و 65)

ب) حجاب در آیین یهود

   در تلمود - که یکی از کتاب­های مهم دینی و در حقیقت فقه مدون و آیین نامه زندگی یهودیان است -، در مورد چگونگی آفرینش زن آمده است:

   خداوند این نکته را مورد توجه قرار داد که زن را از کدامین عضو آدم بیافرینند، او فرمود من زن را از سر آدم نمی­آفرینم تا آنکه سبکسر نگردد. من زن را از قسمتی از بدن آدم (دنده آدم) که همواره پوشیده و نهفته است می­آفرینم تا آن که موجودی محجوب و عفیف بار آید. (کهن، ترجمه گرگانی، بی­تا، ص178)

ج) حجاب در آیین مسیحیت

   پولس در رساله خود به قرنتیان تصریح می­کند:

   «اما می­خواهم شما بدانید که سر هر مرد، مسیح است و سر زن، مرد و سر مسیح، خدا. هر مردی که سر پوشیده دعا یا نبوت کند، سر خود را رسوا می­نماید. اما هر زنی که سر برهنه دعا یا نبوت کند، سر خود را رسوا می­سازد؛ زیرا این چنان است که تراشیده شود؛ زیرا اگر زن نمی­پوشد، موی را نیز ببرد و اگر زن را موی بریدن یا تراشیدن قبیح است باید بپوشد؛ زیرا که مرد را نباید سرخود را بپوشد؛ چون که او صورت و جلال خداست، اما زن جلال مرد است؛ زیرا که مرد از زن نیست، بلکه زن از مرد است و نیز مرد به جهت زن آفریده نشد بلکه زن برای مرد. از این جهت می­باید عزتی بر سر داشته باشد به سبب فرشتگان... . در دل خود انصاف دهید آیا شایسته است که زن ناپوشیده نزد خدا دعا کند.» (رجبی، 1387، ص36 به نقل از: انجیل، رساله پولس، باب11، آیه3 تا 14)

5. حکمت حجاب در اسلام

   عالمان دینی و متفکران اسلامی در مورد پوشش، با استناد به نصوص دینی، مطالبی آورده­اند.

1-5. حرمت بخشیدن به زن

   زن مسلمان، تجسم حرمت و عفت در جامعه است، حفظ پوشش به نوعی احترام گذاردن به زن و محفوظ نکه داشتن وی از نگاه­های شهوانی و حیوانی است. چنانچه زن، حدود را رعایت ننماید هر بیماردلی به او طمع نموده و با نگاه آلوده­اش حریم زن را می­شکند. آن شخصیتی که باید سالم بماند ونسل سالم تربیت کند، تحت تأثیر دیدهای آلوده به گناه به طرف شهوات شوق داده شده و در نتیجه هویت واقعی­اش را فراموش کرده در چنگال بیماردلان و هوسبازان، گرفتار می­آید و از منش انسانیتش سقوط کرده و به غرقاب حیوانیت می­رود، در قرآن، آنگاه که حدود پوشش را مطرح می­سازد به این حکمت اشاره نموده: «ذلک ادنی ان یعرفن فلا یوذین» «این پوشش، نزدیک­تر است که زنان به حیا و عفاف شناخته شوند و مورد اذیت نااهلان واقع نشوند. (فتاحی زاده، 1373، ص79)

2-5. مبارزه با نفس

   پوشش را می­توان مهمترین عامل تعدیل امیال انسانی دانست. اشاره­ای به این مطلب در کلام امیرالمؤمنین علی7 است: «زکات الجمال، العفاف.»[2] «زکات زیبایی عفاف است».

3-5. جواز حضور در اجتماع

   اسلام با طرح پوشش زن در حقیقت جواز حضور در اجتماع او را رقم زده است. (فتاحی زاده، 1373، ص81)

4-5. ایجاد امنیت

   جامعه موظف است امنیت را در ابعاد مختلف، برای افراد فراهم سازد، بخش عمده­ای از این مهم بر عهده زن است که با حفظ پوشش به این امر جامه عمل بپوشاند. (همان، ص82)

6. حدود پوشش از نظر نصوص دینی

   روایات پوشش تمام بدن را واجب شمرده و صورت و دست­ها را استثنا کرده است.

   از جمله بیعت­هایی که پیامبر6 از زنان گرفت این بود که در خلوت با مردان مسافرت و نشست و برخاست نکنند. (نوری، 1319ق، ص133) پیامبر6 فرمود: «ای حولاء زینت خود را برای غیر شوهرت ظاهر نکن برای زن حلال نیست که مچ و پایش را برای مردی غیر شویش آشکار کند که اگر چنین کرد، همیشه در لعنت الهی است و فرشتگان او را لعن کرده و عذابی دردناک برایش مهیا می­شود.» (همان، ص549) امام علی7 فرمود: «ای بندگان خدا، بدانید که گفت و گو و اختلاط مردان با زنان نامحرم، سبب مصیبت و گرفتاری شده و دل­ها را منحرف می­سازد و پیوسته به زنان چشم دوختن نور دیده را خاموش می­گرداند و همچنین با گوشه چشم به زنان نگاه کردن از حیله و دام­های شیطان است.» (مجلسی، ج74، ص291) پیغمبر اکرم6 دستور داد که شب هنگام که نماز تمام می­شود اول زن­ها بیرون بروند، بعد مردها، ایشان خوش نمی­داشت که زن و مرد در حال اختلاط از مسجد بیرون روند، زیرا فتنه­ها از همین اختلاط­ها بر می­خیزد. همچنین برای اینکه برخورد و اصطکاکی رخ ندهد دستور می­داد مردان از وسط و زنان از کنار کوچه­ها بروند. (کلینی، ج 5، ص518)

7. پاسخ به شبهه تبعیض­آمیز بودن حجاب

   شبهه: طبق فتوای مشهور فقها زنان باید در برابر نامحرم همه بدن به استثنای وجه و کفین را بپوشانند؛ ولی این مقدار پوشش برای مردان واجب نیست. چرا حجاب زن و مرد تفاوت دارد؟ آیا این تفاوت در پوشش حکمی ظالمانه و تبعیض­آمیز و تحقیرآمیز در حق بانوان نیست؟

   پاسخ اینکه احکام تشریعی اسلام، متناسب با ویژگی­های تکوینی انسان و منظور تأمین مصالح و دفع مفاسدی که افراد را تهدید می­کند، وضع شده­اند. تفاوت اجمالی زن و مرد در برخی از احکام تشریعی مانند وجوب حجاب بر بانوان و وجوب جهاد بر آقایان نیز از تفاوت­های تکوینی آن­ها سرچشمه گرفته است. بر اساس احادیث، میزان حیا و شرم در بانوان بیشتر از مردان است. در روایتی نقل شده است: الحیاء عشره اجزاء فتسعة فی النساء و واحد فی الرجال (ری شهری، میزان الحکمه، ج2، ص570) «حیا و شرم ده بخش دارد که نه بخش آن در زنان و یک بخش آن در مردان است.» همین زیاد بودن شرم و حیا در بانوان اقتضا می­کند که متناسب با این ویژگی تکوینی و فطری، میزان حجاب و پوشش ظاهری آنان بیشتر باشد. بنابر این می­توان گفت تکلیف بیشتر بانوان به حجاب و پوشش افزون­تر نسبت مردان نیز نه تنها نشانه تحقیر آنان نیست، بلکه نشانه نگاه ویژه و ارزشمند خداوند به بانوان به منظور ایفای بیشتر و بهتر رسالت اخلاقی و تربیتی آنان در خانواده و اجتماع است. (مهدی زاده،1390، ص166)

نتیجه­گیری

   یکی از مهم ترین دلایل پوشش زن در اسلام، جلوگیری از شیوع فحشاء و فساد در جامعه و کنترل غریزه شهوت آدمی است، قرآن کریم وقتی در مورد کنترل این غریزه به عنوان یکی از وظایف اصلی مؤمنان سخن می­گوید به آنان دستور می­دهد در خصوص شهوات و غرایز جنسی، راه اعتدال را پیش گیرند و از آن عدول نکنند. (مومنون، 5-7) قدم اول در کنترل شهوت این است که حریم بین زن و مرد رعایت شود، زیرا از آیات حجاب استفاده می­شود که علت وجوب پوشش، تحریک­آمیز بودن ظاهرزن برای مرد است. از این رو قرآن در مواردی که زن برای مرد حالت تحریک آمیزی ندارد، حجاب را لازم نمی­داند؛ که از جمله به این موارد در سوره مبارکه نور اشاره شده است. بنابراین هدف اصلی حجاب علاوه بر آنکه بدون شک فرصتی است مناسب برای حضور صحیح و سالم زن در اجتماع، از یک طرف انحصار کامیابی­های جنسی به محیط خانواده و مشروع و از طرف دیگر جلوگیری از طغیان غریزه جنسی و گسترش فساد و تباهی اخلاق در سطح جامعه می­باشد.

پیشنهاد پژوهشی

   امروزه مسئله حجاب به یک امر مهم و حیاتی در جامعه تبدیل شده است. به جهت اهمیت موضوع، در ادامه دانشجویان و پژوهشگران بزرگوار را به انجام پژوهش در رابطه با موضوعاتی که ذیلا بدان­ها اشاره می­کنیم، دعوت می­نماییم.  

1. بررسی نقش و تأثیر فضای مجازی بر حجاب زنان مسلمان.

2. بررسی نقاط ضعف پژوهشگران مسلمان در بیان مسئله حجاب در جامعه کنونی.

3. بررسی نقش و تأثیر روانشناسی اسلامی در میزان کارا بودن مسئله حجاب.

4. بررسی چگونگی بیان مسئله حجاب بر اساس آموزه­های اسلامی؛ با محوریت انسان.

منابع

قرآن کریم

1. ابن زهره، حمزه بن علی، غنی النزوع، قم: اعتماد، 1417.

2. ابوشقه، عبدالحلیم، تحریر المرئه فی عصر الرساله، چاپ اول، کویت، دارالعلم، 1411ق.

3. ابن منظور، جمال الدین، لسان العرب، بیروت: دارالجلیل، 1408.

4. آبراهام کهن، ترجمه گرگانی، گنجینه­ای از تلمود، بی­جا ، بی­تا.

5. بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالمعرفه، بی­تا.

6. جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، چاپ هشتم، تهران، دارالکتب اسلامیه، 1363.

7. جاوید، جواد، تاملی بر مفهوم حجاب در ادیان الهی، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1388.

8. حداد عادل، غلامعلی، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی، ج6، تهران: سروش، 1374.

9. حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، مؤسسه آل البیت، 1413ق.

10. حر عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه، بی­جا، بی­تا.

11. حاذق، مجید: حمزه پور، زهرا، بررسی وتحقیق پیرامون حجاب، تهران: خرسندی، 1390.

12. دورانت، ویل، تاریخ تمدن، ج1، ترجمه احمد آرام، ع. پاشایی و امیر حسین آریان­پور، تهران: علمی فرهنگی، بی­تا.

13. رجبی، عباس، حجاب و نقش آن در سلامت روان، قم، انتشارات موسسه آموزشی امام خمینی، 1387.

14. الزبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس، بیروت: المکتبه الحیاه، 1205.

15. علم الهدی، سید احمد، حجاب و عفاف ، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، 1391.

16. عبدالله بن احمد، المغنی، بیروت، دارالکتب العربی، بی­تا.

17. العلایلی، عبدالله، معجم المصطلحات العلمیة والفنیة، بیروت: دارالجلیل، بی­تا.

18. ضیاپور، جلیل، پوشاک هخامنشی‌ها و مادی‌ها بر مبنای نقوش تخت جمشید، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، بی­تا.

19. الطبرسی، ابی علی الفضل بن حسن­، مجمع البیان، بیروت، موسسه الاعلمی المطبوعات، 1415.

20. طوسی، محمدبن حسن، التبیان، لبنان، دار احیاء التراث العربی، بی­تا.

21. الطبری، ابی جعفر محمد، جامع البیان، بیرون: دارالفکر، 1415.

22. الطریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، بی­جا: مکتب نشر الثقافه الاسلامیه، 1408.

23. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1360.

24. طباطبایی نسب، سید محمدرضا، حجاب بهترین انتخاب، تهران، موسسه نورالائمه، 1393.

25. فتاحی­زاده، فتحیه، حجاب از دیدگاه قرآن و سنت، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات، 1373.

26. قاسمی، محمد جمال الدین، محاسن التاویل، چاپ دوم، بیروت، دارالفکر، 1398ق.

27. الکلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، 1388.

28. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1389.

29. منظور اجداد، سید محمدحسین، مرجعیت در عرصه اجتماع وسیاست، تهران: بی­نا. 1379.

30. المودودی، ابوالاعلی، الحجاب، بیروت، دارالثقافه، بی­تا.

31. مطهری، مرتضی، حجاب در اسلام، صدرا، بی­تا.

32. مهدی­زاده، حسین، فلسفه حجاب، قم: امام خمینی (ره)، 1390.

33. نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل، بی­جا، 1319ق.

 



1. ابن منظور، لسان العرب، ج 1، ص 298.

1. غرر الحکم و دررالکلم، ج 4، ص 105.

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: