جايگاه خانواده در سبک زندگي اسلامي و ايجاد حيات طيبه از منظر قرآن کریم چاپ
شماره سفینه - سفینه 64
پنجشنبه ، 10 بهمن 1398 ، 09:45

چکیده: جامعه قرآني، بر بنياد خانواده و نقش آن نهاده شده است. از اين رو به خانواده به عنوان مرکز توجه احکام، حقوق، آداب و اخلاق، اهتمام ويژه­اي مبذول داشته و نقش و جايگاه آن را با آموزه­ها و دستورهاي متعدد، تحکيم بخشيده است. برای اینکه خانواده بتواند در مسیر ایجاد حیات طیبه حرکت کند، آیات بسیاری آورده شده است. بهره­گیری از این آیات و عمل مطابق با آن می­تواند سبک زندگی خانواده را به معنای واقعی اسلامی نماید.

   پژوهش حاضر با هدف بررسی جايگاه خانواده در سبک زندگي اسلامي و ايجاد حيات طيبه از منظر قرآن کریم انجام شده است. بدين منظور، با استفاده از روش توصيفى ـ تحليلى، آيات مربوط استخراج و مورد تحلیل قرار گرفت.

   در این تحقیق به اهمیت و جایگاه خانواده در قرآن کریم اشاره شده و در ادامه شاخص­های سبک زندگی اسلامی در خانواده در ابعاد دینی و اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و عقلانی معرفی شده است. همچنین عوامل آسیب­زایی نیز که مانع از تحقق سبک زندگی اسلامی در خانواده می­شود را از دو جنبه مادی و روانی مورد بررسی و تحلیل قرار داده است. و در پایان آثار و ثمرات حیات طیبه را معرفی کرده است.

   نتايج پژوهش نشان مى‏دهد كه قرآن کریم مؤلفه­هایی را جهت ایجاد حیات طیبه معرفی نموده که تقویت نکات مثبت و سازنده و رفع آسیب­هایی که مانع از تحقق سبک زندگی اسلامی در خانواده می­شود، ما را به هدف نهایی و عالی که همان قرب الهی است، رهنمون خواهد ساخت.

کلیدواژه­ها: قرآن کریم؛ خانواده؛ سبک زندگی اسلامی؛ شاخص­ها؛ آسیب؛ حیات طیبه.

 

مقدمه

   آیات قرآن و تعاليم اسلام براى سعادت و سلامت دنيوى و اخروى انسانها، برنامه­هايى را قرار داده، از جمله تشكيل و تحکیم خانواده. در اين برنامه­ها نيازهاى طبيعى انسان و شرايط اجتماعى او در همه عصرهاى تاريخ در نظرگرفته شده است؛ تحولات اجتماعى بشر، به ويژه تحولات عصر حاضر كه خانواده را دچار دگرگونى­هاى اساسى كرده نبايد ما را از تعريف مناسب خانواده دور كرده و به جهتى سوق دهد كه نتوانيم اهداف تشكيل خانواده را محقق سازیم.

    سبک زندگی مطلوب قرآن همان حیات طیبه یا زندگی پاکیزه است. در برداشت سبک زندگی از قرآن، باید به ساعات عبادت، کار، استراحت، شیوه برخورد با نعمات الهی، مصیبت‌ها و گرفتاری‌ها، سهم دنیا و سهم آخرت در زندگی، تربیت و آداب فردی،‌ خانوادگی و اجتماعی،‌ یک نگاه کلان داشت و کلیتی از سبک زندگی مؤمنانه را برای طبقات گوناگون جامعه ارایه داد.

   خانواده‌اي كه قرآن طراحي مي‌كند، مكتب و معبدي است كه اعضاي آن مدارج بندگي را طي مي‌كنند و به حيات طيبه راه مي‌يابند. افراد در خانواده، علاوه بر تأمين حقوق دنيوي خود نظير امنيت، آرامش، تغذيه، بهداشت مناسب، تحصيل علوم و... حقوق معنوي خود را نيز جستجو مي‌كنند. زن و مرد موظف به ايجاد زمينة مقتضي و رفع موانع براي دستيابي يكديگر به اين حقوق مي‌باشند.

   شالوده هر جامعه خانواده است. خانواده محل رشد، حرکت و تعالي است. ازدواج مرحله مهم و آغازين تشکيل خانواده است. با ازدواج پيمان زناشوئي محکم­ترين قرارداد اجتماعي به وجود مي­آيد که مي­توان آن را ناشي از دوستي و رحمت متقابل بين زن و شوهر دانست که قرآن کريم در سوره روم آيه21 به آن اشاره دارد و اين پيمان را محکم­ترين پيمان­ها براي شکل­گيري نهاد خانواده مي­داند (سوره نساء، آیه4).

بیان مسأله

   دین اسلام، ارائه دهنده کامل­ترین سبک زندگی بشریت است. پس پرداختن به سبک زندگی مذهبی و ارزشهای دینی ضرورتی اساسی به شمار می­رود. قرآن كريم، براي دست‌يابي به حيات طيبه، بخش عظيمي از آيات را به تنظيم و تعديل روابط اعضاي خانواده، حقوق و وظايف همسران و فرزندان اختصاص داده است. رجوع به اين آيات الهي، مي‌تواند انسان را جهت دستيابي به عالي‌ترين راهكارها در خانواده هدايت كند.

   مسئله اصلی پژوهش این است که خانواده چه نقش و جایگاهی در سبک زندگی اسلامی و ایجاد حیات طیبه دارد؟

   برای پاسخ به این سؤال آیات قرآن کریم را مورد تحلیل قرار داده­ایم. در همین ارتباط مؤلفه­های دینی و اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و عقلانی سبک زندگی اسلامی و عوامل مادی و روانی که مانع تحقق سبک زندگی اسلامی        می­شود، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. این تحقیق از آن جهت که آسیب­هایی که مانع از تحقق سبک زندگی اسلامی و ايجاد حيات طيبه­ای که در قرآن  معرفی شده را شناسایی کرده و به روشنی و صراحت بیان نموده و راهکارهای رفع این موانع را ارائه می­کند، اهمیت دارد.

پیشینه تحقیق

   در اینجا به تعدادی از پژوهش­هایی که در خصوص موضوع مورد بحث انجام شده اشاره می­شود.

   رحمانی فیروز جاه و سهرابی (1390) در تحقیق خود به این نتیجه رسیدند که از نظر ابن خلدون، محيط جغرافيايي و شيوه معاش موجب شكل­گيري دو سنخ باديه­نشين و شهرنشين با سبكهاي زندگي متفاوت در جامعه مي­شود. در نوع سبك زندگي و نيازهاي سنخ باديه­نشين شرايطي به وجود مي­آيد كه شهرنشيني گسترش پيدا مي­كند و سبك زندگي خاص خودش را به وجود مي­آورد. اين سبك زندگي با بسياري از عرصه­هاي حيات جمعي در ارتباط قرار گرفته است و موجب تغيير در دينداري با سه بعد اعتقادي، اخلاقي، و مناسكي مي­شود (رحمانی فیروز جاه و سهرابی، 1390: 17-32).

   رحیمی (1387) در تحقیق خود به این نتیجه رسید که مهمترین عواملی که مانع رسیدن به حیات برتر است، مشغول شدن به دنیا و مظاهر متجلی آن و گناه کردن است. از آثار مهم دستیابی به حیات طیبه دوری از ترس و اندوه، انس با خداوند و نورانیت دل است چون خداوند را مالک حقیقی همه چیزی می­دانند، این مهمترین دستاوردی است که صاحبان این حیات به دست می­آورند (رحیمی، 1387).

   در پژوهشي که توسط حيدري (1385) انجام گرديد اين نتيجه به دست آمد که بين دينداري و رضامندي خانوادگي رابطة وجود دارد. هر قدر نگرش ديني افراد قوي­تر باشد، رضايت از زندگي آنان افزايش مي­يابد. يعني هر چقدر اعتقاد به خداوند و دستورات او محکمتر باشد، زندگي زناشويي از ثبات بيشتري برخوردار بوده و آرامش بيشتري در خانواده حاکم خواهد بود (حيدري، 1385: 192 و 202).

   نصيب البکاء و همکاران (1380) به مقايسة عوامل فردي، اجتماعي و شخصيتي افراد در زوج­هاي سازگار و ناسازگار کرماني پرداختند، و به اين نتيجه رسيدند که عواملي همچون امور مالي، رابطة جنسي و بارهاي مذهبي در گسستگي زندگي تأثيرگذار هستند و اعتقادات مذهبي نقش زيادي در استحکام خانواده دارند (ميراحمدي زاده و همکاران، 1382: 57).

   موسوی(1377) در تحقیق خود به این نتیجه رسید که عوامل اقتصادی، اعتقادات مذهبی، آداب و سنن اجتماعی، ارضای عاطفی زوجین و تفاهم در رضایتمندی زناشویی و تحکیم خانواده تأثیر دارد (موسوی، 1377).

   يافته­هاي هوارث- هوپنر(2000) نشان دادند كه محيط بحراني در خانواده، كنترل قهرآميز والدين و گفتمان مسلط در خانواده شرايطي مهم­اند و پيكره­بندي ويژه­شان با توجه به تأثيرات فرهنگ و خانواده در ایجاد اختلالات نقش مؤثری دارند.

 (2000: 212-227 , Haworth-Hoeppner)

   در تحقیقی که والانس (1995) انجام داد «عدالت، برابری و پاداش به عنوان سه عامل مؤثر ذکر شده است». همچنین نشان داد که ارتباط سبک زندگی و رضایت زناشویی مسأله­ای حیاتی است که در رابطه با تمام اقشار جامعه از اهمیت برخوردار است (والانس، 1995).

روش تحقیق

   روش پژوهش حاضر از نوع تحلیل محتوی است که طی آن سوره­ها و آیات قرآن مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. تلاش شده است که نکات مربوط به موضوع از آیات قرآن کریم استخراج و سپس مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

جامعة نمونه و روش نمونه­گیری

   جامعه پژوهش شامل، متن کامل قرآن کریم بوده به علاوه در این پژوهش به دلیل ضرورت جامعیت نمونه، نمونه­گیری انجام نشده و کل جامعه پژوهش مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است.

اهمیت و جایگاه خانواده در قرآن

خانواده، خشت بنای جامعه

   خانواده از دیدگاه قرآن، از جایگاه محوری و كلیدی برخوردار است و هسته‌ مركزی شكل‌گیری جامعه را تشكیل می‌دهد (مصطفوی ، 1382: 58).

   جایگاه خانواده در ساختمان جامعه، همچون اتم در ساختان اجسام طبیعی است و اگر خانواده سالم و صالح و استوار باشند، می‌توان به داشتن جامعه‌ای سالم، صالح و متعالی و استوار امیدوار بود. (مصطفوی، 1382: 65)؛ به عبارتی می­توان گفت که خانواده سالم و جامعه سالم، یک ارتباط دوطرفه دارند.

خانواده، کانون آرامش

   قرآن کریم رابطه زن و شوهری و تشکیل خانواده را مایه سکون و آرامش زن و مرد می­داند و این آرامش را از آیات و نشانه­های عظمت و قدرت خداوند می­داند بدین معنا که زن و مردی که هیچگونه تعلق عاطفی و روحی به یکدیگر ندارند با پیمان ازدواج و تشکیل خانواده، با یکدیگر پیوند یافته و در پرتو ایجاد تعلق روحی، آرامش بخش یکدیگر می­شوند. «ومن ءایتِهِ اَن خَلَقَ لَکُم مِن اَنفُسِکُم اَزوجًا لِتَسکُنوا اِلَیها و جَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّهَّ وَ رَحمَهًّ اِنَّ فی ذلِکَ لَایتٍ لِقَومٍ یَتَفَکَّرون» (سوره روم، آيه21).

   پس، از نگاه اسلام، ازدواج بر پایه آرامش و سکونت است. البته این آرامش در همه ابعاد روحی و جسمی و اجتماعی و سایر ابعاد است. زیرا که به طور مطلق فرمود تا در کنار هم به آرامش برسید. بنابراین از نظر اسلام اصل در زندگی خانوادگی وجود فضایی آرام و محبت­آمیز است که زن و شوهر باید سعی کنند در محیط خانواده میان اعضا آرامش بوجود آید و روز به روز این آرامش و محبت بیشتر شود.

خانواده، زمینه­ساز سعادت اخروی

   هنگامی که تشکیل خانواده عاملی برای ارتقاء معنوی و عاطفی اعضای خود باشد و آنان را از انحراف باز دارد، سعادت اخروی و نعمتهای جاودان الهی نیز در انتظار آنان خواهد بود. قرآن کریم در مواضع متعددی از آیات خود، پیوندهای خانوادگی را زمینه ساز ورود به بهشت معرفی می­کند، که از جمله آیه بیست و سوم سوره رعد که در آن چنین آمده است: «جنات عَدنٍ یَدخلونها و مَن صَلَحَ مِن آبائهم و أزواجهم و ذّریاتِهِم»؛ باغهای جاویدان بهشتی که وارد آن می­شوند و همچنین پدارن و همسران و فرزندان صالح آنها. این آیه بیانگر بشارتی است که به اهل بهشت داده می­شود و آنان را با ملحق ساختن پدارن، مادران، همسران، فرزندان و دیگر خویشان صالح و با تقوایشان، خشنود می­سازد. طبیعی است که چنین سرنوشتی ناشی از پیوندهای پاک و نورانی خانوادگی آنان در دنیا بوده است (طباطبائی، 1363، ج11: 346).

خانواده، تأمین کننده امنیت

   قرآن مانند دیگر مسائل اجتماعی قبل از هر چیز به مسأله امنیت و ثبات در خانواده توجه نموده و سپس به امور دیگر پرداخته است. برای داشتن جامعه و خانواده­ای موفق قبل از هر چیز نیازمند امنیت و ثبات هستیم.

   «هوَ الذی خلقکم من نفسٍ واحدهٍ و جعل منها زوجها لیَسکنَ الیها» (سوره اعراف، آيه189)؛ اوست آن کس که شما را از نفس واحدی آفرید، و جفت وی را از آن نفس پدید آورد تا بدان آرام گیرد. یعنی امنیت و ثبات در خانواده را عامل اصلی تحکیم خانواده دانسته و سلامت روحی، آرامش روانی، نبود اضطراب در بین اعضای خانواده بخصوص کودکان را نتیجه این امنیت دانسته است که با نقش آفرینی زن و شوهر و داشتن احساس مشترک، همبستگی، همدلی، تفاهم و حس اعتماد بین آنها به وجود می­آید. کودکی که در چنین شرایطی رشد کند، دارای شخصیتی سالم و متعادل خواهد بود و مسلماً نقش خانواده در ایجاد چنین شخصیتی چشم گیرتر از سایر محیط­های اجتماعی است.

از منظر آیات قرآن کریم شاخص­های سبک زندگی اسلامی در خانواده که منجر به حیات طیبه می­شوند؛ کدامند؟

   شاخص­های سبک زندگی اسلامی که زمینه­ساز ایجاد حیات طیبه می­باشند و اعمال صالحی که قرآن کریم بسیار بدان سفارش نموده می­باشند. در اینجا شاخص­ها را از پنج بعد مورد بررسی قرار می­دهیم:

1. شاخص­های دینی و اعتقادی

1-1. خداباوری و خدامحوری

   شیرازه و شالوده نظام اجتماعی اسلام، که همه چیز در پرتو آن ارزش و اعتبار می­یابد، خدا باوری و خدامحوری است. تار و پود حیات طیّبه دینی را همین اصل می­سازد و با این ویژگی می­توان نظام اسلامی را از دیگر نظامهای موجود و حاکم در جهان باز شناخت.

   به همان نسبت که در این عالم ذره­ای از علم و دانش خدا پنهان نیست:

   «وما یعزب عن ربک من مثقال ذرة فی الأرض ولا فی السماء» (سوره یونس، آیه61).

   گفتار و کردار آدمی نیز از حوزه علم و آگاهی خداوند بیرون نیست و گفتارها و کردارهای انسانها در پرونده اعمال ثبت می­شود:

   «… ما لهذا الکتاب لایغادر صغیرة ولاکبیرة الا احصاها» (سوره کهف، آیه49).

   محورحرکتهای فردی و اجتماعی مسلمانان را این باور تشکیل می­دهد و بر این اساس روابط اجتماعی، معاشرتها، داد و ستدها، رفت و آمدها، گفتمانها و داوریها شکل می­گیرد و نمود پیدا می­کند. در چنین فضایی است که حیات طیبه خود را نشان می­دهد و جامعه­ای که بر پایه سبک زندگی اسلامی است، ایجاد می­شود.

2-1. توکل به خدا

   توكّل پيوندگاه با حيات حق تعالى و تكيه گاه حيات طيّبه است.

   «إِنِّی تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّهِ رَبِّی وَ رَبِّكُم مَا مِن دَآبَّة إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا» (سوره هود، آيه56)؛ بى­ترديد، توكّل مى­كنم بر خداوند يكتا كه مالك و مدبّر من و مالك و مدبّر شماست و هيچ جنبنده­اى نيست، مگر اينكه او زمامش را برگرفته است.

   خانواده­ها در طول زندگي، با مشکلات متعددي روبرو مي­شوند که برخي اقتصادي­اند، مانند در آمد کم، ورشکستگي يا دزديده شدن اموال و بيکاري، برخي به سلامت اعضا مربوط مي­شوند، مانند بيماري، معلوليت و مرگ، و برخي به روابط و مشکلات باز مي­گردد. در چنين شرايطي توکل بر خدا، به تقويت اراده اعضاي خانواده و کوشش بيشتر آنها کمک مي­کند.

3-1. ولایت­پذیری

   در حیات طیبه قرآنی، مسأله قبول ولایت امامان معصوم: بایسته­های اساسی جامعه است و بدون آن، رسیدن به چنین زندگیی امکان­پذیر نیست:

   «یا ایها الذین أمنوا استجیبوا لله وللرسول اذا دعاکم لما یحییکم» (سوره انفال، آیه 24).

   به هر نسبت که قبول ولایت و امامت به شایستگی انجام پذیرد حیات، شادابی، حرکت، پویایی، مقاومت، صلابت و قانونمندی مردم بیشتر می­گردد. در برابر، اگر نهاد رهبری جامعه دچار بی­کفایتی و بی­لیاقتی گردد، سرنوشت مردم و جامعه روز به روز بدتر و ذلت بارتر می­شود، گرچه مردم نیکوکار و نیک رفتار باشند.

4-1. اعتقاد به زندگي پس از مرگ

   در آیات قرآن به پاداشها و نعمتهاي اخروي اشاره شده که در ازاي انجام وظايف خانوادگي به فرد داده مي­شود. توجه به اين نعمتها و آسايش در زندگي اخروي، افراد را بر مي­انگيزد که رفتارهاي خود را در جهت کسب اين نعمتها، سوق دهند: «شما و همسرانتان در نهايت شادماني وارد بهشت شويد. سيني­هايي از طلا و جام­هايي در برابر آنها مي­گردانند و در آنجا آنچه دلها بخواهد و چشمها از آن لذت ببرد، موجود است و شما در آن جاودانيد، و اين همان بهشتي است که به خاطر اعمالي که انجام مي­داديد، وارث آن شده­ايد» (سوره زخرف، آيه 70-72).

5-1. دعوت اعضای خانواده به عبادت

   از دیگر شاخص­های سبک زندگی در خانواده؛ عبادت و دعوت اعضای خانواده به آن است. در آيات قرآني نيز توجه به اين امر به وضوح مشخص است و چنانچه در آیه 132سوره طه آمده است «وامر اهلك بالصلوة و اصطبر عليها لاتسئلك رزقاً» و كسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر ايشان شكيبا باش ما از تو جوياي روزي نيستيم.

   لقمان حكيم به فرزندش مي­گويد: «يا بنی اقم الصلوة و امر بالمعروف و انه عن المنكر و اصبر علی ما اصابك ان ذلك من عزم الامور» (سوره لقمان، آیه 17)؛ نماز را به پا دار، مردم را به كارهاي نيك دعوت نما آنان را از كارهاي بد باز دار و در برابر مصائب شكيبا و بردبار باش. اينها از كارهاي بزرگ و شايسته است.

2- شاخص های اجتماعی

1-2. مشورت و هم­اندیشی

   مشورت استفاده از فکر دیگران است و باعث راهنمایی انسان در امور زندگی می­شود از طرفی مشورت با خانواده در امور مرتبط و لازم خود باعث ایجاد علاقه، احترام به افکار دیگران و همچنین تقویت ارتباط خانواده و لطافت روح حاکم بر خانه و خانواده می­گردد.

   در آيه 6 سوره طلاق توصيه شده است که امور خانواده از جمله مسائل فرزندان، با مشاوره شايسته انجام گيرد: «(درباره فرزندان، کار را) با مشاوره شايسته انجام دهيد». میوه و ثمره امر مشورت میان زن و شوهر در خانه تحکیم روابط و نظام خانواده است.

2-2. امر به معروف و نهی از منکر

   دربارة امر به معروف و نهی از منکر در خانواده، قرآن کریم می­فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَاراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ...» (سوره تحریم، آيه6)؛ ای کسانی که ایمان آورده­اید؛ خود و خانواده خود را از آتشی که هیزم آن انسانها و سنگها است، نگه دارید.

   نگهداری خویشتن، از راه ترک گناهان و تسلیم نشدن در برابر شهوتهای سرکش؛ و نگهداری خانواده، از طریق تعلیم، تربیت، امر به معروف و نهی از منکر و فراهم ساختن محیطی پاک و خالی از هر گونه آلودگی، در فضای خانه و خانواده محقق می­شود؛ این برنامه باید از نخستین سنگ بنای خانواده، یعنی از مقدمات ازدواج و سپس نخستین لحظه تولد فرزند آغاز می­شود و در تمام مراحل با برنامه­ریزی صحیح و دقت فراوان ادامه یابد؛ به تعبیر دیگر، حق زن و فرزند تنها با تأمین هزینة زندگی و مسکن و تغذیه آنها حاصل نمی­شود؛ مهمتر از آن، تغذیه روح و جان آنها و به کار گرفتن اصول تعلیم و تربیت درست است (مکارم شیرازی، 1378، ج24: 286).

3-2. حسن معاشرت

   زيربناي خانواده و هيأت سازنده آن، حسن معاشرت است. اگر شرايط زندگي از هر جهت دلخواه باشد اما حسن معاشرت در آن نباشد، گويي شالوده و اساس زندگي روي آب بنا شده که با چشم بر هم زدني خراب مي­شود. اساس حسن معاشرت، شناخت مقام و منزلت و حقوق يکديگر است. زن بايد بداند که حقوق حقه مرد، چيست و مقام و منزلت او کدام است و مرد هم بايد از حقوق و مقام و منزلت زن آگاه باشد و هر يک بايد خود را موظف به اداي حق ديگري بدانند (کمالي دزفولی، 1369: 130). قرآن در اين باره مي­فرمايد:

   «وَ عاشِرُوهنّ بِالمعروفِ فإن کَرهتُموهنّ فعسی أن تَکرَهُوا شيئاً و يجعل الله فيه خيراً کثيراً» (سوره نساء، آيه19)؛ و با آنان به طور شايسته رفتار کنيد و اگر از آنها کراهت داشتيد، چه بسا چيزي خوشايند شما نباشد و خدا خير فراواني در آن قرار مي­دهد.

4-2. مسؤولیت­پذیری

   وجود روحیه مسئولیت­پذیری در زن و شوهر، یکی از مهمترین شرایط سعادت خانواده است؛ آنان باید به این امر توجه داشته باشند که در برابر همسر و خانواده خود مسئولند و باید به وظایف خود عمل کنند.

   قرآن کریم در آیه 24 سوره صافات در خصوص مسئولیت­پذیری می­فرماید:

   «وَقِفُوهُم انّهم مسئولون»؛ بازداشت­شان كنيد كه آنها [نسبت به خود و ديگران] مسئولند و بايد پاسخگو باشند.

   نظام خانوادگی مطلوب، نظامی است که در آن، هر یک از زن و مرد، حدود وظایف خود را بشناسند و در نیکو انجام دادن آن تلاش کند. انجام وظایف خانوادگی هر یک از همسران، باعث احساس اطمینان و آرامش در آنها می­شود و ایشان را به زندگی خود امیدوار می­سازد؛ بدین وسیله ریشة هرگونه اختلاف و نزاع برچیده می­شود.

5-2. صله ارحام

   خداوند ما را به صله ارحام بسيار سفارش كرده است. در قرآن‏كريم مى‏خوانيم:

«فهل عسيتم ان توليتم ان تفسدوا فى‏الارض و تقطعوا ارحامكم‏اولئك الذين لعنهم الله فآصمهم و اعمى ابصارهم‏» (سوره محمد، آيات22 و 23)؛ آيا شما (منافقان) اگر از فرمان خدا و اطاعت قرآن روى بگردانيد، يا در زمين فساد و قطع رحم كنيد، باز هم اميد (نجات) داريد. همين‏ منافقان هستند كه خدا آنها را لعن كرده، گوش و چشمشان را كر و كور گردانيده است.

   انسان موجودى اجتماعى است و غالب نیازهاى او هم یا در ارتباط با اجتماع و یا توسط اجتماع برآورده مى­شود. وابستگى فرد به گروه و دوستى گروه با فرد و ارتباط انسانى بین آنها به تشکیل شخصیتى سالم و با نشاط و تحقق امنیت خاطر و آرامش در انسان کمک شایانى مى­کند (نجاتى، 1381: 382 ).

3- شاخص­های اقتصادی

3-1. تأمین رفاه خانواده

   پیامبر گرامی اسلام6 فرموده‌اند: هر کس در تلاش برای خانواده خود از طریق روزی حلال باشد، مانند مجاهدی در راه خداوند است (نراقی، 1383، ج2: 178).

   دستورات اسلام موجب عزت نفس و عدم وابستگی به غیر می‌شود. برای عمل به آن آرامش روانی به همراه دارد و موجب فراغ بال در خانواده و یقیناً دوام و قوام پایه­های زندگی خواهد شد. با عمل به این دستورات خانواده در مسیر صحیح خود هدایت خواهد شد و این امر در تربیت فرزندان نیز اثرگذار خواهد بود.

2-3. کار و تلاش

   در سبک زندگی بسیاری مکاتب تحریف شده یا بشری دعوت به انزا و سکون و سکوت بطور افراطی وجود دارد اما سبک زندگی اسلامی دقیقاً در مقابل آن است.

   قرآن کریم دعوت به سعی و تلاش را به طرق مختلف انجام داده است:

   «وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى» (سوره نجم، آيه 39)؛ انسان چیزی جز سعیش ندارد.

   بر این اساس زندگی انسان مسلمان مملو از تلاش و کوشش عملی و فکری است. انسان مسلمان آرام و قرار ندارد همانگونه که کشتی در دریای آرام یا طوفانی توقفی ندارد.

3-3. قناعت در زندگی

   «وَالَّذِینَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ یُسْرِفُواْ وَلَمْ یَقْتُرُواْ وَكَانَ بَیْنَ ذَلِكَ قَوَاماً» (سوره فرقان، آیه 67)؛ و آنان هستند که هنگام انفاق به مسکینان اسراف نکرده و بخل هم نورزند بلکه در احساس میانه رو و معتدل باشند.

   قناعت آثار فراوان و سودمندی دارد و موجب پیشگیری از بسیاری از رذایل اخلاقی و جرایم حقوقی می­گردد. به همین اساس در نظام اخلاقی بسیار مورد سفارش واقع شده است.

4- شاخص­های عقلانی

1-4. ممارست بر فکر کردن

   خانواده قرآني اولين راهكار و برنامه را تثبيت روحيه تفكر قبل از عمل مي­داند «الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَامًا وَ قُعُودًا وَ عَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» (سوره آل عمران، آيه191)؛ همانان كه خدا را (در همه احوال) ايستاده و نشسته، و به پهلو آرميده ياد مي­كنند، و در آفرينش آسمانها و زمين مي­انديشند (كه) پروردگارا، اينها را بيهوده نيافريده­اي منزهي تو! پس ما را از عذاب آتش دوزخ در امان بدار.

   از جمله راه­هایی که ما از قرآن استفاده می­کنیم این است که انسان تمرین کند و خود را عادت دهد به فکر کردن؛ برنامه­ای داشته باشد برای اینکه مقداری از وقتش را برای فکر کردن صرف کند. در این زمینه آن قدر تشویق شده که یک ساعت فکر کردن مساوی با یک یا شصت سال عبادت تلقی شده است (مجلسی، 1396ق، ج 69: 293).

 

2-4. آینده­نگری و عاقبت­اندیشی

   بکارگیری عقل در زندگی و بررسی جوانب کار بر اساس مصلحتها انسان را فردی دوراندیش و عاقبت نگر بار می­آورد که می‌تواند از این طریق بسیاری از مشکلات فرا روی خود را از میان برداشته و به سعادت نائل آید.

   «وَ ابْتَغِ فیما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ» (سوره قصص، آيه 77)؛ و با آنچه خدایت داده سراى آخرت را بجوى.

   حضرت علی7 می‌فرمایند: «داناترین مردم آن است که بیشتر از همه به عاقبت کار بنگرد» (محلاتی، 1377: 52). بسیاری از اختلافات و لغزشهای زن و شوهر، معلول خودخواهی، نپختگی، شتاب­زدگی و عدم تدبیر و اندیشه در عاقبت کارهاست. برای اینکه آنها از پیش آمد ناگوار مصون باشند باید عاقبت اندیش باشند تا از سقوط در پرتگاهها در امان بمانند.

3-4. اجتناب از اتلاف وقت و استفاده از فرصتها

   مديريت زمان مي­طلبد كه انجام كارهاي مختلف در زمان مناسب صورت گيرد نه زودتر، ‌نه ديرتر، گاهي بايد تأمل و درنگ كنيم تا وقت مناسب يك كار فرا برسد چون اقدام زود هنگام آن را به نتيجه نمي­رساند، ‌گاهي هم درنگ بيجا و از دست دادن فرصتهاي طلايي و امروز و فردا كردن و به تعبير روايات «تسويف» موجب هدر رفتن زمان مناسب مي­شود. پيش از آنكه زمينه­ها از بين برود بايد زمان­شناس بود و كارهاي مفيد را در زمان و مكان خود انجام دهيد (محدثي، 1386: 23- 25).

   خانواده­ای که زمان را مدیریت نماید همه چیز را در خود انجام خواهد داد و در کنار امور مادی به معنویات نیز توجه می­کند. این همان چیزی است که معصومین بزرگوار نیز بسیار بدان سفارش کرده­اند.

 

4-4. انجام كارها از راه صحيح آن

   در ميان انديشه­ها و آئين­هايي كه براي درست زيستن وجود دارند، ‌اين قرآن است كه تمام آياتش مصداق ورود به كارها از راه صحيح آنهاست. زيرا قرآن، كامل­ترين كتاب و جامع­ترين قانون انسان­سازي است. آيه 189 سوره بقره بيانگر اين مسئله است؛ «وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُواْ الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا»؛ نيكي آن است كه انسان داراي تقوي باشد، ‌و خانه­ها را از درِ آن وارد شويد يعني لازمه تقوي اين است كه خانه­ها را از در آن و به اذن اهلش وارد شويد.

5-4. حَكَميت

   خداوند در قرآن كريم توصيه مي‌كند كه اگر همسران، با مصالحه، مشكل خانوادگي را حل كنند و خطر از هم پاشيدگيِ آن، همچنان باقي بود، از افراد با تجربه، به عنوان حَكَم استفاده كنند تا شايد آنان بتواند به اين مشكل پايان دهند. قرآن در آیه 35 سوره نساء در اين باره مي‌فرمايد:

   «فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها»؛ يك نفر از خانوادة مرد و يك نفر از خانوادة زن را (بدين منظور) گسيل داريد.

   و بر زوجين لازم است كه به قضاوت آن دو، تن دهند تا كانون خانواده برقرار و پايدار بماند و تا آنجا كه ممكن است، صلح و سازش باشد نه جدال و درگيري (مصباح يزدي، 1377، ج 3: 80).

5- شاخص­های اخلاقی

5-1. محبت

   از ديد اسلام اساس زندگي خانوادگي بر محبت است. خداوند در قرآن مي‌فرمايد: «وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً» (سوره روم، آيه 21)؛ يكي از نشانه‌هاي خداوند اين است كه براي شما از جنس خودتان همسراني آفريد تا در كنارشان بياراميد و ميان شما و همسرانتان موّدت و رحمت برقرار ساخت.

   محبت در آرامش زندگی تأثیر بسزایی دارد و قرآن به آن اهمیت فراوانی داده است، تا آنجا که محبت مردم نسبت به شخصی را نوعی پاداش دنیوی به اهل ایمان و صالحان می داند.

2-5. رعایت حیا و عفت و پوشش مناسب

   قرآن یکی از ویژگیهای انسان مؤمن را عفت می­داند، این ویژگی موجب استحکام خانواده می­شود؛ «والذینَ هم لفروجهم حافظون» (سوره مؤمنون، آيه 5)؛ و کسانی که پاکدامنند.

   قرآن به زنان مؤمن مى‌فرماید: «حجاب خود را، حتى در مورد زینتها، حفظ كنند، و مقنعه خود را بر سینه خود افكنند [تا گردن و سینه با آن پوشانده شود]». در آیه 20 سوره مؤمنون مى‌فرماید: «او [خداوند] از خیانت چشمها آگاه است و از آنچه در سینه‌ها پنهان است خبر دارد. این نگاه كردن به نامحرم ممنوع شده است».

3-5. حفظ و نگهدارى اسرار خانوادگى از ديگران

   قرآن همگان بخصوص اعضای خانواده را به حفظ اسرار سفارش می­کند. چنانچه در آیات 3 و4 سوره تحريم می­فرماید:

   «وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَن بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ * إِن تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِن تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ»؛ به خاطر بياوريد هنگامي را كه پيامبر يكي از رازهاي خود را به بعضي از همسرانش گفت، ولي هنگامي كه وي آن را افشا كرد و خداوند پيامبرش را از آن آگاه ساخت قسمتي از آن را براي او بازگو كرد و از قسمت ديگر خودداري نمود هنگامي كه پيامبر همسرش را از آن خبر داد گفت چه كسي تو را از اين راز آگاه ساخته؟ فرمود خداي عالم و آگاه مرا آگاه ساخت! اگر از كار خود توبه كنيد (به نفع شما است) زيرا دلهايتان از حق منحرف گشته و اگر بر ضد او دست به دست هم دهيد (كاري از پيش نخواهيد برد) زيرا خداوند ياور او است، و همچنين جبرئيل و مؤ منان صالح، و فرشتگان بعد از آنها پشتيبان او هستند.

4-5. صبر

   براى حضور در عالم «عنداللّه» و تحقق حيات طيّبه، بايد عوامل درونى وابستگى به حيات دنيا را از بين برد و لازمه اين توفيق، صبر و استقامت بر عهد عبوديت است كه موجب آزاد شدن دل از قيد و بند دنيا مى­گردد و پيش از فرا رسيدن مرگ طبيعى، شهادت معنوى و حيات طيّبه نصيب بنده بردبار و مجاهد فى سبيل اللّه مى­گردد.

   «مَا عِندَكُمْ يَنفَدُ وَ مَا عِندَاللّهِ بَاق وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُواْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ» (سوره نحل، آيه96)؛ آنچه نزد شماست نابود مى­شود و آنچه نزد خداست پايدار مى­ماند و بدون شك، كسانى كه صبر ورزيدند به نيكوتر از عملشان پاداش مى­دهيم.

   صبر و شکیبایی در برابر ناملایمات زندگی، خانواده را از گزند آسیبها مصون داشته، آنها را به سوی هدفی برتر که رسیدن به سعادت و کمال است، رهنمون می­نماید.

5-5. احترام به اعضای خانواده

   قرآن کریم پس از فرمان به پرستش خداوند و نهی از شرک ورزیدن، به احسان و نیکی کردن به پدر و مادر فرمان می‏دهد: «وَاعْبدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکوُا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْساناً» (سوره نساء، آیه 36)؛ خدا را بپرستید و به او شرک نورزید و به پدر و مادر خود احسان کنید.

   در کنار سفارشات بسیار به فرزندان برای احترام و احسان به والدین، از طرف دیگر احترام به فرزندان و انتخاب نام نیکو، عدالت بین آنها، محبت به آنها و .... نیز در آیات و روایات سفارشاتی آمده است.

6-5. صلح و سازش

   یکی دیگر از عوامل مؤثر بر سبک زندگی و ایجاد حیات طیبه؛ صلح و سازش خانواده است. خداوند در اين باره مي‌فرمايد: «وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَيْرٌ» (سوره نساء، آيه 128)؛ هرگاه زني نگران طغيان و سركشي و يا اعراض و كناره‌گيري همسرش بود منعي نيست از اين كه با هم صلح كنند (و از پاره‌اي از حقوق خود بگذرد) كه سازش (در هر حال) بهتر است.

7-5. معذرت­خواهی و پذیرش آن

   عذرخواهی یکی دیگر از شاخص­هایی سبک زندگی اسلامی در جهت ایجاد حیات طیبه است. در برخی از آیات آمده است كه برای اینكه آرامش در خانواده‌ها حكمفرما باشد باید عفو و گذشت در بین همسران وجود داشته باشد از جمله در آیه 37 سوره شوری آمده است: «و َإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ»؛ و چون به خشم درمى‏آیند درمى‏گذرند. معمولاً مؤمنین و مؤمنات زمان خشم عفو می‌كنند، بسیاری از عصبانیت­ها، مشكلات روانی و سوء‌ظنها با عفو و گذشت و بخشش حل می‌شود.

در ديدگاه اسلامي عفو مي­تواند به عنوان يكي از روشهاي درماني در اصلاح رفتار فرد با ديگران به كار رود (نراقي، 1386: 216).

8-5. کنترل خشم

   كنترل خشم كه همان حلم و بردبارى است، در آيات وحى بسيار توصيه شده است و مخاطبان قرآن به خويشتندارى و نيكورفتارى با ديگران فرا خوانده شده‏اند:

«وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» (سوره آل عمران، آيه 134)؛ و خشم خود را فرو مى‏برند و از خطاى مردم در مى‏گذرند و خدا نيكوكاران را دوست دارد.

   بسیاری از آسیبهایی که منجر به فروپاشی نظام خانواده می­شود، در نتیجه خشم است که اگر مدیریت شود، خانواده را در مسیر حیات طیبه قرار می­دهد.

9-5. نصیحت کردن و اندرز دادن

   خیرخواهی در گفتار و وعظ و اندرز به اشخاصی که به طریقی در گمراهی به‌سر می‌برند مورد توجه قرآن قرار گرفته‌ است. این امر هم درخصوص همسر نافرمان به کار رفته که به شوهران فرمان می‌دهد آنها را موعظه کنند (سوره نساء، آيه 34)، و هم در خصوص برخورد با تمام مردم که فرمان به دعوت مردم با برهان و اندرز نیکو به راه پروردگار می‌دهد (سوره نحل، آيه 125، سوره نساء، آيه 63).

   یادآوری پیامدهای رفتار به فرزندان و از غفلت درآوردن آنها، راه مناسبی برای باز دارندگی است، البته به شرط آنکه با ملایمت انجام شود، در خفا و دور از چشم دیگران باشد و در تذکر دادن افراط صورت نگیرد تا شائبة مداخله در امور فرزند پیش نیاید.

10-5. نجابت خانوادگی

   یکی از بسترهای موفقیت، نسب پاک و طهارت باطنی خانواده است که آثار آن را می­توان در فرزندان و رفتار آنان مشاهده کرد. قرآن کریم می­فرماید: «وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاَ یَخْرُجُ إِلاَّ نَکِداً» (سوره اعراف، آيه58)؛ سرزمین پاکیزه گیاهش به فرمان پروردگار می­روید، اما از سرزمین بدطینت و شوره زار جز گیاه ناچیز و بی­ارزش چیزی نمی­روید.

   پیامبر گرامی اسلام6 در خصوص انتخاب همسر فرمودند: «از گیاه سبزی که بر زباله­ها روییده است، بپرهیزید». سؤال شد: «ای رسول خدا، مقصود از گیاه سبزی که بر زباله روییده است، چیست»؟ حضرت فرمودند: «زن زیبایی که در خانواده­ای ناشایسته رشد کرده باشد.» «ایاکم و خضراء الدّمن. فقیل: یا رسول الله، و ما خضراء الدّمن؟ فقال: المراه الحسناه فی منبت السوء» (مفید، 1410ق: 512).

این یافته­ها در جدول شماره یک خلاصه شده است.

 جدول شماره 1- شاخص­های سبک زندگی اسلامی در خانواده به منظور ایجاد حیات طیبه

ابعاد

مؤلفه­ها

مصادیق

 

 

دینی و اعتقادی

خدا باوری و خدا محوری

آیه 25 سوره حدید-آیه 61 سوره یونس- آیه 24 سوره کهف

اعتقاد به زندگی پس از مرگ

آیات 70-72  سوره زخرف

ولایت­پذیری

آیه 71 سوره توبه - آیه 6 سوره احزاب - آیه 24 سوره انفال

توکل به خدا

آیه 56 سوره هود

دعوت به عبادت

آیه 132 سوره طه- آیه 29 سوره معارج- آیه 186 سوره بقره – آیات 54 و 55 سوره مریم- آیه 104 سوره انعام

اجتماعی

مشورت و هم اندیشی

آیه 6 سوره طلاق -آیه 38 سوره شوری

امربه معروف و نهی از منکر

آیه6 سوره تحریم

حسن معاشرت

آیه 228 سوره بقره- آیه 19 سوره نساء

مسئولیت­پذیری

آیه24 سوره صافات

صله ارحام

آیه 1 سوره نساء- آیات 21و 22 سوره رعد –آیات 22و 23 سوره محمد

اقتصادی

تأمین رفاه خانواده

آیه 168 سوره بقره

قناعت در زندگی

آیه 64 سوره فرقان

کار و تلاش

آیه 29 سوره الرحمن- آیه 29 سوره نجم- آیه 19 سوره اسراء

عقلانی

ممارست بر فکر کردن

آیه 191 سوره آل عمران

آینده نگری و عاقبت اندیشی

آیه 77 سوره قصص

اجتناب از اتلاف وقت و استفاده از فرصتها

آیه 3 سوره مومنون- آیه 142 سوره اعراف

انجام کارها از راه صحیح

آیه 189 سوره بقره- آیه 27 سوره نور

حکمیت

آیه35 سوره نساء

اخلاقی

محبت

آیه 21 5 و 20 سوره روم- آیه 96 سوره مریم 

رعایت حیاء عفت و پوشش مناسب

آیات 5 و 20 سوره مؤمنون

حفظ و نگهداری اسرار خانواده

آیات 3 و 4 سوره تحریم-آیه 34 سوره نساء

صبر

آیه96 سوره نحل

احترام به اعضای خانواده

آیه 36 سوره نساء-آیه 23 و 24 سوره اسراء- آیه 15 سوره لقمان

صلح و سازش

آیه128 سوره نساء

 

عوامل آسیب­زایی که مانع سبک زندگی اسلامی در خانواده و ایجاد حیات طیبه می­شود، کدامند؟

   خانواده، مانند همه نهادهای پر ارزش، در معرض انواع آسیب­ها و آفتهایی است كه سلامتی، استواری و پویایی آن را تهدید می­كند.

   مهمترین چالشی که خانواده امروزی با آن روبروست، دگرگونی سریع و عمده هنجارها و ارزشهای خانوادگی میان فرزندان و والدین است تا جایی که می­توان صحبت از هنجارهای رقیب در کنار هنجارهای سنتی کرد، این هنجارهای رقیب منشاء بسیاری از تعارضها در خانواده­ها می­باشند. در زمینه هنجارهای رقیب       می­توان به نحوه همسرگزینی، شیوه دوست­یابی، گذران اوقات فراغت، رابطه با جنس مخالف، نگرش و رفتار دینی و انتخاب در مصرف کالاهای فرهنگی داشت (معیدفر و صبوری خسروشاهی، 1390: 70).

   در اینجا به برخی از عوامل مادی و روانی که مانع سبک زندگی اسلامی در خانواده و در نتیجه حیات طیبه می­شود، اشاره می­کنیم؛

1- عوامل مادی

حبّ دنيا

   يكى از عوامل آسیب­زا، دنيادوستى و دنياپرستى است. علاقه مفرط به ماديات گاه فرد را از كمك به اعضاى خانواده و تأمين مخارج و نيازمنديهاى ايشان باز مى‏دارد. چه بسيارند پدرانى كه با ثروت بسيار از كمك به فرزندان خوددارى مى‏كنند و حاضر نيستند نيازهاى مادى ايشان را تأمين كنند و چه بسيارند زنانى كه مطالبات بسيار دارند و شوهران خويش را با درخواستهاى بسيار خود شرمنده مى‏كنند و خشونت كلامى بسيار بر ايشان دارند.

   اين عامل خشونت نيز در برخى آيات قرآن آمده است. براى نمونه در خانواده پيامبر اسلام‏6 همسران آن حضرت بى­توجه به موقعيت آن حضرت مطالبات بسيار مادى داشتند و با اين خواستهاى ناحق و ناشايست پيامبر6 را آزرده مى‏ساختند تا آنجا كه در اين باره آيه شريفه زير فرود آمد:

   «يا ايّها النّبىّ قل لازواجك إن كنتنّ تردن الحياة الدنيا و زينتها فتعالين امتّعكنّ و أسرّحكنّ سراحاً جميلا» (سوره احزاب، آيه 28)؛ اى پيامبر! به همسرانت بگو: اگر شما زندگى دنيا و زرق و برق آن را مى‏خواهيد بيايد با هديه‏اى شما را بهره‏مند سازم و شما را به طرز نيكويى رها سازم!.

چشم و هم­چشمی

   شاید بتوان گفت درصد بسیاری از اختلافات خانوادگی همین چشم و هم چشمی­هایی است که اعضای خانواده در امور مادی نسبت به همدیگر دارند. اسلام همگان را به دوری از تجمل گرایی و اسراف دعوت می­کند.

   «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِی الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِی الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ» (سوره حدید، آيه20)؛ بدانيد كه زندگى دنيا در حقيقت بازى و سرگرمى و آرايش و فخرفروشى شما به يكديگر و فزون‏جويى در اموال و فرزندان است [مثل آنها] چون مثل بارانى است كه كشاورزان را رستنى آن [باران] به شگفتى اندازد سپس [آن كشت] خشك شود و آن را زرد بينى آنگاه خاشاك شود و در آخرت [دنيا پرستان را] عذابى سخت است و [مؤمنان را] از جانب خدا آمرزش و خشنودى است و زندگانى دنيا جز كالاى فريبنده نيست.

2- عوامل روانی

آزار جسمی همسر

   یکی از کارهای بسیار زشت و غیرانسانی که از نمودهای تندخویی است و در روایات به شدت از آنها نهی شده، اذیت و آزار همسر است. زن و مردی که با یکدیگر پیوند ازدواج می­بندند و آرزو می­کنند که همیشه در کنار هم با خوبی و خوشی زندگی کنند، شاید به ذهن هیچ یک از آنها نرسد که ممکن است کارشان به جایی برسد که مرد همسر خود را بزند؛ با این حال در مواردی این اتفاق می­افتد.

   پیامبر اکرم6 در نهی از کتک زدن زنان فرموده است: «من ضرب امراه بغیر حق فانا خصمه یوم القیامه، لا تضربوا نسائکم، فمن ضربهن بغیر حق فقد عصی الله و رسوله» (دیلمی، ۱۴۱۲ق، ج1: 175)؛ کسی که همسر خود را بدون دلیل بزند، در روز قیامت، من دشمن او خواهم بود. زنانتان را نزنید. کسی که زنش را بدون دلیل بزند، خدا و رسولش را عصیان کرده است.

تکبر و خود بینی در خانواده

   تكبّر و به خود باليدن تكذيب گران حق در ميان خانواده خويش، عملى مذموم و مورد تهديد خداوند است:

   «ولكِن كَذَّبَ وتَوَلّى * ثُمَّ ذَهَبَ اِلى اَهلِهِ يَتَمَطّى * اَولى لَكَ فَاَولى * ثُمَّ اَولى لَكَ فَاَولى» (سوره قيامت، آیات 32 ـ 35)؛ بلكه تكذيب كرد، و روي گردان شد. سپس به سوي خانواده خود بازگشت در حالي كه متكبرانه قدم بر مي‏داشت. عذاب الهي براي تو شايسته­تر است، شايسته­تر! سپس عذاب الهي براي تو شايسته­تر است، شايسته­تر! 

   انسانهاى متكبر بيش از ديگر افراد به خشونت مى‏پردازند و بيشتر از ديگران به اذيت و آزار اعضاى خانواده اقدام مى‏كنند.

تمسخر و عیب­جویی نمودن از یکدیگر

   در مجالس خانوادگی ممکن است افراد به غیبت یا عیب­جویی از یکدیگر بپردازند که این رفتارها خود آرامش را از خانواده­ها سلب می­کند. همه این رفتارها در اسلام به شدت مذمت شده و عواقب اخروی و دنیوی در پی دارد. «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن يَكُونُوا خَيْرًا مِّنْهُمْ وَلَا نِسَاء مِّن نِّسَاء عَسَى أَن يَكُنَّ خَيْرًا مِّنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَن لَّمْ يَتُبْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ» (سوره حجرات، آيه11)؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد نبايد قومى قوم ديگر را ريشخند كند شايد آنها از اينها بهتر باشند و نبايد زنانى زنان [ديگر] را [ريشخند كنند] شايد آنها از اينها بهتر باشند و از يكديگر عيب مگيريد و به همديگر لقبهاى زشت مدهيد چه ناپسنديده است نام زشت پس از ايمان و هر كه توبه نكرد آنان خود ستمكارند.

   عدم آشنایى زن و شوهر به حقوق همدیگر و یا نادیده گرفتن حقوق یكدیگر در اثر عدم آشنایى و یا رعایت نكردن حقوق همدیگر، نظام خانواده دچار بحران و تزلزل مى­شود.

   به عبارتی زن و مرد كه مهمترین ركن نظام مقدس خانواده به شمار مى­روند كمتر به آن بها داده مى­شود. و دنیاى غرب به این آفت مبتلا شده و آثار آن كم و بیش در دنیاى شرق سرایت كرده است.

   در آیه 228 سوره بقره درمورد حقوق همسران آمده است: «وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللّهُ عَزِیزٌ حَكُیمٌ»؛ و مانند همان [وظایفى] كه بر عهده زنان است به طور شایسته به نفع آنان [بر عهده مردان] است و مردان بر آنان درجه برترى دارند و خداوند توانا و حكیم است. این آیه شریفه نشانگر حقوق متقابل همسران نسبت به یكدیگر است.

این یافته­ها در جدول شماره 2 خلاصه شده است.

موانع

مؤلفه­ها

مصادیق

عوامل و موانع مادی

حبّ دنيا

سوره احزاب، آيه 28

چشم و هم چشمی

سوره حدید ،آيه 20

 

عوامل و موانع روانی

آزار جسمی همسر

سوره نساء، آیه 19

تکبر و خود بینی در خانواده

سوره قيامت، آیات 32 ـ 35، سوره هود، آيه 43

تمسخر و عیب جویی نمودن از یکدیگر

سوره حجرات، آيه 11

عدم آشنایى زن و شوهر به حقوق همدیگر و یا نادیده گرفتن حقوق یكدیگر

آیه 228، سوره بقره

 

جدول شماره 2- موانع سبک زندگی اسلامی در خانواده و ایجاد حیات طیبه

 

آثار حيات طيّبه

   آثار حيات طيّبه بى­شمار است؛ زيرا وجود و هستى انسان در سرور و مستى قرب و لقاى ذات اقدس احديت مى­سوزد و از «شراب طهور» شهود جمال ساقى سرمدى مى­نوشد و فانى مى­شود و آينه دل مؤمن همه اوصاف الهى را در خود منجلى و متجلّى مى­سازد.

لقای پروردگار

   شهود و لقاى الهى برترين ثمره حيات طيّبه است كه اولياى خدا در عالم «عنداللّه» از آن برخور دارند: «فَمَن كَانَ يَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحاً وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» (سوره كهف، آيه110)؛ پس كسى كه مشتاق و اميدوار ديدن پروردگار است، بايد عمل شايسته انجام دهد و در بندگى پروردگار شرك نورزد. در اين آيه شريفه، ديدار و شهود خداوند در گرو عمل صالح و نفى شرك (ايمان) معرفى شده و حيات طيّبه نيز در گرو اين دو است.

آرامش درونی

   از ديگر آثار حيات طيّبه، شادى و آرامش درونى است كه قرآن كريم در توصيف اولياى خدا و اهل حيات طيّبه فرمود: «اَلا اِنَّ أَوْلِيَاء اللّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاَ هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذينَ آمَنُوا وَ كَانُوا يَتَّقُون» (سوره يونس، آيه 63ـ62)؛ آگاه باشيد كه اولياى خدا از هر بيم و اندوهى سلامت و آسوده­اند؛ كسانى كه ايمان آورده و پرهيزگار بوده­اند. در آيه ديگرى مى­فرمايد: «مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الآخِرِ وَ عَمِلَ صَالِحاً فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاَ هُمْ يَحْزَنُونَ» (سوره مائده، آيه69)؛ كسى كه به خدا و روز قيامت ايمان آورد و كارهاى شايسته انجام دهد، هيچ هراس و اندوهى ندارد.

بصیرت

    از جمله آثار دیگر حيات طيّبه، شعور و بينش برترى است كه باطن عالم و ملكوت زمين و آسمانها را براى مؤمنان بلند مرتبه آشكار و ظاهر ساخته است. اين توان و بصيرت شهودى از نور خداست كه بر قلب آنان تابيده شده و آن را عميق و وسيع نموده، در نتيجه، از ظلمت ظاهر به نور باطن رسيده و حياتى ديگر يافته اند: «يَا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَحْمَتِهِ وَ يَجْعَل لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ» (سوره حديد، آيه 28)؛ اى كسانى كه ايمان آورده­ايد، تقوا پيشه كنيد و به پيامبر ايمان آوريد تا دو بهره از رحمت را دريابيد و براى شما نورى قرار دهد كه با آن راه برويد.

   در اين آيه، اسرار بسيارى نهفته است؛ زيرا به مؤمنان مى­فرمايد كه ايمان بياوريد و معلوم است كه در اينجا منظور مراتب برتر ايمان است؛ چون در غير اين صورت، امر به ايمان آوردن مجدّد، تحصيل حاصل و بيهوده خواهد بود و خداوندگار حكيم، امر بيهوده صادر نمى­فرمايد.

   برای اینکه رابطه شاخص­های سبک زندگی اسلامی که در این تحقیق بیان گردید با حیات طیبه­ای که قرآن از آن سخن می­گوید، مشخص شود نمودار زیر نمایش داده شده است. همانطور که از شکل مشخص است، شاخص­های سبک زندگی اسلامی دارای دو بعد تقویت مؤلفه­ها و رفع موانع و آسیب­ها است. نتیجه تقویت مؤلفه­ها و رفع موانع - که همان اعمال صالحی است که در قرآن معرفی شده- ایجاد حیات طیبه می­باشد. و ثمرات حیات طیبه نیز بصیرت و آرامش روانی و در نتیجه لقای پروردگار - که عالیترین هدف هر انسان مؤمن و خداجویی است- می­باشد.

آنچه در مورد آثار حیات طیبه گفته شد، در نمودار زیر خلاصه شده است.

نمودار رابطه سبک زندگی اسلامی (در خانواده) با حیات طیبه

 

لقای پروردگار

بصیرت

شاخص­های سبک زندگی اسلامی

(در خصوص خانواده)

 

تقویت مؤلفه­ها (دینی و

اعتقادی، اجتماعی، اقتصادی، عقلانی)

 

اعمال صالح (معرفی شده

 در قرآن )

رفع موانع و آسیب­ها و

عوامل مادی و روانی

ایجاد حیات طیبه

آرامش روانی

Down Arrow: نتیجهDown Arrow: ثمرات

بحث و نتیجه­گیری

   در خصوص بررسی سؤالهای پژوهش و همچنین عمده­ترین نتایج حاصل از تحلیل آنها باید اذعان داشت:

1. قرآن کریم سرشار از نکات ارزنده و دستورالعمل­های عینی و همیشگی رفتارهای زندگی است که وابسته به گذشته نیست. به عبارت دیگر فراتر از زمان و مکان و ارائه کننده قواعد عمومی و اصول کلّی در زمینه اعتقادات، اخلاق و جنبه­های مختلف شریعت و رفتارهای انسانی مطلوب و همیشگی است. قرآن به دلیل جامعیت، اصالت و اینکه ریشه در وحی دارد، هم اینک نیز برای ایجاد ساختاری قوی و نظام­مند به منظور بهبود روابط و رفتارهای اجتماعی می­تواند بسیار مؤثر و راهگشا باشد.

2. خانواده برتر در زندگى داراى سبك و شيوه­اى ممتاز از ديگران است. زن و شوهر در چنين خانواده­اى اهـل كار و تلاش­اند و براى آبادانى دنيا از هيچ كوششى دريغ نمى­ورزند، از دنيا به قدر كفاف و نياز برداشت مى­كنند. در زندگى آنها اثرى از اسراف و ريخت و پاش ديده نمى­شود.

3. خانواده محل رشد و تعالی افراد یک جامعه است اگر جامعه بسته به افرادش است افراد نیز وابسته به خانواده خویشند. مکتبی که به خانواده بها می­دهد و برای آن ارزشهای ویژه­ای قائل است و تمام سعیش آن است که خانواده محل امن و آرامش برای افراد باشد. دقت در آیات قرآن نشان می‏دهد که خانواده در اسلام به عنوان کانون پدید آوردنده آرامش و مهربانی از اهمیت بسزایی برخوردار است.

4. رشد و شكوفایى نظام خانواده، مرهون شناخت و رعایت دقیق حقوق هریكى از اعضاى آن نسبت به یكدیگر است. در نظام خانواده پدر و مادر، و زن و شوهر است كه هر كدام از حقوق ویژه­اى در ارتباط با یكدیگر و در ارتباط با فرزندان برخوردار هستند، به عبارتی هر چه خانواده به سوی اسلامی و قرآنی شدن پیش رود، قطعاً جامعه نیز سالمتر خواهد بود.

5. سبک زندگی اسلامی آثار و برکات بسیاری دارد، اگر بخواهیم اسلام در جامعه نمود پیدا کند نیاز به ایجاد سبک زندگی اسلامی داریم. اگر آداب اسلامی در قالب سبک زندگی در سطح جامعه گسترش بیابد، سلامت روحی و جسمی افراد تأمین می‌شود، اسلام با هر چیزی که سلامت روانی را تهدید کند مخالفت کرده است، اسلام سبک زندگی غنی و متکاملی دارد.

6. نظر قرآن برای سبک زندگی، عنوان (حیات طییبه) یا زندگانی پاکیزه است. الگوگيری از قرآن در حوزه خانواده می‏تواند نقش مهمی در شكلگيری جامعه مورد نظر قرآن كريم و جامعه دينی ايفا كند؛ قرآن در حقيقت به انسان و جامعه روش بهتر زيستن را ارايه میدهد و نكاتی كه به آن اشاره میكند قوانين خطاناپذير است؛ درحالیكه دستاوردهای ذهن بشر محدود به زمان و مكان است.

7. سبک زندگی در خانواده همه حوزه­های اعتقادی، اخلاقی، عاطفی، عقلانی، اقتصادی، اجتماعی را شامل می شود که در این تحقیق مؤلفه­های هر یک از این حوزه­ها را با ذکر مصادیق قرآنی آن آوردیم تا با بهره­گیری از آن بتوانیم براساس زندگی که قرآن بدان سفارش نموده یعنی همان حیات طیبه عمل نماییم.

 

منابع

قرآن کریم

1. آزاد، حسين و نصيب البكاء، انسيه (1380). «مقايسه ويژگي­هاي فردي و شخصيتي در زوج­هاي سازگار و ناسازگار شهرتهران». فصلنامه دانش و پژوهش. (بهار1380). نشر دانشگاه آزاد اسلامي واحد خوراسگان. شماره هفتم. صص41-54.

2. پاک­نیا، عبدالکریم (1385). «خانواده سالم در پرتو اسلام». مجله مبلغان. (فروردین و اردیبهشت1385). شماره77. صص41-53.

3. حيدري، مجتبي (1385). دينداري و رضامندي خانوادگي. قم. انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني«ره».

4. دیلمی، حسن(۱۴۱۲ق). ارشاد القلوب. چ اول. قم. ناشرشریف رضی.

5. رحمانی فیروز جاه، علی، سهرابی، سعدیه، «رابطة سبك زندگي و دين داري از ديدگاه ابن خلدون»، مجله پژوهشهای علم و دین، (بهار و تابستان1390)، سال دوم، شماره اول، صص17-32.

6. رحیمی، معصومه (1387). بررسی حیات طیبه از دیدگاه قرآن و روایات. پایان­نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی.

7. طباطبائى، سيد محمّدحسين(1417ق). الميزان. بيروت. مؤسسة الاعلمى للمطبوعات.

8. طباطبائي، سید محمد حسين (1363). تفسير الميزان. ج11. ترجمه غلامرضا خسروي حسيني. قم. دفتر انتشارات اسلامي. وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه.

9. کمالی دزفولی، سیدعلی (1369). قرآن و مقام زن. تهران. انتشارات هادی.

10. مجلسی، محمد باقر(1396ق). بحارالانوار. تهران. مکتبه الاسلامیه.

11. محدثي، جواد(1386). اخلاق فاطمی. قم. جامعه الزهرا سلام الله علیها.

12. محلاتی، هاشم رسولی(1377). غررالحکم و دررالکلم. تهران. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

13. مصباح یزدی، محمّدتقي(1377). اخلاق در قرآن. تحقيق و نگارش محمّدحسين اسكندري. قم. مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني.

14. مصطفوي، سيد جواد(1382). بهشت خانواده. چ بيستم. قم. دارالفکر.

15. معید فر، سعید و صبوری خسروشاهی، حبیب (1390). «تعارض فرزندان با والدین در سبک زندگی». فصلنامه برنامه­ریزی رفاه و توسعه اجتماعی. (تابستان1390). شماره 7. صص67-98.

16. مفيد، محمدبن نعمان (1410ق). المقنعه. چ دوم. قم. مؤسسه‌ نشر اسلامي وابسته به جامعه مدرسين.

17. مکارم شیرازی، ناصر (1378). تفسیر نمونه. ج24. تهران. دارالکتب الاسلامیه.

18. موسوی، رقیه (1377). بررسی و مقایسه عوامل مؤثر بر رضامندی زناشویی در سه گروه پزشکان، کارمندان و کارگران شهر تهران. پایان­نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت معلم. دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی.

19. مير احمدي زاده، عليرضا و همکاران (1382). «رضايت­مندي زناشويي و تعيين عوامل تأثيرگذار بر آن در شيراز». فصلنامه انديشه و رفتار. (بهار 1382). سال هشتم. شماره32. صص56-63

20. نجاتى، محمد عثمان(1381). قرآن و روان شناسى. ترجمه عباس عرب. مشهد. بنیاد پژوهش­هاى اسلامى.

21. نراقي، احمد (1386). معراج السعاده. ‌قم. انتشارات هجرت.

22. نراقی، مولی مهدی (1383). جامع السعادات. ترجمه دکتر سید جلال­الدین مجتبوی. تهران. حکمت.