حوزه¬های معرفتیِ حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها نسبت به قرآن چاپ
شماره سفینه - سفینه 60
دوشنبه ، 10 دی 1397 ، 09:26

چکیده: نوشتار حاضر با روش تحلیلی- توصیفی، قرآن­شناسیِ حضرت فاطمه سلام الله علیها را در سه حوزه مطرح کرده که عبارتند از: معرفی قرآن از حیث ماهیت و چیستی (شناخت برون متنی)؛ معرفی جایگاه قرآن از حیث مصدریت برای پالایش احادیث؛ و تلاش­های ایشان در حوزة فهم آیات (شناخت درون متنی)، که مورد اخیر خود در سه بخش بیان مصداق، بیان معنا، و استناد به آیه به صورت تضمین و تلمیح قابل بحث است.

کلیدواژه­ها: شناخت قرآن؛ آیه تطهیر؛ حدیث ثقلین؛ فاطمه زهرا سلام الله علیها؛ خطبه فدک؛ اهل بیت.

 

 مقدمه

   بر پایة عقاید شیعیان، سنت صحیح بجای مانده از اهل بیت:، همسنگ سنت خود پیامبر6 و تالی تلو ثقل اکبر، قرآن کریم است. همچنین از پیامبر و اهل بیت: درباره قرآن و مسائل مختلف آن روایاتی به یادگار مانده است. نگارش پیش رو به بررسی قرآن­شناسیِ یکی از افراد اهل­بیت، یعنی حضرت زهرا سلام الله علیها و حوزه­های مختلف معرفتیِ ایشان نسبت به قرآن و علوم مرتبط با آن       می­پردازد که هم بیانگر ارتباط ناگسستنی قرآن و اهل بیت است و هم نشان می­دهد که حضرت صدیقه چه شناخت عمیقی نسبت به قرآن داشته­اند.

حوزه­های قرآن­شناسیِ دخت گرامیِ پیامبر سلام الله علیها

   سخن بر سر شناخت حضرت فاطمه از قرآن است. صفات و فضائل متعدد حضرت زهرا سلام الله علیها و خصوصاً زندگی کوتاه پرماجرای ایشان باعث شده که برخی از القاب حضرت، بیشتر در تاریخ مطرح باشد، مثل زهراء، معصومه، بضعه المصطفی، شهیده، طاهره، حبیبه و مانند اینها. اما چون شأن علمیِ ایشان مهجور و متروک مانده، لذا القاب دالّ بر آن هم بر سر زبان­ها نیست، مانند: عالمه، علیمه، فهیمه، عقیله، حکیمه، عین الله، ولیه الله، امینه الوحی، و ... (رحمانی همدانی، پیشین، ص 286)

   هر آنچه در شدت اتصال اهل بيت: به قرآن و فراوانی علم آنان به کتاب خدا ذکر شود، درباره حضرت فاطمه سلام الله علیها هم صادق است، زیرا که ایشان نیز فردی از اهل بیت، بلکه محور آنان است. بر این اساس دلائل قرآنی اعم از آگاهی به تأویل و راسخ بودن در علم، آگاهی به علم الکتاب، مبیّنِ قرآن بودن، اختصاص مسّ حقیقت قرآن توسط مطهَران، و نیز دلائل روایی اعم از حدیث سفینه، همراهی ابدی با قرآن طبق حدیث ثقلین، و مانند آنها شامل دختر پیامبر نیز می‌شود. فاطمه سلام الله علیها، انسان کاملی است که قرآن بر او نازل شده و فرشتگان بر او وارد شده­اند (حسن زاده آملی، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغة، 1365ش، ج 1 ص142)، زیرا قرآن بر قلب پیامبر6 نازل شده، و او پارة قلب پیامبر است، و فرشتگان در شب قدر و شب نزول قرآن، طواف کننده او هستند. (حویزی، پیشین، ج 5، ص 639)

   علامه طباطبایی "قول ثقیل" را قرآن دانسته که از حیث تلقّی و دریافت معنا، و نیز از حیث تحقق و جامه عمل پوشیدن، ثقیل نامیده شده (طباطبایی، 1390 ق، ج 20، ص 139)، و فاطمه زهرا هم مانند پدر، حامل قول ثقیل است (مزمل/ 5)، زیرا بتول است و انسان بتول، تحمل قول ثقیل را دارد. (و تَبَتّل الیه تبتیلا: مزمل/ 8) صدیقة طاهره سلام الله علیها خود در مراتب آگاهی خویش نسبت به حقیقت قرآن، و قرآن شناسیش می‌فرماید: ستایش خدای را که مرا منکِر امری از کتابش قرار نداده، و در هیچ حقیقتی از امر کتابش، مرا سرگردان ننموده است. (بخشی از دعای حضرت بعد از نماز ظهر، رحمانی همدانی، 1381ش، ص 335)

   برای آشنایی اجمالی با تلاش های دخت پیامبر در حوزة قرآن، بهترین راه مروری بر سخنان گهربار ایشان است که در مقایسه با عمر کوتاهش، اعجاب همگان را بر می‌انگیزد. یکی از این سخنان، خطبه­ای طولانی و بسیار بلیغ است که به خطبة فدک موسوم می‌باشد. بیشترِ سخنان ایشان را از خطبه فدک برگرفته­ایم.

   شارحانِ این خطبة شریف، محتوای آنرا به هشت بخش تقسیم نموده­اند که عبارت است از: تحمید خداوند؛ توحید وتنزیه پروردگار؛ وصف مقام نبوت؛ ذکر علل شرائع؛ بیان مجاهدات رسول الله6 در قیام به دعوت خلق؛ بیان ظهور نفاق و شقاق از سوی منافقان، و کسانی که عداوت خویش را به رسول الله پنهان کرده و ظلم به آل محمد: را آغاز نمودند؛ مسئلة فدک و ردّ ادعای ابوبکر بر عدم ارث گذاری پیامبر6؛ و بالاخره برگرداندن روی سخن به مهاجران و انصار، و توبیخ ایشان به سبب روی گردانی از نصرت امیرالمؤمنین7.

   قدیمی­ترین کتابی که خطبه را بطور کامل با سندهای متظافر نقل کرده، کتاب "بلاغات النساء" از احمد بن ابو طاهر(م.280ق) معروف به "ابن ابی طیفور" است. پس از وی، این خطبه را در کتاب "السقیفه و فدک" از احمد بن عبد العزیز جوهری، مکنّی به ابوبکر می‌بینیم، که ابن ابی الحدید در شرح خود از نهج البلاغه بسیار از او نقل کرده است.

   در کتاب بلاغات النساء این خطبه با سه طریق به واسطة امام سجاد7، عبد الله بن حسن از پدرش امام حسن مجتبی7 و نیز از حضرت زینب سلام الله علیها نقل شده است. (ابوالفضل بن ابو طاهر ابن طیفور، بلاغات النساء، بی­تا، ص 12 تا 14) در کتاب السقیفه و فدک نیز با چهار طریق و در کتاب الشافی با دو طریق (از جمله طریق عایشه)، و در کتاب دلائل الامامه با چهار طریق (مثلاً از عکرمه از طریق ابن عباس) ذکر شده است. (این طرق را بطور کامل ببینید در: شریعتمداری، پیشین، ص 15-10) در شرح این خطبة شریف نیز تألیفات فراوانی به زبان فارسی و عربی وجود دارد.

   اینک به حوزه­های قرآن­شناسی بزرگ بانوی اسلام در سخنان ایشان می­پردازیم و سه حوزة مختلف را مطرح می­کنیم: ابتدا شناخت قرآن و ماهیت و چیستی آن؛ سپس معرفی جایگاه قرآن؛ و سوم فهم و تفسیر قرآن که خود به سه بخش تقسیم می­گردد.

4-4-1. معرفی قرآن و شؤون آن (شناخت برون متنی از حیث چیستی)

   حضرت فاطمه سلام الله علیها در بیانات وسیعی قرآن را معرفی فرموده است. چنین فرازهایی را فقط کسی می‌تواند بگوید که از سرچشمه وحی سیراب شده و به همه ظواهر و بواطن قرآن اشراف دارد. تنها به یک نمونه اکتفا می‌کنیم:

   نمونه: در آغاز خطبه حضرت زهرا پس از حمد و تسبیح بسیار شیوا و بلیغ، شهادت به وحدانیت خدا می‌دهد و جملات بی­نظیری در توحید، و نیز نبوت پدرش خاتم الانبیاء بیان می­فرماید. پس از سخن از رسالت پدر، شروع به معرفیِ کتابی که پدرش حامل آن بوده، یعنی قرآن نموده، می‌فرماید: ... كِتَابُ اللَّهِ النَّاطِقُ وَ الْقُرْآنُ الصَّادِقُ وَ النُّورُ السَّاطِعُ‏ وَ الضِّيَاءُ اللَّامِعُ بَيِّنَةٌ بَصَائِرُهُ مُنْكَشِفَةٌ سَرَائِرُهُ مُنْجَلِيَةٌ ظَوَاهِرُهُ مُغْتَبِطَةٌ بِهِ أَشْيَاعُهُ قَائِداً [قَائِدٌ] إِلَى الرِّضْوَانِ أَتْبَاعُهُ مُؤَدٍّ إِلَى النَّجَاةِ اسْتِمَاعُهُ بِهِ تُنَالُ حُجَجُ اللَّهِ الْمُنَوَّرَةُ وَ عَزَائِمُهُ الْمُفَسَّرَةُ وَ مَحَارِمُهُ الْمُحَذَّرَةُ وَ بَيِّنَاتُهُ الْجَالِيَةُ وَ بَرَاهِينُهُ الْكَافِيَةُ وَ فَضَائِلُهُ الْمَنْدُوبَةُ وَ رُخَصُهُ الْمَوْهُوبَةُ وَ شَرَائِعُهُ الْمَكْتُوبَة...

   یعنی: ... خداوند را در بین شما عهد و قراری است که در نزد شما گذارد و بازمانده­ای است که بر شما به نیابت برگزیده و آن کتاب ناطق الهی و قرآن راستین و نور درخشان و چراغ تابناک است. دیدگاه­هایش مستدل و روشن، اسرارش نزد اهل آن آشکار، ظواهرش درخشان، پیروانش مورد غبطه دیگران، و پیروی­اش راهبر به سوی بهشت، و تلاوتش موجب رهایی است...

4-4-2. معرفی جایگاه قرآن به عنوان مصدر پالایش احادیث (شناخت ابزاری)

   یکی دیگر از فعالیت­های قرآنی حضرت صدیقه سلام الله علیها امر کردن مردم به تدبر و فهم آیات به منظور عرضه احادیث بر آیات الهی است، تا صحیح از سقیم باز شناخته شود. ایشان در پاسخی مستدل به ابوبکر با اشاره به آیات 7 سورة مریم و17 سورة نمل، که حکایت از ارث گذاشتن سایر پیامبران می‌کند، روشن ساختند که حدیثی که او به پیامبر نسبت داده، چون ضد قرآن است، باطل می‌باشد (...يَا ابْنَ أَبِی قُحَافَةَ أَ فِی كِتَابِ اللَّهِ تَرِثُ أَبَاكَ وَ لَا أَرِثُ أَبِی لَقَدْ جِئْتَ‏ شَيْئاً فَرِيًّا أَ فَعَلَى عَمْدٍ تَرَكْتُمْ كِتَابَ اللَّهِ وَ نَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ إِذْ يَقُولُ‏ وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ وَ قَالَ فِيمَا اقْتَصَّ مِنْ خَبَرِ يَحْيَی بْنِ زَكَرِيَّا إِذْ قَالَ- فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِی وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوب‏...)

   این عمل یعنی عرضة احادیث به قرآن کریم، جایگاه ویژه­ای در فقه الحدیث دارد و همة معصومان در این باره سخنان مشابهی فرموده­اند که به احادیث «عرض» معروف است.

4-4-3. فعالیت­های قرآنیِ صدیقة طاهره سلام الله علیها در حوزة فهم آیات (شناخت درونی)

   بانوی اسلام، گاه فقط معنای برخی لغات مشکل را می­فرمودند و گاه معنای کلّ آیه را - البته در حوزة ظاهر- مطرح می­کردند که خود به دو نوع تقسیم می­شود: اینکه مفهوم آیه را تبیین کنند یا اینکه با اشاره به مصداق­ها، خود بخود مفهوم آیه را به ذهن­ها متبادر سازند. نیز برخی مواقع به بواطن و تأویلات می­پرداختند. اینک نمونه­ها.

4-4-3-1. بیان مصداق برای آیات قرآن (تأویل قرآن- مصداق­یابی)

   آنچه باعث جاودانگی آیات قرآن می‌شود، "جری و تطبیق" آن در همه زمان­ها، یعنی منطبق کردن آن بر شرایط هر عصر و نسل، و مصداق­یابی آن است. تعیین مصداق آنچنان اهمیت دارد، که گاه تحریف در معانی قرآن، به سبب مصداق­یابیِ غلط صورت می‌گیرد. لذا مصداق­یابی که یکی از انواع تأویل، و معنای اخص آن است، کار هر کسی نیست. مرتبه کامل و نهایی آن خاص اهل بيت: یعنی عالمان قرآن است و دیگر مسلمانان نیز به اندازة مراتب علم و طهارت خود، به مراتبی از تأویل دست می‌یابند. فاطمه زهرا سلام الله علیها از آنجا که فردی از اهل بيت: است، از همدوشان و آگاهان قرآن و مطلع بر همة وجوه قرآن می‌باشد. به       نمونه­هایی از معرفی مصداق از سوی حضرت اشاره می‌کنیم.

   نمونة اول: حضرت زهرا سلام الله علیها درباره والدین، بطنی از بطون قرآن را روشن ساخته، می‌فرماید: دو پدرِ دینیِ خود، یعنی محمد6 و علی7 را خشنود ساز، حتی اگر پدر و مادر نَسَبی تو ناراضی شوند، ولی پدر و مادر نَسَبی خود را با خشم دو پدر ِدینی راضی مساز؛ زیرا محمد و علی8، ایشان را با اعطای جزئی از هزاران ثواب خود راضی خواهند ساخت. (تفسیر منسوب به امام حسن عسکری، 1409ق، ص 330)

   نمونة دوم: زهرای بتول سلام الله علیها در خطبة فدک، مصداق "فتنه" در آیه 49 توبه را معرفی کرده، می‌فرماید: پیامبر6 از شما خواست که به دستوراتش قیام کنید، اما شما به آبشخوری که حق دیگری بود وارد شدید. این تغییر و تحریف هنگامی صورت گرفت که چیزی از دوران رسول خدا6 نگذشته بود.

  ...فَوَسَمْتُمْ غَيْرَ إِبِلِكُمْ‏ وَ وَرَدْتُمْ غَيْرَ مَشْرَبِكُمْ‏ هَذَا وَ الْعَهْدُ قَرِيبٌ وَ الْكَلْمُ رَحِيبٌ‏ وَ الْجُرْحُ لَمَّا يَنْدَمِلْ‏ وَ الرَّسُولُ لَمَّا يُقْبَرْ ابْتِدَاراً زَعَمْتُمْ خَوْفَ الْفِتْنَة أَلا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِين‏...

   شما شتاب کرده، و وانمود کردید که خوف فتنه و آشوب دارید، در حالی که خود، در فتنه سقوط کردید. (مجلسی، پیشین، ج 8 ، ص 114، خطبه فدک) پیداست که حضرت، وقایع بعد از رسول خدا را صراحتاً مصداقی از فتنه می­شمارد.

   نمونة سوم: در فرازی دیگر از خطبة یاد شده، حضرت تصریح می‌کند که مخالفان، اگرچه ادعای عمل به قرآن دارند، ولی از قرآن دور شده­اند. آنجا که می­فرماید: به کجا می‌روید؟ و چه بیراهه می‌روید؟ در حالی که کتاب خدا در دسترس شماست!!

   منظور حضرت این است که شما به کتاب خدا عمل نمی­کنید، و در ادامه هم به این نکته تصریح می­فرماید. سپس خطاب می‌کند که غاصبان، مصداق آیه 85 سوره آل عمران هستند.

   ... فَهَيْهَاتَ مِنْكُمْ وَ كَيْفَ بِكُمْ وَ أَنَّى تُؤْفَكُونَ وَ كِتَابُ اللَّهِ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ؟- أُمُورُهُ ظَاهِرَةٌ وَ أَحْكَامُهُ زَاهِرَةٌ وَ أَعْلَامُهُ بَاهِرَةٌ وَ زَوَاجِرُهُ لَائِحَةٌ وَ أَوَامِرُهُ وَاضِحَةٌ وَ قَدْ خَلَّفْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ أَ رَغْبَةً عَنْهُ تُرِيدُونَ‏ أَمْ بِغَيْرِهِ تَحْكُمُونَ‏ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِين‏...

   کجا می‌روید در حالی که کتاب خداوند با مسائل روشن و اوامر و نواهی آشکار پیش روی شماست. ولی شما آن را پشت سر انداخته­اید، و هر کس دنبال دینی غیر از اسلام برود، هرگز از او پذیرفته نیست، و او در آخرت از زیانکاران می‌باشد. این بخش نیز به روشنی دال بر این است که حضرت زهرا مخاطبان خود را اساساً مسلمان نمی­داند، بلکه از کسانی به حساب می­آورَد که غیر از اسلام، دینی  برگزیده­اند.

   نمونة چهارم: حضرت فاطمه سلام الله علیها در ادامة همان خطبه، مخالفان را مصداق آیة50 سورة مائده شمرده، که حکم جاهلیت را پیروی می‌کنند. آنجا که می­فرماید: شما صبر نکردید تا آتش فتنه­ای که روشن کردید فرو بنشیند، و باز جرقه­هایی را اضافه می‌کنید و نسبت به خاندان پیامبر دورویی و نفاق به خرج    می­دهید: أَفَحُکمَ الجاهلیهِ تَبغون؟

   نمونة پنجم: در فرازی دیگر، زهرای بتول سلام الله علیها رو به انصار کرده و ایشان را توبیخ می‌فرماید که: ای وای بر شما، که میراث پدرم را می‌گیرند، و شما مرا می‌بینید، ولی ... ثُمَّ رَمَتْ بِطَرْفِهَا نَحْوَ الْأَنْصَارِ فَقَالَتْ يَا مَعْشَرَ النَّقِيبَةِ وَ أَعْضَادَ الْمِلَّةِ وَ حَضَنَة الْإِسْلَامِ مَا هَذِهِ الْغَمِيزَةُ فِی حَقِّی وَ السِّنَةُ عَنْ ظُلَامَتِی؟ وَ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ6 أَبِی يَقُولُ الْمَرْءُ يُحْفَظُ فِی وُلْدِهِ سَرْعَانَ مَا أَحْدَثْتُمْ وَ عَجْلَانَ ذَا إِهَالَةٍ وَ لَكُمْ طَاقَةٌ بِمَا أُحَاوِلُ وَ قُوَّةٌ عَلَى مَا أَطْلُبُ وَ أُزَاوِلُ أَ تَقُولُونَ مَاتَ مُحَمَّدٌ6‏...

   سپس قوم ظالمان را مصداق آیه13 سوره توبه می‌شمارد. این آیه درباره یهودیانی نازل شد که پیمان خود را شکسته و در جنگ احزاب با مشرکان همکاری کردند و تصمیم به اخراج پیامبر6 گرفتند. اما صدیقة طاهره سلام الله علیها مصداق جدیدی برای آیه معین فرموده و مسلمانان را به سبب دشمنی با امام علی7 که نفس رسول خداست، مشابه آن یهودیان برمی­شمارد. آنجا که می­فرماید: کجا       می­روید بعد از این بیان روشن؟ پس از قدم­هایی که برداشتید چرا می‌لغزید؟ و به عقب بر می‌گردید؟ آیا با مردمی که پیمان­های خود را شکستند و برای بیرون کردن پیامبر تصمیم گرفتند، نمی­خواهید بجنگید؟ با اینکه ایشان جنگ را آغاز کرده­اند؟ آیا می‌ترسید؟ و حال آنکه خدا سزاوارتر است برای ترسیدن!

   ... فَأَنَّى حُزْتُمْ بَعْدَ الْبَيَانِ وَ أَسْرَرْتُمْ بَعْدَ الْإِعْلَانِ وَ نَكَصْتُمْ بَعْدَ الْإِقْدَامِ وَ أَشْرَكْتُمْ بَعْدَ الْإِيمَانِ بُؤْساً لِقَوْمٍ‏ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ‏ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ‏ وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِين‏...

   واضح است که حضرت زهرا، غصب خلافت امیرالمؤمنین و بیرون راندن ایشان را از جایگاه خود، معادل و همانند اخراج پیامبر6 و جنگ با ایشان معرفی فرموده است.

4-4-3-2. بیان معنا، و تفسیر کردن آیات

   گروه دوم از تلاش­های دختر پیامبر در زمینة فهم آیات، بیان مفهوم آیه است بدون تعیین مصداق. حضرت فاطمه سلام الله علیها در جای جای کلامش قرآن را تفسیر نموده، و این، نشانگر احاطه علمی او به قرآن است. اگرچه این گونه سخنان حضرت فراوان می‌باشد، اما فقط سه نمونه می‌آوریم:

   نمونة اول: دخت نبی در احتجاجی که با خلیفة دوم داشته، به زیبایی "آیة تطهیر" را تفسیر می‌نماید. حضرت از او می‌پرسد: آیا شنیدی از پدرم که من بزرگ زنان بهشت هستم؟ خلیفه گفت: آری، به خدا شنیدم. حضرت فرمود: آیا اگر دو نفر بر علیه من شهادت دهند که دزدی کرده­ام می‌پذیری؟ خلیفه گفت: آری! حضرت فرمود: اگر چنین است تو بر دین محمد نیستی! زیرا در قرآنی که بر محمد نازل شده، خداوند می‌فرماید که ما را از هر پلیدی پاک و منزه ساخته و بر عصمت و طهارت ما گواهی داده است. (مجلسی، پیشین، ج 8 ، ص 224) لازم به ذکر است که آیة تطهیر بر اساس مفهوم و معنا، بر اصحاب کساء دلالت دارد، نه اینکه ایشان مصداقی از آیه باشند؛ زیرا اگر مصداق شمرده شوند، راه برای ورود مصادیق دیگر هم باز می­مانَد و این خلاف غرض آیه است.

   نمونه دوم: فاطمه زهرا سلام الله علیها در تفسیر آیة 104 سورة کهف و نیز 12 سورة بقره، به تشبیه زیبایی دست زده است. هنگامی که زنان مهاجران به عیادت حضرت آمده بودند به آنان فرمود: بیا بشنو! که تا زنده­ای به شگفت خواهی آمد! و روزگار با حوادث تازه بر شگفتی تو خواهد افزود! به چه دلیلی تکیه کرده و به کدام بهانه چنگ زدید که "شهپر" را با پرهای نازک و بی­خاصیت تعویض کردید، و فرزانگان را کنار گذاشته و فرومایگان را بر سرِ کار آوردید؟ ای کاش بینیِ آن مردمان به خاک مالیده می‌شد که "گمان می‌کنند که دارند کار نیکو انجام می‌دهند." سپس می‌فرماید: بدانید که ایشان مفسد هستند ولی نمی­دانند.

   ... أَلَا هَلُمَّ فَاسْمَعْ وَ مَا عِشْتَ أَرَاكَ الدَّهْرَ عَجَباً- وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ‏ لَيْتَ شِعْرِی إِلَى أَیِّ سِنَادٍ اسْتَنَدُوا وَ إِلَى أَيِّ عِمَادٍ اعْتَمَدُوا وَ بِأَيَّةِ عُرْوَةٍ تَمَسَّكُوا وَ عَلَى أَيَّةِ ذُرِّيَّةٍ أَقْدَمُوا وَ احْتَنَكُوا لَبِئْسَ الْمَوْلى‏ وَ لَبِئْسَ الْعَشِيرُ وَ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا اسْتَبْدَلُوا وَ اللَّهِ الذَّنَابَى بِالْقَوَادِمِ‏ وَ الْعَجُزَ بِالْكَاهِلِ‏ فَرَغْماً لِمَعَاطِسِ‏ قَوْمٍ‏ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً ... أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لكِنْ لا يَشْعُرُونَ‏-

  تشبیهی که بانوی اسلام به کار برده­اند، اوج فصاحت و بلاغت ایشان را می­رساند، آنجا که امیرالمؤمنین7 را به «شاه پر» و در مقابل، دیگران را به «پرهای نازک و بی­خاصیت» شبیه می­نمایند.

   نمونة سوم: حضرت در همان مجلسِ عیادت زنان مهاجر و انصار، پس از اشاره به جانفشانی­ها و تلاش­های امام علی7 می‌فرماید: وای بر آنها، چگونه خلافت را از پایگاه استوار رسالت و پایه­های محکم نبوت، و از انسانی آگاه به امر دین، منحرف کرده دور ساختند، و چرا از ابوالحسن انتقام گرفتند. سپس به زیبایی به تفسیر آیه 35 سوره یونس پرداخته و "اَفمن یَهدی الی الحَقِ اَحَقُ اَن یُتَّبَع اَمَّن لا یَهدی..." را اینگونه تفسیر می‌کند که: اگر زمام امور را چنانکه پیامبر فرمود به علی می­دادید، او زمام شتر خلافت را به گونه­ای در دست می‌گرفت که نه جراحتی در بینی او حاصل می‌شد، و نه اضطراب و ناآرامی به سوارکارش. تشنگی­ها را برطرف می­کرد و همه را به سرچشمه زلال می‌رساند.

4-4-3-3. استناد به آیات و تضمین آیات قرآن در بین کلام

   این نوع سوم از فعالیت قرآنی فاطمة زهرا سلام الله علیها، آنقدر وسیع و فراوان است که هر خواننده­ای در هر سطح علمی متوجه آن می‌شود. تضمین یکی از صنایع بلاغت است که بلیغان، با هنرمندی از آن بهره برده و علاوه بر زیباسازی سخن خویش، معنای آنرا نیز روشن­تر می­کنند. تضمین یعنی آوردنِ بخشی از متن دیگر در بین سخن، که می­تواند آیه یا حدیث یا شعر و یا ضرب المثل باشد. البته به شرطی که مطلب تضمین شده، خود ابهامی نداشته باشد تا باعث وضوح کلام گردد. این صنعت ادبی را می­توان در سخنان همة معصومان که امیران کلام هستند، مشاهده کرد. تضمین آیات در فرازهای زیبایی از سخنان حضرت صدیقه طاهره دیده می­شود. در بیان توحید و صفات خدا، آوردن این اسماء الهی با سجع شنیدنی، و یا دعاهای پر معنا با تلمیح آیات، نمونه­های فراوان دارد که فقط قطعه­ای را جهت تبرک می‌آوریم:

   الحمد لله العلی المکان، الرفیع البنیان، الشدید الامکان، العزیز السلطان، العظیم الشأن، الواضح البرهان، الرحیم الرحمان، المنعم المنان، الحمد لله الذی احتجب من کل مخلوقٍ یراهُ.. فلم تدرکه الابصار و لم تُحط به الأخبار و لم یَقِسهُ المقدار و لم یتوهمه الاعتبار لانه الملک الجبار. (سید بن طاوس، فلاح السائل، 1419ق، ص 203. نمونه­های دیگر را در بحار ج90 ببینید.)

5. نتیجه­گیری

   از حیث علم و آگاهی به تمام علوم، دخت گرامی رسول خدا تفاوتی با بقیة معصومان ندارد و در علم به قرآن و شؤون آن و همة ظواهر و بواطن آن نیز به علم لدنی محظوظ است. ایشان از حیث برون متنی آگاهی کاملی نسبت به اوصاف قرآن و چیستی کلام الله دارند که در سخنان ایشان از جمله در خطبة فدک دیده می­شود. نیز از حیث معرفی قرآن به عنوان مصدر و منبع، و ارائة احادیث به قرآن کریم به جهت استنباط صحت یا عدم صحت آنها، مانند دیگر معصومان تأکید داشته­اند. در شاخة سوم می­توان فعالیت­های قرآنی ایشان را در زمینة فهم قرآن مورد مطالعه قرار داد که خود در سه حوزه قابل تبیین است. حضرت فاطمه سلام الله علیها گاه مفهوم آیه را با بیان مصداق روشن ساخته و به زیبایی و وضوح کامل، وقایع پس از رسول خدا را با آیات، تطبیق داده و مصداق­یابی می­فرماید. گاه بدون تعیین مصداق، معنا و مفهوم آیه را بیان کرده و تفسیر آنرا روشن می­سازد. نیز گاه با استناد به آیات و تضمین آنها در بین سخن، با بلاغت و شیوایی خاصی از آیات قرآن بهره برده و از این رهگذر نیز به روشن ساختن معنای آیه توجه می­نماید.

منابع

قرآن کریم

نهج البلاغه

1. ابن شهر آشوب، مناقب، نجف: المطبعه الحیدریه، 1376ق.

2. ابن عساکر دمشقی، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر، 1415ق.

3. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم 1419ق.

4. ابوالفضل بن ابو طاهر ابن طیفور، بلاغات النساء، قم: مکتبه بصیرتی، بی­تا.

5. آقا بزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، قم: موسسه اسماعیلیان، چاپ سوم، 1408ق.

6. احسانی فر لنگرودی، محمد، مقاله فاطمه کوثر قرآن، فصلنامه علوم حدیث، شماره 31.

7. آلوسی، شهاب الدین محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دار الفکر، 1408ق.

8. امینی نجفی، عبد الحسین، الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، تهران: دارالکتاب الاسلامی، چاپ دوم 1428ق.

9. جوادی آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان، نشر اسراء، چاپ دوم 1382ش.

10. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، تهران: مؤسسه چاپ و نشر، 1411 ق.

11. حاکم نیشابوری، حافظ ابی عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول 1411ق.

12. حسن زاده آملی، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغة، قم: اتشارات سلمان فارسی، چاپ سوم 1365ش.

13. رحمانی همدانی، احمد، فاطمه الزهرا بهجه قلب المصطفی، ترجمه سید حسن افتخارزاده سبزواری، تهران: انتشارات بدر، چاپ چهارم 1381ش.

14. زبیدی محمد مرتضي، تاج العروس، بیروت: دار الفکر، 1414ق.

15. زهرا ریاحی زمین، مقاله جامعه آرمانی در کلام حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها، مجله علوم حدیث، شماره 48.

16. سلیمان بن ابراهیم قُندوزی حنفی، ینابیع الموده، تحقیق سید علی جمال اشرف حسینی، تهران: انتشارات اسوه، چاپ اول، 1416ق.

17. سید بن طاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل في عمل اليوم و اليله، تحقيق غلام حسين المجيدي، قم، مکتب الاعلام الاسلامي 1419 ق.

18. سید جعفر شهیدی، زندگانی فاطمه زهرا سلام الله علیها، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ هفتم، 1365ش.

19. سید مرتضی، الشافی فی الامامة، تهران: مؤسسه الصادق للطباعه و النشر، چاپ دوم، 1410ق.

20. سیدمرتضی، علم الهدی، الانتصار، قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1415ق.

21. شبر، سید عبدالله، الانوار اللامعه، بیروت: مؤسسه الوفا، بی­تا.

22. شرف الدین علی حسینی استرآبادی (م.940ق)، تاویل الایات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، تحقیق حسین استاد ولی، 1409ق، ج 1ص 118و 195).

23. شریعتمداری، محمد تقی. "الزهراء سلام الله علیهاو خطبة فدک"، شرح خطبه فدکیه از علامه مجلسی، تعلیق و تکمیل از آقای شریعتمداری، تهران: دار گلستان کوثر للنشر، چاپ اول، 1423ق.

24. صدوق، معانی الاخبار، قم: انتشارات اسلامی، 1361ش.

25. ضیاءآبادی، سید محمد، در جستجوی علم دین، تهران: انتشارات نیک معارف، چاپ دوم 1379ش.

26. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، قم: انتشارات اسماعیلیان، 1390ق.

27. طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دوم 1367ش.

28. عبد الحمید مهاجر، الرسول و اهل بیته اسماءٌ لا تُنسی، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ اول1413ق.

29. عبدالله محمود الجبوری، الزلزال (المناظرات التی احدثت زلزالا عنیفا فی ارضیة الفکر السلفی الوهابی – مناظرات صوتی بین دکتر مستبصر عصام العماد، و عثمان الخمیس شیخ وهابیان در کویت)، قم: المنشورات الاجتهاد، چاپ دوم، 1428ق.

30. عروسی حویزی عبد علی بن جمعه، نور الثقلین، قم: انتشارات اسمائیلیان، 1415ق.

31. فرات بن ابراهیم بن فرات کوفی، تفسیر فرات، نجف: مطبعه حیدریه، بی­تا.

32. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر منسوب به قمی، قم: دار الکتاب، چاپ چهارم 1367ش.

33. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: انتشارات اسلامیه، 1363ش.

34. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، تهران: انتشارات اسلامیه، بی­تا.

35. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، تحقیق عبدالامیر مهنّا، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ اول 1411ق.

36. مفید، محمدبن نعمان، المقنعه، قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1410ق.