اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
معرفی جامع حدیثی«الفصول المهمة فی اصول الائمة» ـ مجید معارف، فرهاد احمدی آشتیانی مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 57
سه شنبه ، 29 آبان 1397 ، 09:30

چکیده: کتاب «الفصول‌المهمة‌ فی‌ اصول‌الائمة» تألیف شیخ حر عاملی، از جمله جوامع حدیثی مطلقی است که در دوران متأخرین تألیف یافته و 3194 حدیث دارد که از دو مقدمه و پنج بخش تشکیل شده است. مقدمه اول به انگیزه و چگونگی تألیف اثر و مقدمه دوم به بحث حجیت دلالت لفظ عام بر مصادیق آن پرداخته است. روایات کتاب در بخش‌های پنج‌گانه اصول‌ اعتقادي، اصول فقه، احکام فقهی، روایات طبی و نوادر ترتیب یافته‌اند. انگیزه مؤلف در تألیف این جامع آن بوده است که نشان دهد، تمام معارف دینی را می‌توان با توجه به روایات امامان شیعه: و بدون رجوع به استنباطات به دست آورد. نوشتار حاضر با کاربست قریب به بیست اصل که در قالب چهار محور عمده سامان یافته‌اند، به بررسی ویژگی‌های ساختاری این جامع حدیثی و ملاحظات مؤلف در تدوین آن پرداخته است. ساختار غریب این جامع که ناشی از عدم ارائه دسته­بندی موضوعی روایات از سوی مؤلف در هر کدام از بخش‌های کتاب است، باعث گردیده تا این اثر با اقبال درخوری مواجه نشود. طبقه­بندی موضوعی این جامع حدیثی ارزشمند می‌تواند گام مؤثری در رونق یافتن آن و رجوع طبقات مختلف به آن باشد.  معرفی مختصر عاملی و فهرست آثارش همراه با تبیین ملاحظات فنی و علم الحدیثی او نیز در این مقاله آمده است.

کلیدواژه­ها: جوامع حدیثی؛ وسائل الشیعة (کتاب)؛ عاملی، شیخ حر– ملاحظات علم الحدیثی؛ الفصول المهمة فی اصول الائمة (کتاب) – ویژگی­ها.

1. مقدمه

    بررسی و مطالعة آثار حدیثی به ویژه جوامع حدیثی فوایدی دارد، از جمله: آشنایی با سیر تطور سبک‌های حدیث‌نگاری، یافتن طرق جدید نقل روایات که در نزد برخی علما به عنوان پشتوانه‌ای جهت افزایش اعتبار احادیث شناخته می‌شود، نمایان ساختن عظمت گنجینه تراث روایی شیعی و بازیابی و احیای آثار حدیثی‌ای که امروزه جز نامی از آن‌ها باقی نمانده است، این فواید، خود ضرورت این مهم را می­نمایاند. جامع حدیثی به مجموعه‌های حدیثی‌ای اطلاق می‌شود که صرف نظر از نحوه تدوین کتاب، انواع روایات دینی را در بردارند. (برای تفصیل بیشتر، رک: معارف، 1388: 70-67)

   در میان جوامع حدیثی شیعی، تألیفات سترگی را می‌توان سراغ گرفت که علیرغم جلالت شأن مؤلف آن و سایر ویژگی‌هایی که آن اثر را در زمره آثار حدیثی معتبر قرار می‌دهد، بنا بر دلایل گوناگون چندان در کانون توجه اندیشمندان و پژوهشگران بعد از خود قرار نگرفته­اند. این موضوع نیز بر اهمیت بررسی و معرفی جوامع حدیثی می‌افزاید. بر این اساس یکی از فعالیت‌هایی که در زمینه بسیار سودمند است، شناسایی و شناساندن این آثار حدیثی مهجور و واکاوی علل مهجور ماندن آن‌ها و پیشنهاد راه‌کارهایی برای احیای مجدد این آثار است.

   این پژوهش در همین راستا به معرفی یکی از جوامع حدیثی شیعی می‌پردازد؛ کتاب «الفصول المهمة فی اصول الائمة» که تألیف محدث گران‌قدر قرن یازدهم هجری، شیخ حر عاملی است. این نوشتار در چهار محور شخصیت و آثار مؤلف جامع حدیثی، ویژگی‌های جامع حدیث، فعالیت‌های مؤلف در تدوین جامع حدیث و دیدگاه‌ها درباره مؤلف و جامع حدیث به بررسی این جامع حدیثی در قالب قریب به بیست اصل پرداخته و با اشاره به علت مهجور ماندن این اثر ارزشمند، پیشنهادی جهت احیا و ایجاد زمینه‌ای برای تسهیل رجوع به آن ارائه داده است.

2. شخصیت و آثار مؤلف جامع حدیثی

2-1. شرح حال شيخ حرّ عاملى

   محمّد بن حسن معروف به شيخ حرّ از معاريف دانشمندان شيعى است كه در شب جمعه 8 رجب سال 1033 هجرى قمرى در قريه «مشغرى» از قراى جبل عامل (بخشى از لبنان) تولد يافت. اين قريه و «جبع» و «جزين» كه در نزديكى يك ديگر واقع‌اند، از بلاد قديمى شيعه‏نشين به حساب مى‏آيند. شيخ حرّ عاملى از خاندان علمى بزرگى است كه در اين ولايت مى‏زيسته و نسب وى به حرّ بن يزيد رياحى، صحابى معروف سيد الشهداء7 مى‏رسد. وی پس از دوران كودكى و آموزش خط و تعليم قرآن شريف و مقدمات، نزد پدر و عمو و جدّ مادرى خود و جمعى ديگر به كسب دانش پرداخت، آن گاه به قريه «جبع» كه در نزديكى «مشغرى» است رهسپار شد و نزد علماى اين بلاد كسب علم كرد. بر اين منوال چهل سال در اين بلاد اقامت گزید و به استفاده و افاده اشتغال داشت. طىّ اين مدت دو بار به حج مشرّف شد، و سپس به قصد زيارت عتبات عاليات و مرقد منوّر حضرت رضا7 بار سفر بست و در جوار حضرتش رحل اقامت افكند. (امین عاملی، بی‌تا: 2/494)

   سبب اين مهاجرت ذكر نشده ولى مسلم است که دوران عمر شيخ مصادف با فروزنده‏ترين اوقات حكومت سلسله صفوى در ايران است كه علاوه بر رسميت دادن به تشيع در اين كشور، خود به حمايت و پرورش علماى مذهبى همت مى‏ورزيدند. از طرفى شيعيان‏ در نواحى سوريه و لبنان در زير فشار متعصبان روزگار مى‏گذراندند، به ويژه از آن رو كه به سبب رقابت بين سلسله صفوى و سلاطين عثمانى دامنه اين اختلافات مذهبى بالا گرفته بود شاید همين اختناق موجود در آن بلاد و آزاد گذاشتن و تشويق علما و قدردانى از علم در ايران سبب شده تا شيخ براى هميشه اقامت در مشهد را بر وطن مألوف ترجيح دهد.  شيخ در اين استان رحل اقامت افكند و به افاده و نشر احاديث همت گماشت و شاگردانى تربيت كرد. وى در زمان اقامت در مشهد دو سفر ديگر به حج رفت. وفات شيخ در سال 1104 هجرى روى داد و آرامگاهش در جوار مرقد منور حضرت رضا7 در يكى از حجرات تحتانى مدرسه ميرزا جعفر بوده که اکنون در صحن مطهر قرار دارد. (فارابی، 1380: 15)

   مؤلف کتاب سلافه العصر درباره شیخ حر عاملی می­گوید: «شیخ محمد بن حسن بن علی بن محمد حر شامی عاملی، شخصیتی برجسته و دارای مقام و منزلتی علمی است که سخن، در معرفی آن ناتوان است. فوائد ارزشمند     نوشته­هایش تمام جهان را فراگرفته و همچون ابر بارانی تمام سرزمین‌ها را از قطرات حیات بخش بارانش سیراب ساخته است. تألیفات او بر پیشانی روزگار همچون مروارید می‌درخشد و کلماتش در میان سطرها همچون گوهرهایی گرانبها و کنار هم چیده شده است.» (مدنی، بی‌تا: 359) اردبیلی در جامع الرواه شیخ حر را این گونه می‌ستاید که فضائل و مناقبش قابل شمارش نیست. (اردبیلی، 1402: 90)

   محدث قمی درباره او می‌نویسد: محمد بن حسن بن علی مشغری، شیخ محدثان و با فضیلت‌ترین متبحران عالم، فقیه هوشیار، محدث پارسا، ثقه جلیل القدر و سرچشمه بزرگواری‌ها و فضیلت‌ها و دارای تألیفات سودمندی است. (قمی، 1368: 2/176)

علامه امینی در الغدیر درباره وی می‌گوید: «او مرواریدی بر تاج زمان و نقطه‌ای درخشان بر پیشانی فضیلت است. هرگاه در پی شناخت ایشان برآیی ایشان را آگاه به هر فنی خواهی یافت. جملات مدح و ستایش در معرفی او ناتوان‌اند. گویا او تندیس علم و دانش و ادب و تجسم فضل و کمال است. از آثار او نگارش احادیث ائمه اهل بیت: در اثبات امامت و نشر فضایل و جمع­آوری احکام و حکمت‌ها و مدح و ستایش آنان است و تألیفات ارزشمندش یاد او را جاودان ساخته است.» (امینی، 1369: 11/336)

2-2. آثار و تألیفات شيخ حرّ عاملى

   شيخ حر عاملی بالغ بر بيست رساله و کتاب به رشته تحریر در آورده است. وی در فقه و رجال و رياضيّات عالمى متبحّر بوده در اين زمينه كتابهايى تأليف كرده، و نيز از شعر بهره وافى داشته است. مجموع اشعار وى بالغ بر بيست هزار است. شیخ حر عاملی از قريحه ادبى خود در علوم استفاده كرده و منظومه‏هايى در فنون مختلف سروده كه از آن جمله منظومه‏اى در زكات، منظومه‏اى در هندسه، و منظومه‏اى در تاريخ پيغمبر و ائمه است.

   از مهم‌ترین تألیفات این دانشمند کتاب وسائل الشيعة است، كه از حدود هفتاد كتاب جمع­آورى شده و بارها در ايران و بيروت به چاپ رسيده است. شيخ با تأليف وسائل كه بالغ بر بيست سال به طول انجاميد، كار استنباط احكام را بسیار آسان ساخت و از اين جهت حق بزرگى بر مكتب فقهى شيعه دارد. (فارابی، 1380: 17)

   از دیگر تألیفات ایشان می‌توان یاد کرد: الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة، الصحیفة الثانیة من أدعیة علی بن الحسین7، هدایة الأمة إلى أحكام الأئمة:، من لا یحضره الإمام، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، الاثنا عشریة فی الرد على الصوفیة، و کتاب­های ارزشمند دیگر. (حرعاملی، 1425: 1/27)

دربارة اساتید و شاگردان، و نیز دربارة مکتب کلامی - فقهی شیخ حر عاملی در مقاله­ای دیگر سخن رفته که خوانندگان را به آن مقاله ارجاع می­دهیم. (معارف، 1396، 62-66)

3. ویژگی‌های جامع حدیث

3-1. عصر و دوره جامع حدیث

   سیر تطور جامع­نگاری در میان محدثان شیعه نشان می‌دهد که جامع‌نگاری شیعی را می‌توان در چهار دوره تاریخی بررسی کرد.

   اول. دوره اقدمین که شامل جوامع نگارش یافته قبل از کتب اربعه است.

   دوم. دوره متقدمین که فاصله قرن چهارم الی ششم هجری را در بر می‌گیرد.

   سوم. دوره متأخرین که شامل آثار تألیف یافته در فاصله قرن‌های هفتم تا پایان قرن سیزدهم است.

   چهارم. دوره معاصر که از قرن چهاردهم تا این روزگار را شامل می‌شود. (برای تفصیل بیشتر، رک: معارف، 1388: 85-71) پس جامع «الفصول المهمة فی اصول الائمة» از جمله جوامع حدیثی دورة سوم به شمار می­رود.

3-2. ساختار جامع حدیث

   کتاب «الفصول‌المهمة‌ فی‌ اصول‌الائمة» 3194 حدیث دارد که از دو مقدمه و پنج بخش تشکیل شده است. مؤلف در مقدمه اول به انگیزه و چگونگی تألیف اثر پرداخته و در مقدمه دوم با عنوان «مقدمة تشتمل على فوائد مهمة اثنتى عشرة تبركا بالعدد» در دوازده قسمت به بحث حجیت دلالت لفظ عام بر مصادیق آن پرداخته است. بعد از این دو مقدمه مؤلف در بخش اول با عنوان «ابواب الكليات المتعلقة باصول الدين و ما يناسبها» روايات مشتمل‌ بر‌ اصول‌ اعتقادي را در 120 باب آورده است. در بخش دوم با عنوان «ابواب الكليات المتعلقة باصول الفقه و ما يناسبها» روايات‌ در ارتباط با موضوعات اصول فقه مانند حجيت اخبار فقه، وجوب عمل به‌ احاديث‌ متواتر، ناسخ و منسوخ و ظواهر كتاب را در 86 باب متذکر شده است. در بخش سوم با عنوان «ابواب الكليات المتعلقة بفروع الفقه» روایات فروع فقهی را در 48 کتاب (= فصل) از کتاب الطهاره تا کتاب الدیات آورده است. این بخش در حقیقت گزيدة کتاب وسائل الشيعه است. مؤلف در این بخش از کتاب، روایات مربوط به موضوعات فقهی را از میان روایات کتاب دیگر خود یعنی وسائل الشیعه برگزیده است و برای اختصار سند، روایات و عناوین‌ ابواب آن کتاب را حذف کرده و خواننده را جهت اطلاع از سندهای روایات و عنوان ابواب به کتاب وسائل الشیعه ارجاع داده است. (شیخ حر عاملی، 1418: 2/6)

   در بخش چهارم روایات مربوط به علم طب در 141 باب و با عنوان «أبواب الكليات المتعلقة بالطب و ما يناسبها» قرار دارد. روایات این بخش از کتاب عموماً مسند بوده و از کتب معتبر شیعه که در میان فقها مورد اعتماد است مانند کتب اربعه نقل شده است. از این حیث این بخش از کتاب بسیار قابل توجه محسوب می‌شود زیرا در بین مجموعه روایات حوزه طب، بسیاری از احادیث سند متصل ندارند.

   عنوان بخش پنجم کتاب «نوادر الكليات‏» است. بررسی روایات این بخش نشان می‌دهد مراد شیخ حر از این عنوان، روایات شاذ و مخالف با قواعد و اصول شناخته شده نیست. بلکه شامل روایاتی است كه‌ ذيل‌ عناوين گذشته نمي‌گنجیده و در موضوعات‌ مـختلفي‌ هـمچون‌ تـاريخ، سنن، آداب‌، و وعظ‌، گرد آمده است.

   بعضی از ابواب این بخش در موضوعات فقهی است مانند «باب وجوب سجود التلاوة على القارى‏ء كلما قرء عزيمة و على المستمع كلما استمع»، بعضی تاریخی مانند «باب ان اهل الجاهلية ضيعوا كل شی‏ء من دين ابراهيم الّا ثلاثة»، بعضی پیرامون اطعمه مانند «اشتمال كل ورقة من الهندباء على قطرة من الجنّة» و بعضی در وعظ مانند «انه ينبغى الصبر على المصائب و البلايا.»

3-3. نوع جامع حدیث

   اصطلاح جامع حدیثی در کاربرد محدثان دو گونه مصداق می‌یابد؛ جامع حدیثی مطلق که احادیث آن تمام موضوعات دینی را پوشش می‌دهد و جامع حدیث نسبی که شامل احادیث وارده در یک موضع خاص دینی است. (معارف، 1388: 69) با توجه به قسمت‌ها و ابواب کتاب الفصول المهمة فی اصول الائمة این کتاب را باید از جمله جوامع حدیثی مطلق در نظر گرفت که مجموعه‌ای از احادیث امامیه را در تمام حوزه‌های اعتقادی، اخلاقی و فقهی گرد آورده است.

3-4. نام جامع حدیث و تحلیل آن

   نام این کتاب تابع الگوهای عمومی نام‌های جوامع حدیث مانند اصول، مسانید و ... نیست. نام این جامع یعنی «الفصول المهمة فی اصول الائمة» به خوبی پرده از انگیزه مؤلف در تألیف کتاب بر می‌دارد و نشان دهنده نوع روایاتی است که او در کتاب خود گنجانده است. توضیح آنکه مؤلف با توجه به رویکرد خود، در این جامع به دنبال آن بوده است که نشان دهد، تمام معارف دینی را می‌توان با رجوع به روایات امامان شیعه: و بدون رجوع به استنباطات ظنیه و ادله ضعیفه عقلیه به دست آورد. از همین رو وی در این اثر، روایاتی را گرد آورده است که با لفظ عام بر مفاهیم کلی دلالت می‌کنند. مراد وی از عبارت «اصول الائمه» چنین روایاتی است. با این نگاه درج مقدمه‌ای در باب حجیت لفظ عام در مصادیق خود در این جامع، که پیشتر به آن اشاره شد، کاملاً بجا و منطقی به نظر می‌رسد.

3-5. نسخه­شناسی جامع حدیثی

   بر اساس تتبعات صورت گرفته در این پژوهش، نسخه‌های خطی و چاپی متعددی از این اثر گران‌قدر موجود است.

   در میان نسخ خطی نسخه موجود در کتابخانه آستان قدس مشهد قابل ذکر است که در زمان حیات مؤلف نوشته شده و تمام آن بر مؤلف قرائت شده است و همراه با حواشی و تعلیقاتی از سوی مؤلف می‌باشد. (شیخ حر عاملی، 1418: 1/46)

   این کتاب بارها چاپ شده است؛ نخستین چاپ کتاب به صورت سنگی که احتمالا در تبریز به دستور آقا محمدحسین شریعتمدار تبریزی انجام گرفته است.

جدیدترین چاپ نیز توسط نشر معارف اسلامی امام رضا7 - قم - 1418 ق انجام شده که به دست محمد قایینی تصحیح و تحقیق شده است.

4. فعالیت‌های مؤلف در تدوین جامع حدیث 

4-1. انگیزه تألیف

   مؤلف انگیزه خود را از تألیف کتاب، درخواست علما و فضلا بر تألیف کتابی می‌داند که در آن روایاتی گرد آمده باشد که اصول کلی را در حوزه‌های اعتقاد، اخلاق و فقه بیان می‌دارند، «قد سألنی بعض صلحاء الفضلاء و فضلاء الصلحاء بل امرني بعض علماء السادات و سادات العلماء بتأليف كتاب يشتمل على الأصول الكلية المروية و الأبواب الموصلة الى الأحكام الجزئية.»

   وی معتقد است در تمام حوزه‌های دینی احادیث معتبر وجود دارد و احادیث منقول از اهل بیت: تکافوی نیازهای اهل دین را می‌کند. (شیخ حر عاملی، 1418: 1/77) به نحوی که نیازی به رجوع به استنباطات ظنی نیست. او این گونه استنباطات را ساختة اهل تسنن می‌داند که توسط آن خواسته‌اند تا خود را از امامان شیعه: بی‌نیاز پندارند. وی معتقد است این روش با غفلت بعضی از علمای شیعه به کتب آنها نیز راه یافته است و این باعث شده تا در بعضی از احکام شرعیه نظری مخالف آنچه احادیث صحیح بر آن دلالت دارند، توسط علمای شیعه مطرح شود. (شیخ حر عاملی، 1418: 1/79)

4-2. ملاک‌های مؤلف در انتخاب روایات

   اکثر روایات کتاب الفصول المهمه، از کتب اربعه یا از دیگر کـتب صـاحبان‌ کـتب اربعه، اخذ شده است. وی، همان‌طور که در فایدة نهم‌ از‌ خاتمة‌ کتاب وسایل الشـیعه بـیان می­دارد، به صحت و قطعیت احادیث موجود در کتب اربعه و مورد اعتماد بودن مؤلفان ‌‌آنها‌ باور دارد.    

   مؤلف در مقدمه کتاب درباره ملاک‌های خود در انتخاب روایات می­نویسد: «و لا انقل الأحاديث فيه إلّا من الكتب الصحيحة المعتمدة و الأصول المعتبرة الممهدة التی يجوز الاعتماد فی الاحكام الشرعية عليها و يجب الرجوع فی الأصول و الفروع اليها.» (شیخ حر عاملی، 1418: 1/78)

4-3. بنیه و منابع علمی

   مؤلف در مقدمه کتاب یاد آور شده که تنها از کتاب‌های مورد اعتماد به نقل روایت می‌پردازد، (شیخ حر عاملی، 1418: 1/12) لذا نقل‌های او از کتاب «طب الائمه» ابن بسطام باعث شده تا قرینه‌ای صدوری فراهم گردد برای آن دسته از علما که این گونه از قرائن را موجب تقویت اعتبار کتاب می‌دانند. منابع علمی این جامع حدیثی نوعاً همان مصادر کتاب وسائل الشیعه است که اهم آن‌ها چنین­اند: کتاب کافی تألیف شیخ کلینی، کتاب‌های من لايحضره الفقيه، عيون أخبار الرضا، التوحید، الخصال، علل الشرایع، الامالی تالیف شیخ صدوق، کتاب‌های التهذیب، الاستبصار، الامالی، العده و الغیبه از شیخ طوسی، کتاب‌های الارشاد، المقنعه و الاختصاص از شیخ مفید. وی همچنین از تفاسیری مانند التفسير العسكری، تفسير العياشی و مجمع البیان طبرسی بهره برده است. در میان منابع این جامع حدیثی، سه اثر دیگر مؤلف نیز دیده می­شود: اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، هداية الأمّة الى احكام الأئمة و وسائل الشيعة. (شیخ حر عاملی، 1418: 1/33)

4-4. شکل‌گیری نهایی جامع حدیثی در زمان مؤلف

   بسیاری از صاحبان تراجم این اثر را از مؤلفات شیخ حر عاملی دانسته‌اند، مانند سید محسن امین (امین عاملی، بی‌تا: 9/148)، شیخ آقا بزرگ (طهرانی، 1403: 16/245) و خوانساری ( خوانساری، 1390: 645)

   شواهد دیگر بر این مدعا وجود دارد، از جمله: وحدت سبک در تألیف و تبویب احادیث و عنوان‌گذاری روایات و ابواب کتاب که شباهت تام به کتاب وسائل الشیعه دارد، وجود نسخه‌ای که در زمان مولف نگارش یافته و بر او قرائت شده، اشارة مؤلف در کتاب «امل الآمل» به این کتاب در بین مؤلفات خود.

4-5. ساختار جامع حدیثی 

   مؤلف در این کتاب نخست عنوان باب را ذکر مي‌کند؛ آنگاه رواياتي را که‌ بدان‌ عنوان دلالت دارد، مي‌آورد. اگر روایتی بیش از یک منبع دارد، مؤلف بعد از ذکر روایت مصادر دیگر را به آن عطف می‌کند. به طور مثال؛ در باب وجوب تعلم علومهم عليهم السّلام كفاية و استحبابه عينا و وجوبه عينا بقدر الحاجة، متن حدیث را از کافی نقل می­کند و سپس به مصادر دیگر آن (ثواب الاعمال، امالی صدوق و بصائر الدرجات) اشاره می­کند.

   وی شیوه خود را در مقدمه کتاب، همان شیوة تدوین کتاب وسائل الشیعه     می­داند «و ابتدأ باسم صاحب الكتاب الذی انقل الحديث منه ثم اعطف عليه ما بعده و اشير الى الاسانيد الخارجة عنه و قد ذكرت الاسانيد الى رواية تلك المصنّفات و الطرق الى نقل تلك المؤلفات فی آخر كتاب تفصيل وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة.» (شیخ حر عاملی، 1418؛ 1/78)

 

4-6. ملاحظات فنی و علم الحدیثی مؤلف

   با توجه به بنای مؤلف در اختصار حل روایات متعارض را به کتاب‌های دیگر خود مانند وسائل الشیعه وانهاده است. اما با این وجود فعالیت‌هایی در راستای شرح احادیث در این کتاب به چشم می‌خورد؛

   یکم. استناد به احادیث؛ گاه مؤلف بر پایه احادیث دیگر، به شرح یک حدیث پرداخته تا مراد معصوم7 را روشن سازد. به طور مثال وی مساوی بودن اجر عالم و متعلم را که در روایت امام صادق7 به آن اشاره شده، با توجه به حدیث نبوی در اصل اجر می‌داند نه در مقدار آن؛

   عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ7 قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ6: الْعَالِمُ وَ الْمُتَعَلِّمُ شَرِيكَانِ فِی الْأَجْرِ، لِلْعَالِمِ أَجْرَانِ وَ لِلْمُتَعَلِّمِ أَجْرٌ، وَ لَا خَيْرَ فِی سِوَى ذَلِكَ.

   عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ7 قَالَ: الْعَالِمُ وَ الْمُتَعَلِّمُ فِی الْأَجْرِ سَوَاءٌ.

   أقول: التسوية فی استحقاق أصل الثواب، لا فی مقداره لما مرّ.

   دوم. شرح روایات و بیان مفاهیم؛ مؤلف در بعضی موارد اقدام به شرح مفاهیم غامض احادیث می‌کند. به عنوان نمونه وی ذیل حدیثی که امام صادق7 فضیل بن یسار را از دعوت مردم به سوی امر امامت نهی می‌کنند،[1] با توجه به مباحث جبر و تفویض به شرح حدیث می‌پردازد. (حرعاملی، 1418: 1/264)

    همچنین ذیل حدیثی که امام صادق7 به سؤال زندیقی دربارة کیفیت رضایت و خشم خداوند پاسخ می‌دهند،[2] توضیحاتی در باب حقایق توحیدی بیان می‌کند. (حرعاملی، 1418: 1/199)

   سوم. تعیین مصادیق؛ گاه به شرح مختصر احادیث می‌پردازد و به بعضی از مصادیق آن اشاره می‌کند. مانند آنکه وی اجتهاد ظنی را نوعی از عمل به رای بلکه عین آن می‌داند؛

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ7 أَنَّهُ قَالَ: لَوْ أَنَّا حَدَّثْنَا بِرَأْيِنَا لَضَلَلْنَا كَمَا ضَلَّ مَنْ كَانَ قَبْلَنَا، وَ لَكِنَّا حَدَّثْنَا بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّنَا، بَيَّنَهَا لِنَبِيِّهِ6 فَبَيَّنَهَا لَنَا.

   أقول: و الأحاديث فی ذلك كثيرة متواترة، ذكرنا جملة منها فی الكتاب المذكور، و لا يخفى ان العمل بالاجتهاد الظنی من جملة الرأی، بل هو نوع منه أو عين معناه.

   چهارم. استناد به آیات قرآن؛ در پاره‌ای از ابواب، مؤلف به آیات قرآن استناد جسته است. مانند باب «عدم جواز الاختلاف فی الأحكام» که در آن می‌نویسد:

   يمكن الاستدلال على ذلك بقوله تعالى: "فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُﹰ، و قوله تعالى: "وَ لا تَفَرَّقُوا"، و قوله تعالى: "وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا"، و قوله تعالى: "وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا"، و قوله تعالى: "وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ"‏ و غير ذلك من الآيات.

   پنجم. مباحث اصولی؛ مؤلف در ابوابی که به موضوعات علم اصول مربوط است، بعد از ذکر روایات به توضیح مبانی اصولی خود می‌پردازد. به عنوان مثال در باب «الاجماع الذی لم يعلم دخول المعصوم فيه‏»، بعد از طرح مباحث اصولی نتیجه می­گیرد؛ «و لا يخفى ان أدلة حجية الاجماع غير تامة و تحققه خصوصا فی زمان الغيبة متعذر، و الاطلاع عليه محال‏.»

5. تحقیقات جانبی درباره جامع حدیث

   تا آنجا که تتبعات این پژوهش نشان می‌دهد، هیچ شرح و تعلیقی بر این جامع حدیثی نگاشته نشده است. تنها در سال 1418ق، آقای محمد قایینی نسخه‌های متعدد این کتاب را مقابله و تصحیح کرده که این نسخه بعد از آن توسط نشر معارف اسلامی امام رضا7 به چاپ رسیده است. همچنین تنها پژوهش در مورد آن، مقاله­ای است که توسط آقای علی فتحی با عنوان «اعتقادات امامیه در کلام شیخ حر عاملی؛ کاوشی بر محور الفصول المهمة فی اصول الائمة:» نوشته و در سال 1390 ش در مجله هفت آسمان به چاپ رسیده است.

6. نتیجه‌گیری و پیشنهاد

   مؤلف این جامع حدیثی که از بزرگان محدثان تشیع است، توانسته در حجمی بیش از سه هزار حدیث معتبر، سیمای جامعی از مذهب تشیع در حوزه‌های اعتقادی، اخلاقی و فقهی ترسیم کند که بسیار با ارزش به نظر می‌رسد. لذا این کتاب به پنج بخش تقسیم شده است؛ اصول اعتقادی، اصول فقه، احکام شرعی، روایات طبی و نوادر. اما این اثر با اقبال درخوری مواجه نشده است. به نظر می‌رسد ساختار غریب این جامع، اثر عامل بسزایی در این مهجوریت دارد؛ مؤلف در هر کدام از این بخش‌ها از ارائه دسته­بندی موضوعی خودداری کرده و مطالب مربوط به آن بخش را در ابوابی به دنبال هم آورده است. از این حیث می‌توان ساختار این جامع را با ساختار کتاب صحیح ابن حبان در اهل سنت متناظر دانست. ابن حبان بُستی نیز جامع خود را به پنج بخش تقسیم کرده است؛ اوامر، نواهی، اباحات، افعال نبی و اخبار نبی6. اما احادیث هر قسمت فاقد موضوع‌بندی است که این نقیصه سبب شده تا کتاب او نیز کم‌تر مورد توجه قرار گیرد. لذا علاءالدین فارسی برای طبقه­بندی موضوعی احادیث صحیح ابن حبان، کتاب «الاحسان فی تقریب صحیح ابن حبان» را پدید آورد که باعث رونق یافتن این جامع حدیثی گشت. طبقه‌بندی موضوعی احادیث کتاب الفصول المهمة فی اصول الائمة نیز در فرآیندی مشابه می‌تواند باعث خروج این جامع حدیثی ارزشمند از این مهجوریت و گام مؤثری در رونق یافتن آن و رجوع طبقات مختلف به آن باشد. 

 

منابع

- اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، دار الاضواء، بیروت، 1402ق.

- امینی، عبد الحسین، الغدیر، کتابخانه بزرگ اسلامی، تهران، 1369ش.

- امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعة، دار التعارف، بیروت، بی‌تا.

- حر عاملی، محمد بن حسن، الفصول المهمة، نشر معارف اسلامی امام رضا ع، قم، 1418 ق.

- ـــــــــــــــــــــ ، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، موسسة الاعلمی، بیروت، ۱۴۲۵ق.

- ـــــــــــــــــــــ ، امل الآمل فی علماء جبل عامل، مکتبه الاندلس، بغداد، بی‌تا.

- فرضی، مریم، شیخ حر عاملی و وسائل الشیعة، مجله رشد آموزش معارف اسلامی، زمستان 1385، شماره 63 ، صص30-26.

- خوانساری، محمدباقر، روضات الجنّات فی احوال العلماء و السادات، مطبعه حیدریه، تهران،1390 ق.

- طهرانی، شیخ آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بيروت: دارالأضواء، 1403 ق

- فارابی، محمدعلی، آداب معاشرت از ديدگاه معصومان: (ترجمه وسائل الشيعة)، آستان قدس رضوى، مشهد، 1380 ش.

- فتحی تازه کند، علی، اعتقادات امامیه در کلام شیخ حر عاملی؛ کاوشی بر محور الفصول المهمة فی اصول الائمة:، هفت آسمان، شماره 52، زمستان 90، صص 87-116.

- قمی، عباس،الکنی و الالقاب، مکتبه الصدر، تهران، 1368ش.

- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.

- مدنی، سید علی خان، سلافة العصر، مکتبه مرتضویه، قم، بی‌تا.

- معارف، مجید، تمایز عقل و رأی در مکتب جعفری، مجله جستارهای فلسفی، زمستان 1384، صفحه 111-126.

- ــــــــــــــ ، مباحثی در تاریخ حدیث، انتشارات نباء، تهران، 1388ش.

معارف، مجید. گوهری، مریم. اثباة الهداة بالنصوص و المعجزات، اثری وزین در منظومة حدیثی شیعه. سفینه. ش 56. پاییز 1396، ص 61-83.



1. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار، عن صفوان بن يحيى، عن محمد بن مروان، عن فضيل بن يسار، قال: قلت لأبی عبد الله7: ندعوا الناس إلى هذا الأمر؟ قال: لا، يا فضيل، إن الله إذا أراد بعبد خيرا، أمر ملكا فأخذ بعنقه فأدخله فی هذا الأمر طائعا أو كارها. (حرعاملی، 1418: 1/264)

2. عن علی بن إبراهيم، عن أبيه، عن العباس بن عمرو، عن أبی عبد الله7‏ فی حديث الزنديق الذی سأله عن الله، له رضا و سخط؟ فقال أبو عبد الله7: لأنه واحد، أحدی الذات و أحدی المعنى فرضاه ثوابه و سخطه، عقابه من غير شیء يتداخله فيهيجه و ينقله من حال إلى حال‏لأن ذلك من صفة المخلوقين العاجزين المحتاجين. (حرعاملی، 1418: 1/199)

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: