اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
شخصیت­ شناسی و منبع­ شناسی قرآنیون ـ زهره اخوان­ مقدم، سید مجید نبوی مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 57
دوشنبه ، 7 خرداد 1397 ، 08:55

شخصیت­شناسی و منبع­شناسی قرآنیون ـ زهره اخوان­مقدم، سید مجید نبوی

فصلنامه تخصّصی مطالعات قرآن و حديث سفينه

سال پانزدهم، شماره 57 «ويژه قرآن­بسندگی»، زمستان1396، ص 135-157

 

 

 

 

 

 

 

شخصیت­شناسی و منبع­شناسی قرآنیون

زهره اخوان مقدم*[1]

سید مجید نبوی**[2]

چکیده: قرآنیون کسانی هستند که حجیت حدیث را به کلی رد می­کنند و یا برای احادیث اهمیت لازم را قائل نیستند و تنها قرآن را برای اعتقاد و عمل کافی می­دانند. در این مقاله برخی از افراد و منابع آن­ها معرفی می­شود. در این نگارش 8 نفر از قرآنیون شیعه و 16 نفر از قرآنیون اهل سنت به همراه فعالیتها و آثارشان معرفی می­شود، سپس منابع پیرامون قرآنیون ذکر می­شود که 18 کتاب و 22 مقاله و 9 پایان­نامه را در بر می­گیرد.

کلیدواژه­ها: قرآنیون - منبع­شناسی؛ منبع­شناسی قرآنیون - کتاب؛ منبع­شناسی قرآنیون - مقاله؛ منبع­شناسی قرآنیون - پایان­نامه؛ شخصیت­های جریان قرآن­بسندگی - شیعه؛ شخصیت­های جریان قرآن­بسندگی - سنی.

 

 

 

1- مقدمه

   قرآن و حدیث از مهمترین منابع فهم اسلام هستند که غالب شیعیان و اهل سنت، حجیت آن دو را قبول دارند. آیات و احادیث زیادی بر حجیت آن دو، به همراه هم تأکید دارند و آن دو با هم را مایه سعادت مسلمانان می­دانند.

   اما افراط برخی از مسلمانها در قرآن و در حدیث؛ سبب به وجود آمدن جریان­هایی خاص شد. در بحث حدیث، افراط­گرایی به شکل اخباری­گری در شیعه و سلفی­گری در اهل سنت بروز کرد. در بحث قرآن نیز، افراط­گرایی به شکل قرآنیون و قرآن بسندگان در میان شیعه و سنی مطرح شد. که مورد حمایت برخی افراد نیز واقع گردید. هر دو گروه افراطی در بحث حدیث و قرآن به اندازه­ای زیاده­روی می­کردند که مثلا در قرآنیون جز احادیث اندک و معدود چیزی را نمی­پذیرفتند و یا اصلا هیچ چیز (از احادیث) غیر قرآن را صحیح  نمی­دانستند و در میان اخباریون یا سلفی­ها چیزی جز احادیث را نمی­پذیرفتند و به برداشت­های عقلانی از احادیث اهمیتی نمی­دادند.

   پرواضح است که بر اساس عقاید مورد قبول شیعه و اهل سنت، مسیر هر دو گروه اشتباه است قرآن و حدیث توامان با هم سبب هدایت خواهد بود.

   قرآنیون یا قرآنیان یا اهل قرآن کسانی هستند که از عقاید غالب در شیعه و در اهل سنت فاصله گرفته­اند و به سنت و احادیث اهمیت لازم را قائل نیستند آنها قرآن را برای هدایت مسلمانان کافی می­دانند و احادیث موجود از پیامبر6 اهل بیت و صحابه را صحیح نمی­دانند و به انکار سنت می­پرد. و برخی از آن­ها سخنان تندی نسبت به احادیث و کتابهای حدیثی بیان می­کنند.

2- شخصیت­شناسی

   قرآنیون مختص یک مذهب نیستند در مذهب شیعه و هم در مذهب اهل سنت افرادی با اعتقادات و گرایش­های قرآنیون وجود دارند. این شخصیتها، دارای تألیفات و برخی از آن­ها مناصب سیاسی نیز داشته­اند شناخت این شخصیتها و آثار و فعالیتها آن­ها برای پژوهشگران، مفید به نظر می­رسد که در ادامه این شخصیتها در دو بخش شیعه و اهل سنت معرفی می­شود.

2-1- شیعه

   در این بخش به معرفی شخصیت­های قرآنیون یا قرآن­بسندگانی که اقدام به انکار سنت و حجیت آن کرده­اند؛ پرداخته می­شود.

2-1-1- سید اسدالله میراسلامی معروف به خرقانی (خارقانی)

   او در سال 1254 قمری در قزوین متولد شد در قزوین فقه و اصول را یاد گرفت سپس به تهران سفر کرد. به زبان فرانسه نیز تسلط داشت. او پس از سفر به تهران به نجف رفته و بعد از رسیدن به اجتهاد دوباره به تهران باز می­گردد. مهمترین کتاب او کتاب «محو الموهوم و صحو المعلوم» است. همچنین او با سید جمال الدین اسدآبادی نیز ارتباط داشته است و از او تأثیرپذیر بوده است. علاوه بر فعالیت­های دینی، فعالیت­های سیاسی نیز داشته است او در انقلاب مشروطه نقش داشته است.

   گفته شده که او اولین کسی است که با شعار بازگشت به قرآن، شکل‌گیری جریان قرآنیان شیعه را در ایران رقم زد. (تصدیقی شاهرضائی، علی و مؤدب، سید رضا؛ مجله: پژوهش دینی نقد دیدگاه روش تفسیر قرآن به قرآن، قرانیان شیعه، پاییز و زمستان 1393، شماره 29، ص 2)

   او معتقد بود هرچه غیر قرآن هست را باید مسکوت گذاشت تا عقاید را از قرآن آموخت.

   برخی از آثار او عبارتند از: 1- رساله اصلول عقاید، 2- رساله رد دارونیستها، 3- رساله در مفهوم و مصداق اولوالامر قرآنی که تا حال از مبتکرات آیات شریفه ‌است، 4- رساله مقدسه محوالموهوم و صحوالمعلوم. (سایت انسانی دات آی آر، جریان­های تجدید نظر طلب در عقاید شیعه شریعت سنگلچی و سید اسدالله خراقانی، http://www.ensany.ir/، 1386)

2-1-2- محمدحسن صنعت سنگلجی

   او در سال 1271 دنیا آمد و در سال 1322 از دنیا رفت برخی او را متأثر از سید اسدالله میراسلامی (خرقانی) می­دانند او یکی از معروفترین قرآنیون شیعه است که «حب­الله» او را به عنوان بنیان­گذار اندیشه قرآنی در ایران معرفی می­کند.  عقاید او در همان زمان توسط روحانیون مورد نقد و بررسی قرار گرفت. (تصدیقی شاهرضائی، همان، ص 3) مقاله­ای با عنوان «نگاهی تحليلی به تکاپوهای فکری شريعت سنگلجی» توسط سیدمقداد نبوی رضوی در زمستان1390 در مجله امامت­پژوهی نوشته شده که اطلاعات خوبی از او و عقایدش ارائه می­دهد. در این مقاله آمده: شریعت سنگلجی تحصیلات دینی را ابتدا نزد پدر خود آغاز کرد. دوره­های پایانی سطح فقه را در محضر شیخ عبدالنبی نوری به انجام رساند و از مجالس علمی شیخ فضل ­الله نوری نیز استفاده کرد. در فلسفه به درس میرزا حسن کرمانشاهی رفت و در عرفان از محضر میرزا هاشم اشکوری بهره برد. پس از آن به نجف رفت و در حلقة درسی آقا سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاءالدین عراقی جای گرفت. وی پس از بازگشت به تهران، تدریس و تبلیغ را پیشه کرد و سرانجام در 9 محرم 1363ق (15 دی ماه 1322ش) در تهران درگذشت. و در زیرزمین دارالتبلیغ خود به خاک سپرده شد.

   از جمله کتابهای وی عبارتند از: کلید فهم قرآن، توحید عبادت، اسلام و رجعت، البدع والخرافات. (سایت انسانی دات آی آر، همان)

 

2-1-3- علی‌اکبر حکمی­زاده

   او در قم متولد شد و فرزند «شیخ مهدی قمی پایین شهری» است. دروس حوزوی را در مدرسه علمیه رضویه آغاز کرد همچنین گفته شده که به روضه خوانی و منبر نیز مشغول بوده است (تصدیقی شاهرضائی، همان، ص 4) او به کتاب کفایه آخوند خراسانی نیز یک حاشیه­ای نوشته است. او متاثر از احمد کسروی بود و در مجله پرچم مطالب تندی در رد اعتقادات شیعیان می­نویسد که امام خمینی (ره) کتاب کشف الاسرار را در رد گفتار او می­نویسد. همچنین او اندیشه­ها و افکار خود را در نشریه همایون چاپ می­کرد که برخی از آن­ها سنت­ شکن    می­باشد. مقالات این نشریه در سایت نورمگز وجود دارد. او سرانجام با فشارهای روحانیون، خود را خلع لباس کرد و در سال 1366 از دنیا رفت.

   برخی از آثار او عبارتند از: اسرار هزار ساله، آیین پاک، راه نجات از آفات تمدن عصر.

2-1-4- میرزا یوسف شعار تبریزی

   يوسف شعار در سال 1304 در تبریز به دنیا آمد. در همانجا به تحصیل پرداخته و لیسانس ادبیات فارسی و زبان فرانسه را دریافت می­کند و جلسات تفسیری در تبریز برگزار می­کند. او استاد دانشگاه تهران و تربیت مدرس نیز بوده و در دایره المعارف بزرگ اسلامی و سازمان لغت نامه دهخدا فعالیت می­کرد. برخی از آثار او عبارتند از: گفتارهای دستوری (همراه با دکتر خسرو فرشیدورد و دکتر اسماعیل حاکمی والا)، فرهنگ املایی (شیوه خط معیار)، فرهنگ‌واره اخلاق در قرآن، نگرشی در آیات قرآن ۲ جلد، راهنمای زبان عربی، تاریخ ادبیات عرب، المَنهَج، شعر و نثر عربی.

یوسف شعار معتقد بود تنها با قرآن می­توان اختلافات میان مسلمانان را از بین برد. قرآن به تنهایی مستقل به فهم است و به اخبار و شأن نزول­ها نمی­توان اعتماد کرد، و در احکام هم فقط باید به اخبار متواتر باید اعتماد کرد. (تصدیقی شاهرضائی، همان، ص 4)

   از مهمترین آثار او تفسیر آیات مشکله هست که آیت الله جعفر سبحانی در رد این کتاب، کتابی با عنوان تفسیر صحیح آیات مشکله نوشته است. (بابایی، مکاتب تفسیری؛ جلد 2، ص 132)

2-1-5- عبدالوهاب فرید تنکابنی

   او در 1286متولد و در سال 1360 فوت کرد. او از شاگردان سنگلجی بود که کتاب اسلام و رجعت سنگلجی را (که به انکار رجعت می­پردازد را) بعد مرگ او جمع­آوری و منتشر کرد.

   او بر این باور است که احادیث زیادی در بحث اعتقادات جعل شده است که یک هزارم آن در بخش احکام جعل نشده است. تنکابنی می­گوید: عقاید خرافی و جعلی که باعث دوری مردم از اسلام شده است را باید پاکسازی کرد. همچنین او رجعت را یک عقیده خرافی می­داند. علاوه بر کتاب اسلام و رجعتِ استادش که توسط او چاپ شد؛ کتابهایی چون اسلام چنان که بود، روش زندگی که ترجمه اویبوری انگلیسی است از او به چاپ رسیده است. (تصدیقی شاهرضائی، همان، ص 5)

2-1-6- ابوالفضل برقعی

   برقعی متولد 1287 و متوفای 1370 شمسی از روحانیون معاصر شیعی است که از برخی عقاید مسلم و قطعی شیعه فاصله گرفته است و به انکار احادیث و برخی از سنت­ها می­پردازد. همچنین کتاب الکافی و بحارالانوار را مملو از احادیث ضد عقل و قرآن می­داند و آن­ها را از جانب امامان هدایت نمی­داند. او برخی از کتاب­های خود را در عربستان به چاپ رسانده است. آقای علی اکبر بابایی در کتاب مکاتب تفسیری و آقای محمد ابراهیم روشن ضمیر در کتاب جریان­شناسی قرآن­بسندگی و آقای محمد اسعدی در کتاب آسیب­شناسی  جریان­های تفسیری برقعی را از جریان قرآن­بسندگان شمرده­اند. (فریدون محمدی فام؛ مهدی فرمانیان، تحلیل و نقد دلایل ابوالفضل برقعی درباره قرآن‌بسندگی در هدایت بشر، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، بهار و تابستان 1395ص 2) برخی او را از تندروترین افراد جریان قرآنی می­دانند. برقعی تا درس خارج فقه و اصول گذراند و در آنجا از برخی مراجع نجف اجازه اجتهاد گرفت. (تصدیقی، شاهرضایی، همان، ص 5)

   تضاد مفاتیح الجنان با آیات قرآن، ب‍رق‍عی، اب‍وال‍ف‍ض‍ل 1387، عربستان سعودی: دار الآل والصحب، الطبعة الاولی.

   تابشی از قرآن، احکام القرآن، اصول دین از نظر قرآن و مستند به آیات آن، حقیقة العرفان یا تفتیش، درسی از ولایت، عقل و دین، قرآن برای همه ب‍رق‍عی، گلشن قدس.

2-1-7- حیدرعلی قلمداران

   او در سال 1292 در قم به دنیا آمد و در سال 1368 از دنیا رفت او حدوداً در 30 سالگی وارد آموزش و پرورش شده و در آن جا مشغول به کار شد کتابهایی زیادی از او به چاپ رسیده است علاوه بر تألیفات به ترجمه آثار شیخ محمد خالصی نیز می­پرداخت.

   درباره عقاید او گفته شده که انحصار امامت را به معصومان صحیح نمی­دانست و می­گفت: هر کس که از جانب مسلمانان برانگیخته شد مفترض الطاعه است. همچنین عزاداری­های شیعه و ساختن بقعه­ها را شرک خالص می­دانست. (تصدیقی شاهرضائی، همان، ص 6)

برخی از آثار او عبارتند از: ترجمه کتاب المعارف المحمدیة، ترجمه سه جلد کتاب إحیاء الشریعة، تألیف کتاب مشهور «ارمغان آسمان، ارمغان الهی در اثبات وجوب نماز جمعه، رساله مالکیت در ایران از نظر اسلام، تألیف جلد اول کتاب «حکومت در اسلام، «راه نجات از شر غُلات، کتاب «زکات» کتاب «خمس» و کتاب «شاهراه اتحاد».

   در اینترنت سایتی به نام او وجود دارد که به معرفی و نشر آثار او می­پردازد. http://www.qalamdaran.com))

2-1-8- دکتر سید صادق تقوی

   او در سال 1292 شمسی به دنیا آمد. در رشته دندانپزشکی در دانشگاه قبول شد. سپس وارد وزارت بهداری آن زمان شد و در سال 1347 بازنشست شد. از او آثاری چون: مواد اساسی حکومت اسلام و چگونه نماز بخوانیم و دوازده قاعده رفع اختلاف مسلمین قوانین ارث اسلام، ترجمه و تفسیر قرآن به ترتیب نزول سوره­ها به جا مانده است. (تصدیقی شاهرضائی، همان، ص7) همچنین او از شاگردان شریعت سنگلجی بود.

2-1-8- سید مصطفی حسینی طباطبایی

   ایشان متولد 1314 شمسی است. او خود را در سایت اینترنتی­اش اینگونه معرفی می­کند:

   سیّد مصطفی حسینی طباطبائی نـوادة مرحـوم آیت­الله سیّدمحمّد طباطبائی از بنیانگذاران نهضت مشروطیّت، مادر محترم ایشان نیز دختر مرحوم آیت الله میرزا احمد آشتیانی می­باشد. ایشان از دوران کودکی تحت تربیت و تعلیم پدر بزرگ با فضیلت خویش قرار داشتند؛ پس از گذراندن دروس عربی و مقدّمات اجتهاد نـزد مرحوم استاد دهقان، اصول فقه و فلسفه را محضر جدّ گرامی خویش آموخته و در دوران جوانی بنا بر تأیید معظّمٌ له به مقام اجتهاد نائل گشتند.

   استاد طباطبایی از اوان جوانی اهل قلم و سخن بوده، در علوم مختلف اسلامی از جمله: فلسفه، منطق، اصول فقه،‌ فقه،‌ حدیث، تاریخ و بخصوص تفسیر قرآن کریم تبحّر داشته و پیوسته به تدریس آن علوم پرداخته­اند. نوشته­های ایشان در زمینة نقد فرهنگ، فلسفه و مکاتب مختلف غربی نشانگر آگاهی و اطلاع دقیق ایشان در این زمینه می­باشد. (سایت حسینی طباطبایی،26/11/1396؛http://www.Tabatabaie.net)

   او متأثر از حیدرقلی قلمداران و ابوالفضل برقعی است. آقای رسول جعفریان درباره عقاید او می­گوید: او بر اساس گفته خود تنها بر آنچه که به صراحت از قرآن می‌فهمد تکیه می‌کند و بسیار از احادیث نقل شده را رد می‌کند. (جعفریان، رسول، جریان‌ها وسازمان‌های مذهبی- سیاسی ایران، ۱۳۸۷)

   برخی از آثار او عبارتند از: راهی به سوی وحدت اسلامی، خیانت در گزارش تاریخ، دین­ستیزی نافرجام، نقد آثار خاورشناسان، ماجرای باب و بهاء، پژوهشی نو درباره بهائیگری، بردگی از دیدگاه اسلام، شیخ محمّد عبدُه مصلح بزرگ مصر، نقد کتب حدیث.

   لازم به ذکر است که آثار او در سایت اینترنتی­اش موجود است و می­توان آن­ها را مطالعه و دانلود کرد.

2-2- اهل سنت

   در میان اهل سنت نیز، افرادی به جریان قرآنیون و قرآن بسندگان متمایل شدند که در ادامه به معرفی آن­ها و فعالیت­های آن­ها پرداخته می­شود.

2-2-1- احمد خان هندی

   احمد خان هندی در سال 1817 متولد شد و در سال 1898 از دنیا رفت. او نویسنده تفسیر القرآن وهو الهدی والفرقان می­باشد از لحاظ سیاسی اعتقاد با سازش با انگلیسی­ها داشت. برخی افکار خاص او سبب طرد او توسط علمای هندوستان گردید. (شهاب كاظمي، نقدي بر انديشه‏هاي سيد احمد خان هندي پيرامون اعجاز، سایت مرکز فرهنگ و معارف قرآن، بخش مقالات قرآنی،http://maarefquran.org)

   احمدخان دربارة احادیث و اخبار نبوی شک می­کرد و خواهان بازنگری در میراث حدیثی بود بنابراین، وی منکر سنّت نبوی نبود، بلکه اعتقاد داشت احادیث منتسب به پیامبر6 که در کتب اهل سنّت نقل شده، قابل دفاع نیستند. او تنها احادیث متواتری را که نسبت به صحّت منبع آن اطمینان داشت، می‌پذیرفت.  اصلی‌ترین اشکالی که احمدخان مطرح کرد آن بود که نمی‌توان به صحّت و درستی متون حدیثی موجود نزد اهل سنّت اطمینان داشت، چرا که راویان آن مدّت زمان بسیاری است که وفات یافته‌اند. (ناصح، علی احمد؛ و دیگران؛ بررسی و نقد دیدگاه‌های قرآنی و حدیثی قرآنیون اهل سنت، پژوهش­نامه معارف قرآنی، بهار 1393، شماره 16) سید جمال الدین اسدآبادی به نقد آثار او می­پردازد.

2-2-2- غلام احمد پرویز

   او در 1282 شمسی به دنیا آمد. در سال 1301 به لاهور سفر می­کند و با اقبال لاهوری و سپس با جیراجپوری ملاقات می­کند که اثر زیادی روی افکار و عقاید او می­گذارند و در نهایت در اسفند 1361 از دنیا می­رود. او بر این باور بود که اگر حدیث پیامبر در هر زمان مانند قرآن حجیت داشت، می­بایست خداوند آن را هم حفظ می‌کرد و پیامبر هم مجموعه مستند آن را به امت می‌سپرد. او بیش از چهل کتاب به اردو و انگلیسی نگاشته است. معروفترین کتاب او لغات القرآن است. (دانشنامه جهان اسلام، موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، جلد 1، ص 2732)

2-2-3- چراغ علی

   در 1280 در کشمیر متولد شد و از اصلی­ترین یاران احمدخان هندی بود. او بر این باور بود که جز قرآن، دیگر منابع با نیازهای کنونی مسلمانان سازگاری ندارد. (دانشنامه جهان اسلام، مدخل چراغ علی، http://rch.ac.ir/article/Details/7925)

2-2-4- قاضی کفایه‌الله

   او کوشش می­کرد که همه منکران سنّت را گردهم بیاورد. القرآن والعقل، القرآن والعلم، تفسیر القرآن بالقرآن از نوشته­های اوست که در مرکز این فرقه در لاهور توزیع می­شود. (حسینی، سیدعبدالله، قرآنیون یا منکران سنت؟، معرفت کلامی، زمستان 1389، شماره 4)

2-2-5- محمّد توفیق صدقی

   در سال 1881 میلادی دنیا آمد او یک پزشک بود و در مجله المنار مقالاتی را نوشت. (مجید دانشگر؛ توفیق افندی صدقی، مجله آیینه پژوهش، خرداد و تیر 1394) مهمترین مقاله او که سبب اعتراضات به وی شد با عنوان «الإسلام هو القرآن وحده» بود که در مجله المنار چاپ شد.

2-2-6- شیخ محمّد ابوزید دمنهوری

   دمنهوری با انتشار کتاب تفسیری به نام الهداية والعرفان فی تفسير القرآن بالقرآن در سال ۱۳۴۹ ق در مصر، به شدت جامعه علمای اسلامی را برآشفت و در نهایت به جمع­آوری آن کتاب انجامید. او از دانشجویان مرکز دار الدعوة والإرشاد وابسته به سید رشید رضا، و از شاگردان محمد توفيق صدقی بود. همچنین او سنت را مایه مصیبت و نکبت مسلمانان و دین شمرده است، و نابودی منابع سنت را آرزو  می­کند. (اسعدی، محمد 1385، جریان‌شناسی قرآن‌بسندگی در دو قرن اخیر؛ حدیث اندیشه، ش1، ص 103)

2-2-7- رشاد خلیفه

   در سال ۱۹۳۵ در مصر متولد شد و در ۱۹۹۰ از دنیا رفت او در آمریکا زندگی می­کرد و مشاور ارشد سازمان ملل در بخش کشاورزی بود. رشاد خلیفه به انکار حدیث و سنت می­پرداخت. او درباره اعجاز عددی قرآن و عدد 19 مطالبی ارائه داد که در برخی موارد مخالف قرآن بود و مورد پذیرش دانشمندان قرار نگرفت.

   در اینترنت سایتی مخصوص به او است که فعالیت­ها و آثار او را ارائه می­دهد. (rashadkhalifa.org)

2-2-7- صالح بالنور الجزایری

   او سایتی با نام «القرآنیین، القرآنیون او اهل القرآن» دایر نموده که به معرفی افکار و عقاید و آثارش می­پردازد. (http://coranic.Iquebec.com) وی به جای پنج نماز سه نماز را واجب می‌داند. نماز او اصلاً رکعت ندارد و مقدار آن به وقت است نه به رکعت. (سید عبدالله حسینی، همان)

2-2-8- احمد صبحی منصور

   در 1949 در مصر متولد شد و در دانشگاه الازهر لیسانس تاریخ را گرفت. سپس ارشد و دکتری را به اتمام رساند و در الازهر به تدریس مشغول شد. او به خاطر افکار خاص قرآن­بسندگی­اش مورد اعتراض قرار گرفت و پس از دادگاهی شدن به زندان رفت. او سایتی دارد که به معرفی افکار و انتشار آثارش می­پردازد. نشانی الکترونیکی این سایت www.ahl-alquran.com است که در آن می­توان به آثار صبحی منصور و اهل قرآنیون دست یافت.

   صبحی منصور کتاب «القرآن و کفی مصدرا للتشريع الإسلام» نوشت و اکنون در ایالت ویرجینیای آمریکا در مؤسسه «المركز الإسلامی للقرآن الكريم» فعالیت می­کند. برخی از عقاید او عبارتند از: ١. قرآن کتابی جامع و کامل است که از هیچ چیز فروگذار نکرده؛ مستقلا و فارغ از سنت، مبین خود بوده و تنها مصدر تشريع اسلام است؛ ۲. مسلمين به اطاعت از سنت پیامبر ملزم نیستند و اساساً سنت پیامبر با حجیت (مجید معارف؛ راضیه مظفری، بررسی و نقد مبانی قرآنی احمد صبحی منصور در انحصار منبعیت قرآن با تأکید بر کتاب القرآن وکفی مصدرا للتشریع الاسلام، ،مجله پژوهش­های تفسیر کلامی، شماره 1، بهار 1393ص 2)

 

2-2-9- مصطفی کمال المهدوی

   محل زندگی او در لیبی است. المهدوی کتابی به نام البیان بالقرآن دارد. او شش نماز را واجب می‌داند و نماز ششم نماز فجر است. هر نماز دو رکعت است. در نماز مصطفی کمال نه فاتحه هست و نه تسبیح و نه تحیات و سلام. (سیدعبدالله حسینی، همان)

2-2-10- دکتر محمد شحرور

   در سال 1938 در دمشق متولد شد سپس برای تحصیل به مسکو سفر کرد و پس از آن به دمشق بازگشت و دکترای خود را در رشته مهندسی دریافت کرد و به تدریس مشغول شد. او کتابهای مختلفی در مهندسی عمران دارد. سایت دکتر شحرور در اینترنت وجود دارد و می­توان آثار او را مطالعه و دانلود کرد. (http://www.shahrour.org)

   برخی از آثار عبارتند از: الكتاب والقرآن- قراءة معاصرة، الدولة والمجتمع، الإسلام والإيمان- منظومة القيم، نحو أصول جديدة للفقه الإسلامی- فقه المرأة، تجفيف منابع الإرهاب.

در نقد دکتر شحرور آثاری نوشته شده است از جمله:

1. الحداثون العرب فی العقود الثلاثة الأخيرة والقرآن الكريم - دراسة نقدية - د.الجيلانی مفتاح - دار النهضة، دمشق 2006.

2. القراءة المعاصرة للدكتور شحرور - مجرد تنجيم، كذب المنجمون ولو صدقوا - سليم الجابی- دمشق،1991.

3. القراءة المعاصرة للقرآن فی الميزان - أحمد عمران - دار النفائس، بيروت 1995.

4. تهافت القراءة المعاصرة - د. منير الشواف - الشواف للنشر والدراسات، قبرص 1993.

5. بيضة الديك - نقد لغوی لكتاب "الكتاب والقرآن" - يوسف الصيداوی - دمشق، سورية.

6. القرآن وأوهام القرآة المعاصرة - م. جواد عفانة - دار البشير، عمان، 1994.

2-2-11- شریف هادی

   او صبحی منصور را معلم خود می‌داند و رهبری روحی او را می‌پذیرد و او را امام اهل‌القرآن می‌خواند. شریف هادی یکی از ارکان سایت احمد صبحی منصور است. (سید عبدالله حسینی، همان)

2-2-12- مسلم حنیف

   آقای سید عبدالله حسینی در مقاله «قرآنیون یا منکران سنت؟» او را از قرآنیون می­شمارد سپس به اختلاف آرای او و قرآنیون با یکدیگر می­پردازد. (سید عبدالله حسینی، همان)

2-2-12- عبدالله بن عبدالله جکرالوی

   او در آخر دهه سوم قرن نوزدهم میلادی به دنیا آمد، و در مناظره و جدل ماهر بود و بسیار اهانت کننده نسبت به میراث اسلامی بود. او مؤسس جماعت اهل الذکر در پاکستان بود. (علی أحمد ناصح؛ وفاء نصرالله، القرآنیون وأهم شبهاتهم (دراسة نقدیة) مجله ادب عربی، بهار و تابستان 1393)

   او می­گوید: «هَذَا القُرآنُ هُوَ وَحدُهُ المُوحَی بِهِ مِن عِندِ اللهِ تَعَالَی إِلَی مُحَمَّدٍ6 أَمَّا مَا عَدَاهُ مِنَ السُّنَّةِ فَلَیسَ بِوَحیٍ.» سپس جکرالوی حرکت اسلام‌ستیزی خود را آغاز کرد و سنّت نبوی را کاملاً منکر شد و جماعتی موسوم به «اهل الذّکر و القرآن» را تشکیل داد و زعامت آن را عهده‌دار شد. آنگاه به ترویج افکار ضالّة خود پرداخت و در راستای نشر آن، کُتُب بسیاری تألیف کرد. مقرّ دعوت وی لاهور بود. در ادامة فعّالیّت‌های ضدّ دینی جکرالوی، تمام علمای اسلام به خروج او از اسلام فتوا دادند. از مهم‌ترین آثار وی، تفسیر القرآن بآیات الفرقان می‌باشد. (علی احمد ناصح، مجله معارف قرآنی، همان)

   برخی از تألیفات او عبارتند از: «تفسیر القرآن بآیات الفرقان»، «ترجمة القرآن بآیات الفرقان»، «رَدّ النسخ الـمشهور فی کلام الرب الغفور» و «البیان الصریح لإثبات کراهة التراویح».

2-2-13- احمد الدین امرتِسری

   در هند و در سال 1861 متولد شد. در جوانی به تبلیغ می­پرداخت. او مؤسس فرقه امت اسلامی در سال 1918 بود، و در سال 1936 از دنیا رفت او نویسنده کتابهایی چون تفسیر بیانٌ للناس و معجزة القرآن بود و در کتاب معجزة القرآن تلاش می­کند که احکام ارث را تنها بر مبنای قرآن بیان کند.

2-2-14- حافظ محمد أسلم جراجبوری

   در سال 1880 و در هند متولد شد و در سال 1955 از دنیا رفت او از ارکان فرقه قرآنیون به شمار می‌رود.

2-2-15- قاسم احمد

   او نیز یکی از قرآنیون کشور مالزی بود.

2-2-16- ادیب یوکسل

   او در سال 1957 در بتلیس ترکیه به دنیا آمد با اینکه دکترای حقوق از دانشگاه آریزونا آمریکا دارد اما بیشتر فعالیت­های او پیرامون اسلام است او تنها قرآن را مرجع عقاید مسلمانان می­داند و برای حدیث اهمیتی قائل نیست.

3- منبع­شناسی

   در این بخش به معرفی کتابها مقاله­ها و پایان­نامه­های پیرامون قرآنیون پرداخته می­شود. همچنین از آن جایی که قرآنیون یکی از گروه­هایی هستند که به انکار سنت می­پردازند در اینجا به برخی از منابعی که به حجیت سنت مربوط می­شود نیز اشاره می­شود.

   لازم به ذکر است که به هنگام معرفی شخصیتها، سعی بر آن بود که آثار آن­ها نیز معرفی شود و در مواردی که شخصیتها، سایت اینترنتی داشتند آن سایت­ها نیز معرفی شدند. بنابر این در این قسمت، کتاب­های آن­ها و سایت­هایشان معرفی نمی­شود.

   همچنین برخی منابع و کتب قرآنیون در سایت قرآنیون http://ahl-alquran. com /arabic/index.php وجود دارد.

   علاوه بر آن، سایت قرآنیون در ایران به آدرس http://www.quraniun.com/ به نقد و بررسی تفکرات سلفی و مدعیان قرآنی می­پردازد. موسسان این سایت در معرفی خود می­گویند: ما جمعی از همفکران و شاگردان استاد سید محمد تقی حسینی ورجانی هستیم که تحت اشراف و با همکاری ایشان به نقد و بررسی تفکرات سلفی و قرآنی اقدام نموده­ایم.

3-1- کتابها

1. جریان‌شناسی قرآن‌بسندگی: پژوهشی در پیشینه، تحولات و دیدگاه‌های قرآنیون/ محمد ابراهیم روشن‌ ضمیر، تهران: سخن،۱۳۹۰، ‏۳۰۰ ص.

2. حجیة السنة، از عبدالغنی عبدالخالق، بیروت، دار القرآ الکریم، ۱۴۰۷ق = ۱۹۸۶ =۱۳۶۵، ۵۹ ص.

3. حجیت سنت و تاریخ آن محمد شواط، حسین، تهران: احسان، ‏۱۳۹۴، ‏۴۱۴ ص.

4. دفاع عن الحدیث النبوی، از احمدعمر هاشم، قاهره، ۱۴۲۱.

5. دفاع عن‌السنة و ردّ شُبَه‌المستشرقین و الکتّاب المعاصرین و بیان الشبه الواردة علی السنة قدیماً و حدیثاً و ردُّها ردّاً علمیاً صحیحاً، از محمد ابوشَهبه، القاهره، 1409 ق.

6. رابطه متقابل كتاب و سنت، علی نصيری، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی، 1385، 734 ص.

7. السنة النبویة فی کتابات اعداء الاسلام: مناقشتها و الرّد علیها، از عماد سید شربینی، مصر، ۱۴۲۳.

8. السنة النبویة و مطاعن المبتدعة فیها، از مکی شامی، عمان، ۱۴۲۰.

9. السنة و مکانتها فی التشریع الاسلامی، از مصطفی سباعی، بیروت‌، دار ابن‌ حزم‌، ‌ ۲۰۱۰م = ۱۴۳۰ه‌ ،۴۸۵ ص‌.

10. شبهات القرآنیین عن عثمان بن معلم محمود بن الشیخ علی، مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشريف بالمدينة المنورة، 1 جلدی.

11. شبهات القرآنيين حول السنة النبوية، المؤلف: محمود بن محمد مزروعة، الناشر: مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشريف، 1421، 98 ص.

12. القرآنیون و شبهاتهم حول السنه، خادم حسین الهی بخش،: مکتبه الصدیق، ۱۴۰۹ق = ۱۹۸۹ =482،1367 ص.

13. ال‍قرآنیون: مصلحون ام هادمون، عمرو الشاعر، مکتبه نافذه، ۲۰۰۹م. =۱۳۸۸. ۲۹۴ ص.

14. القرآنیون‌: نشا‌تهم‌ - عقا‌ئدهم‌ - ابرز اعلامهم‌ - ادله‌ القرآنیین‌ و تفنیدها‌، زینو، علی‌ محمد، دمشق‌، دارالقبس‌، تاریخ نشرو بخش و غیره، ۱۴۳۲‌ق. = ۲۰۱۱‌م. = ۱۳۹۰، 159 ص‌.

15. مکانة‌السنة فی الاسلام، شیخ‌ محمد ابوزَهْو، بیروت،1984.

16. مکانة ‌السنة فی التشریع الاسلامی و دَحضُ مَزاعم المنکرین، محمدلقمان سَلَفی، ریاض، ۱۴۲۰.

17. منزلة‌السنة من الکتاب و اثرها فی الفروع الفقهیة، محمدسعید منصور، قاهره، 1933م.

18.نظریة السنة فی الفکر الامامی‌الشیعی، التکـون والصیروة، حیدر حب الله، مؤسسة الانتشار العربی، چاپ اول، 2006م 845 ص.

3-2- مقاله­ها

1. آسیب‌شناسی، چالش‌ها و موانع فرهنگ اسلامی با رویکرد قرآنی سیفعلی زاهدی­فر، مجله تفسیر پژوهی، شماره 3، بهار و تابستان، 1394.

2. آسیبهاي مبنایی و روشی قرآنیون در فهم و تفسیر قرآن، زینب طیبی محمدعلی مهدوي راد، پژوهشهای قرآنی، شماره3 پاییز، 1394.

3. بررسی جریان قرآن­گرایی افراطی شیعه در ایران با رویکردی انتقادی، محمد غفوری نژاد، فاضل گرنه زاده، مجله تنعیم، شماره 3 پاییز، 1395.

4. بررسی و نقد دیدگاه‌های قرآنی و حدیثی قرآنیون اهل سنت، نویسنده : ناصح، علی احمد ؛ اعرابی، غلامحسین؛ نصرالله، وفاء؛ مجله: پژوهش­نامه معارف قرآنی» بهار 1393- شماره 16، 27 ص.

5. بررسی و نقد مبانی قرآنی احمد صبحی منصور در انحصار منبعیت قرآن با تأکید بر کتاب القرآن وکفی مصدرا للتشریع الاسلام، مجید معارف؛ راضیه مظفری، مجله پژوهش­های تفسیر کلامی، شماره 1، بهار 1393، صفحه 1-30.

6. تأليفات حجيت حديث در شبه قارة هند، دكتر خالد ظفراالله رندهاوا، استاديار دانشكدة الهيات فيصل آباد پاكستان، ترجمة سيدزوار حسين نقوي، دانشجوي دكتري علوم قرآن و حديث، مجله الهیات و حقوق، پاییز 86، شماره 25.

7. تجدیدنظرطلبی حدیثی، سایت ویکی فقه.

8. تحلیل و نقد دلایل ابوالفضل برقعی درباره قرآن‌بسندگی در هدایت بشر، فریدون محمدی­فام؛ مهدی فرمانیان، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، بهار و تابستان 1395، صفحه 85-102.

9. جریان‌شناسی قرآن‌بسندگی در دو قرن اخیر؛ نگاهی به شبه ‌قاره هند و کشورهای عربی، اسعدی، محمد 1385، حدیث اندیشه، ش1، ص 95-106.

10. جهود العلماء فی ردّ شبهة إنکار حجیة السنة، مهدی اسماعیلی، آسیه استادی، کشور مالزی، للمؤتمر العالمی لحجیة السنة النبویة مالیزیا.

11. رابطه متقابل کتاب و سنت نوشته حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر علی نصیری، فصلنامه علمی تخصصی محفل، شماره، 15.

12. رویکردهای نو به حجیّت سنّت، محمدعلی مهدوی راد، سایت موسسه فهیم، 6/21/2015.

13. قرآن‌بسندگی و انکار حجیت حدیث، بررسی خاستگاه و اندیشه‌های اهل قرآن/ قرآنیون، سیدعلی آقایی، فصلنامه علمی تخصصی معرفت کلامی، شماره 3، 1389.

14. القرآنیون و شبهاتهم حول السنة (تألیف: خادم حسین بخش)، مجله: البیان» ذوالحجة 1413 - العدد 64 ‏(2 صفحه - از 96 تا 97).

15. القرآنیون وأهم شبهاتهم (دراسة نقدیة) علی أحمد ناصح؛ وفاء نصرالله، مجله ادب عربی، بهار و تابستان 1393، صفحه 193-216.

16. قرآنیون یا منکران سنت؟ نویسنده: حسینی، سید عبدالله؛ مجله: معرفت کلامی» زمستان 1389، سال اول - شماره 4، از ص 59 تا 84.

17. القرآنیون؛ مذهب انکار اهل سنت، تأکید بر تفسیر آیه به آیه و نفی عصمت پیامبر، سایت خبرگزاری رسا، تاریخ: ۱۳۹۶/۲/۱۴.

18. مقایسه مبانی انکار سنت در یهودیت و اسلام، رضا گندمی نصرآبادی، مجله: علوم حدیث، تابستان 1393 - شماره 72، 16 صفحه - از 172 تا 187.

19. نقد دیدگاه روش تفسیر قرآن به قرآن، قرانیان شیعه، تصدیقی شاهرضائی، علی؛ مؤدب، سید رضا؛ مجله: پژوهش دینی» پاییز و زمستان 1393، شماره 29.

20. نقد دیدگاه و عملکرد جریان «قرآنیان شیعه»، نشریة معارف (ویژه استادان معارف، مبلغان و امور دفاتر) / ش۱۰۷/ ص۷ الی ۹، برگرفته از سایت مرکز اشاعه ایمان.

21. نقد مبانی «قرآنیون» در نفیِ حجّیت، احراز و اثبات سنّت نبوی، زینب طیبی؛ محمدعلی مهدوی­راد، مجله کتاب قیم یزد، شماره 16، بهار و تابستان 1396، صفحه 27-50.

22. نقد و بررسی دیدگاه‌های قرآنیون دربارۀ نماز، تجری، محمدعلی؛ زین‌الدینی، فاطمه؛ خلیلی‌نژاد، سیدمحسن؛ مجله: پژوهش نامه معارف قرآنی» پاییز 1394، شماره 22، از ص 137 تا 157.

3-3- پایان­نامه­ها

1. آسیب­شناسی روش تفسیر قرآن به قرآن، دکتری تخصصی، 1395، پدیدآور: مهدی عبادی استادراهنما: سیدمحمد مرتضوی، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری.

2. بررسی آراء انتقادی احمد صبحی­منصور در ارتباط با قرآن­بسندگی، کارشناسی ارشد1396، پدیدآور: سهراب چوبانی استادراهنما: صمد عبداللهی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.

3. بررسی لغزش‌های تفسیری نو وهابیان با تکیه بر کتاب «تضاد مفاتیح الجنان با آیات قرآن، کارشناسی ارشد، 1391، پدیدآور: زینب اقارب‌پرست استاد راهنما: عبدالعلی موحدی استاد مشاور: فرهاد علاء المحدثین.

4. بررسی و نقد جریان قرآن‌بسندگی در تفسیر، دکتری تخصصی، 1388، پدیدآور: محمدابراهیم روشن ضمیر استاد راهنما: کاظم قاضی‌زاده استاد مشاور: محمدعلی مهدوی‌ راد استاد مشاور: محمدعلی لسانی، دانشگاه تربیت مدرس.

5. تحلیلی از شبهات قرآنین بر سنت، کارشناسی ارشد، 1395، پدیدآور: عابد حسین حافظی استاد راهنما: شیخ احمد الازرقی، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه.

6. جایگاه حدیث در تفسیرالفرقان و نقد دیدگاه‌های خاص مفسر، پایان­نامه دکتری تخصصی، پدیدآور: زهره نریمانی استادراهنما: محمدکاظم رحمان ستایش استاد مشاور: علی نصیری استاد مشاور: هادی حجت.

7. نظریة قرآن بسندگی و میزان تأثیر آن در آرای خلاف مشهور آیت الله صادقی تهرانی، پدیدآور: سیدعلی حسینی دولت‌آباد استاد راهنما: حسین ناصری مقدم استاد مشاور: علی رضا عابدی سر آسیا، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری.

8. نقد و بررسی دیدگاه­های قرآن گرایان شبه قارّه از منظر قرآن و روایات (سنّت، نماز، زکات، روزه)، کارشناسی ارشد، 1396، پدیدآور: عبدالمجید ظل ناروتی استاد راهنما: حسین خاکپور استاد مشاور: غلامرضا رضوی دوست دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشکده الهیات.

9. نقد و بررسی قرآن­بسندگی در تفسیر، کارشناسی ارشد، 1389، پدیدآور: جعفر یاسمی استاد راهنما: عبدالرسول حسینی‌زاده، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی قم.

4- نتیجه

   در این نگارش شخصیت­های قرآنیون مورد بررسی قرار گرفته و 8 نفر از قرآنیون شیعه و 16 نفر از قرآنیون اهل سنت معرفی شدند. در کنار معرفی این اشخاص سعی بر آن بود که آثار و تألیفات آن­ها معرفی شود در صورتی که این افراد دارای سایت شخصی هم بودند آن­ها هم معرفی شد تا دسترسی به آثار برای پژوهشگران آسانتر باشد. همچنین علاوه بر شخصیت­های معرفی شده؛ منابعی پیرامون قرآنیون یافت شد. تعداد این منابع 18 کتاب، 22 مقاله و 9 پایان­نامه است که راهنمای بسیار خوبی برای پژوهشگران در زمینه قرآنیون می­باشد.

5- منابع

   علاوه بر آثار شخصیت­هایی که معرفی شده است در این نگارش تعداد 18 کتاب و 22 مقاله و 9 پایان­نامه قبل از نتیجه معرفی شد. که از ذکر دوباره آن­ها خودداری می­شود بنابر این، غیر از این موارد، منابعی که استفاده شده ذکر      می­گردد.

1. بابایی، مکاتب تفسیری؛ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه سمت، 1391.

2. جریان­های تجدید نظر طلب در عقاید شیعه شریعت سنگلچی و سید اسدالله خراقانی، http://www.ensany.ir، 1386.

3. جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی- سیاسی ایران، ۱۳۸۷.

4. دانشنامه جهان اسلام، موسسه دائرة المعارف­الفقه الاسلامی، سایت کتابخانه مدرسه فقاهت.

5. شهاب كاظمي، نقدي بر انديشه‏هاي سيد احمد خان هندي پيرامون اعجاز، سایت مرکز فرهنگ و معارف قرآن، بخش مقالات قرآنی، http://www. Maarefquran.com/.

6. مجید دانشگر؛ توفیق افندی صدقی، مجله آیینه پژوهش، خرداد و تیر 1394.

سایتها

7. ابوالفضل برقعی، www.borqei.com.

8. ایرانداک، http://www.irandoc.ac.ir/.

9. پرتال جامع علوم انسانی، http://www.ensani.ir.

10. حیدر قلی قلمداران http://www.qalamdaran.com.

11. رشاد خلیغه rashadkhalifa.org.

12. سایت القرآنیین، القرآنیون او اهل القرآن، سایت صالح بالنور جزایری، http://coranic. Iquebec.com.

13. سایت اهل قرآن www.ahl-alquran.com.

14. سایت دکتر شحرور http://www.shahrour.org.

15. سایت قرآنیون ایران (این سایت به نقد قرآنیون می­پردازد)http://www  .quraniun.com/.

16. سایت مرکزفرهنگ و معارف قرآن http://www.maarefquran.com/ بخش مقالات قرآنی.

17. سید مصطفی حسینی طباطبایی http://www.tabatabaie.net/.

18. سیمرغ (کتابخانه­ها)، http://simorgh.nosa.com/.

19. کتابخانه ملی، http://www.nlai.ir/.

20. کتابخانه­های ایران، http://www.lib.ir/.

21. مگ ایران، http://www.magiran.com/.

22. نور مگز، http://www.noormags.ir/.

 

 



*. دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم­ و فنون قرآن تهران          آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید

**. دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث                             آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید

 

آخرین بروز رسانی مطلب در دوشنبه ، 7 خرداد 1397 ، 08:56
 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: