اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
«اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات» اثری وزین در منظومه حدیثی شیعه ـ مجید معارف، مریم گوهری مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 56
سه شنبه ، 19 دی 1396 ، 10:50

«اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات» اثری وزین در منظومه حدیثی شیعه ـ مجید معارف، مریم گوهری

فصلنامه تخصّصی مطالعات قرآن و حديث سفينه

سال چهاردهم، شماره 56 «ويژه کتابشناخت متون امامیه»، پاییز 1396، ص 61-83

 

 

 

 

«اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات» اثری وزین در منظومه حدیثی شیعه

مجید معارف*[1]

مریم گوهری**[2]

چکیده: کتاب «اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات» اثر عالم و محدث برجسته شیعی، شیخ حرعاملی، دانشنامه­ای گسترده در حوزه امامت است. مؤلف که غالباً با کتاب «وسایل الشیعه» شناخته می­شود، با استناد به نصوص پیامبر6 در مورد ائمه: و نیز نص هر امام بر امام بعدی و بیان معجزات حضرات معصومین: در قالب بیش از بیست هزار روایت از 439 منبع شیعه و اهل سنت با انگیزه اثبات نبوت پیامبر6 و امامت ائمه: و ردّ نظر کسانی که روایات متواتر را در این زمینه نمی­پذیرند، به دفاع از عقاید ناب شیعه و پاسداشت میراث مکتوب آن اهتمام ورزیده است. در این نوشتار تلاش شده است با کتاب­شناسی این جامع حدیثی و نمایاندن زوایای برجسته آن، جایگاه مهم آن در منظومه اعتقادی شیعه بیش از پیش آشکار گردد.

کلیدواژه­ها: شیخ حرعاملی، اثبات الهداة، پیامبر6، امام، امامت، نصوص، معجزات.

مقدمه

   شیخ محمد بن حسن بن‌علی معروف به حر عاملی، محدث والامقام و شاعر توانای شیعه که نسب ایشان با 36 واسطه به حر بن یزید ریاحی، شهید کربلا منتهی می‌شود؛ در شب جمعه هشتم ماه رجب سال 1033ه.ق در روستای مشغر از توابع جبع در منطقه جبل عامل لبنان در خانواده‌ای دانشور و ادیب، چشم به جهان گشود. از اوان جوانی در همان سامان به تحصیل علوم دینی و ادبی پرداخت. در فقه، حدیث، رجال، ادبیات و شعر مقام والایی یافت و در ردیف عالمان بزرگ قرار گرفت. خاندان وی معروف به به خاندان آل حُرّ، خاندانى بزرگ و اصيل است که فقها و دانشمندان بزرگى را پرورش داده‌اند. پدر شيخ حر عاملى، شخصيتى فاضل، صالح، اديب، فقيه، ثقه، حافظ و مورد مراجعه عموم مردم بوده است و عموى وى شيخ محمد بن على بن محمد حر عاملى، صاحب كتاب الرحلة، حواشى، تعليقات، فوائد و ديوان شعر بزرگى است. از میان اساتیدی که در تربیت علمی این محدث بزرگ نقش مهمی ایفا کرده­اند، می­توان شخصیت­های زیر را نام برد:

   شيخ حسن حر عاملي (پدر بزرگوارش)، شیخ محمد حر عاملی (عموی شیخ)، شيخ عبدالسلام بن محمد بن حسين (جد مادری­اش)، شيخ علي بن محمود مشغري عاملي (دایی پدرش)، شيخ زين الدين بن محمد بن حسن (نوه صاحب معالم)، شیخ حسين بن حسن بن يونس بن ظهير الدين عاملي ظهيري.

   نام تنی چند از علما و دانشمنداني كه شيخ حر در دروس مختلف از آنان كسب فيض نموده يا مفتخر به گرفتن اجازه نقل روايت شده به شرح زیر است:

   سيدحسن حسيني عاملي، مولا محمد کاشانی، سید هاشم بحرانی (صاحب تفسیر البرهان)، محمد باقر مجلسی (از مشهورترین و بزرگترین استادان شیخ)، فیض کاشانی (صاحب الوافی)، محمد طاهر شیرازی نجفی، سيد محمد بن شرف الدين موسوي جزائري مشهور به ميرزای جزائري، آقا حسین خوانساري.

   علمای متعددی از ایشان اجازه روایی داشتند که نام برخی از آنان بدین قرار است:

   شیخ مصطفی حویزی، دو فرزندش شیخ محمدرضا و شیخ حسن، مولی حسن بن محمد طاهر قزوینی، مولی محمد فاضل مشهدی، سید نورالدین بن سید  نعمت­الله جزایری، مولی محمد صالح قزوینی، سید محمد بن احمد حسینی گیلانی، مولی محمد تقی عبدالوهاب استرآبادی مشهدی، علامه محمد باقر مجلسی، مولا محمد صالح هروی.

   وی تا چهل سالگی در دیار خود اقامت گزید، سپس راهی عراق شد و پس از زیارت مرقد امامان: و دیدار با علمای آن سرزمین به ایران آمد. در مشهد مقدس رحل اقامت افکند، به تدریس و تألیف و تهذیب نفس پرداخت، منصب شیخ الاسلامی و قضاوت را عهده‌دار شد و مهم‌ترین حوزه علمی و درسی آن شهر را اداره می‌کرد. شیخ طی دوران حیات پربار خود تألیفات ارزشمندی نگاشت که در طول قرنها مورد توجه و بهره‌گیری عموم فقیهان و محدثان واقع گردیده است. آیت الله سیدشهاب الدین مرعشی در مقدمه­اش بر کتاب «اثبات الهداة»، آثار علمی شیخ حرّ را بالغ بر 52 کتاب و رساله دانسته که بخشی از آنها به چاپ رسیده است. از مهم­ترین تألیفات ارزشمند شیخ، کتاب گرانسنگ «وسائل الشیعة» است. تألیفات مهم دیگر ایشان عبارتند از: اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، الجواهر السنیة فی الاحادیث القدسیة، امل الآمل فی علماء جبل عامل، هدایة الامة الی احکام الائمة، الفصول المهمة فی اصول الائمة، الایقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة، الفوائد الطوسیة، تنزیه المعصوم عن السهو و النسیان، الصحیفة الثانیة السجادیة. وی رساله­ای درباره حکم کشیدن توتون نوشته که حاکی از توجه به مسائل زمان خود بوده است.

   این عالم برجسته سرانجام در بیست و یکم ماه رمضان به سال ۱۱۰۴ه.ق وفات یافت و در ایوان شمالی صحن عتیق، پشت ایوان مدرسه میرزا جعفر در حرم مطهر حضرت علی بن موسی الرضا7 به خاک سپرده شد. مرقد او امروزه دارای ضریح و زیارتگاه شیفتگان علم و فضیلت است (مقدمه اثبات الهداة با عنوان رسالة سجع البلابل فی ترجمه صاحب الوسائل به قلم آیت الله مرعشی)

مکتب کلامی- فقهی شیخ حر عاملی

   یکی از مسائل اساسی که در زندگی محدث عاملی مطرح است، مشرب فقهی اوست که آیا وی اصولی بوده و بر اساس علم اصول و مکتب اجتهاد و استنباط حکم از روی ادله تفصیلی اصولی پیروی می­نمود یا آن که مخالف علم اصول بوده و مانند علمای اخباری عمل نموده است؟ شیخ در فقه، مسلک اخباریان را داشته ولی به صورت معتدل برخورد می­نمود. در عین حال مورد کمال احترام و تجلیل علمای بزرگ اصول نیز بوده است و بلندای مقام فقاهت وی را تأیید کرده­اند؛ خود او نیز نسبت به علمای هر دو گروه یکسان عمل می­نمود و هرگز سخن تند و انتقاد گزنده­ای به کسی ننموده است. (موسوی خوانساری، 1392ق: 7/103-102) از بهترین روش­های شناخت دیدگاه­های شیخ حر، مطالعه دقیق مقدمه و خاتمه برخی از آثار اوست. وی در «خاتمه» وسائل الشیعه طی ۱۲ فایدة مهم و اساسی، به توضیح و تشریح مبانی خود در زمینة اعتبار کتب اربعه و مبانی فکری و روش کار خود در تألیف وسائل می­پردازد. (حر عاملی، 1409 ق: ج 30/21)

   کتاب «فوائد الطوسیه» نیز بیانگر اعتقاد و آرای شیخ حر است در ابتدای کتاب، انگیزه خود از تألیف آن را زدودن ابهام از چهره برخی احادیث، رفع احادیث شبهه­ناک و نیز برخی مغالطات وارده می­داند. در این کتاب، شیخ حر تلویحاً یا صریحاً به دفاع از احادیث متقدمین مخصوصاً کتب اربعه پرداخته و در طی ۱۰۲ فایده، به دفاع از اخبار می­پردازد. ایشان با پرهیز از هرگونه بحث و جدل بر ضد اصولیان به شدت از اخباری­گری هواخواهی نموده، آن را تقویت می­کند و بر کاربرد اندیشة بشری در استنباط احکام می­تازد. اما پا را فراتر از حد اعتدال نگذاشته و از روش پرخاشگری و تندخویی در اثبات عقایدش بهره نبرده است. وی در شمار نخستین کسانی است که کوشید تفاوت­های اخباریان و اصولیون را برشمرد و نشان دهد تفاوت این دو مکتب تنها در الفاظ نیست.

   البته وی به عنوان محدث مشهور است، ولی در مقام استنباط و دفاع از اعتقادات و آموزه­‌های دین، از مباحث عقلی و کلامی غافل نبوده؛ لذا می­‌توان او را از متکلمان دانست، چرا که عمده­‌ترین کار متکلم، استنباط و دفاع است. وی برای تنظیم آموزه‌ها گاهی بر اساس تقدم و تاخر آموزه‌ها در اثبات، و گاهی بر اساس تقدم آموزه‌های عقلی بر نقلی و ... اقدام کرده است. (خالقیان: 1394/ 196-50)   شیخ حر به عنوان یک عالم بزرگ اخباری، معتقد است که پیامبر اسلام و ائمه‌ دوازده گانه‌ شیعه: از هرگونه خطا و لغزش و اشتباه و گناه، معصوم بوده‌اند و قول و فعل و تقریر آنان به طور مطلق حجت است. از دیدگاه وی شریعت رسول اکرم6 تا روز قیامت نسخ نخواهد شد و کتاب و سنت تنها منابع احکام شرع هستند. البته آیات الاحکام جزء ظواهر بوده و ظواهر آیات نیز جزء متشابهات محسوب می‌شوند، لذا باید در تمامی احکام به روایات ائمه اطهار: رجوع کرد، چرا که آنان به تمامیِ تفسیر و تأویل قرآن، ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آن، علم و آگاهی داشته‌اند. از دیدگاه شیخ حر عاملی اجتهاد و تقلید از غیر معصوم روا نیست و حکم و عمل بر طبق رای و استنباط و اجتهاد ظنی حرام است. وی تمامی روایات موجود در کتب مورد اعتماد شیعه را صحیح به اصطلاح قدما دانسته و تقسیم رباعی اخبار را صحیح نمی‌داند. او هیچ گونه اعتبار و حجیتی برای عقل، اجماع، قیاس و دیگر منابع مطرح در فقه، نیست، برای استدلال به دیدگاه­های خویش غالباً به آیات و روایات استناد می‌کند و کمتر به ادله‌ عقلی اشاره می‌کند. به عقیدة او، برای هر واقعه‌ای حکم شرعی معین و برای هر حکمی دلیل قطعی وجود دارد که نزد ائمه معصومین: است و مردم باید در هنگام نیاز، به آنها یا راویان احادیث آن­ها رجوع کنند. (فتحی: 1392/165- 45)

دیدگاه­ها در مورد مؤلف و کتاب

   مؤلف در دیباچه اثبات الهداة، کتاب خود را این گونه ستوده است: «هر عاقلی که در این کتاب به دقت بنگرد و بعضی از مطالب پنهانش بر وی آشکار شود، خواهد دانست که این کتاب در فن خودش دومی ندارد و در نیکویی بی­مانند است.» نیز در بخش دیگری از دیباچه، حقانیت کتاب خود را چنین ثابت می­کند: «چه حجت و برهانی در نزد مردمِ فهمیده، از اقرار و اعتراف دشمن بالاتر است؟ چون فضل و مزیت آن­ست که دشمنان گواهی دهند و آیا نبوت هیچ کدام از پیامبران یا جانشینی هیچ یک از اوصیاء به دلیلی بهتر از آن چه در این کتاب در بردارد، ثابت می­شود؟ یا دلیلی واضح ار از مطالب این کتاب برای خردمندان یافت می­شود؟ و آیا آن کس که مخالف یا امامیه است می­تواند برای غیر ائمه ما نص یا اعجازی ادعا کند یا اثبات حقیقتی را قصد کند و به او راه یابد؟» سپس در ادامه می­نویسد: «اگر کسی روایات شیعه امامیه را درباره نصوص و براهین قبول نکند چون خودشان به این مطالب معتقد و به مضامین آن­ها پای بندند، باید روایت هیچ مسلمانی را در نقل معجزات سرور انبیاء و خاتم پیامبران حضرت محمد6 نیز قبول نکند و حتی نباید نقل قرآن و نصوصی را که بر پیامبر انس و جان در قرآن است نیز باور دارد، با این که فساد چنین عقیده­ای بدیهی و بطلانش آشکار است.»

الف) در مورد مؤلف

       حاج میرزا حسین نوری در مستدرک الوسائل، شیخ را چنین ستوده است: «عالم کامل متبحر خبیر، محدث ناقد بصیر، نشر دهنده آثار و گردآورندة اخبار، شیخ محمد بن حسن حر عاملی..» (محدث نوری، 1408: 1/60)

   علامه امينى در باره­اش مى‌نویسد: «شیخ محمد، افتخارات خاندان اصلیش را تجدید و احیا کرد؛ زیرا، از پرچمداران تشیع و پیشوایان شیعه به شمار می­رفت. در دوره صفوی مقام شیخ الاسلامی یافت. از توفیقات الهی بی­نظیر بهره برد تا توانست در نشر احادیث ائمه: بکوشد و مقامشان را بشناساند. بزرگترین افتخارش تألیف کتاب «وسائل الشیعه» است، دائرة المعارفی که بارها چاپ شده و رونق بسزا دارد و محور کار و مطالعات علمای شیعه را تشکیل می دهد.» (امینی، 1403ق:210)

   شیخ عباس قمی از وی این­گونه یاد می­کند: «محمد بن حسن بن علی مشغری، شیخ محدثان و افضل متبحران است، وی شخصیتی عالم، فقیه، هوشیار، محدثی متبحر و پارسا، ثقه و جلیل القدر و سرچشمه بزرگواری­ها و فضیلت­ها و دارای تألیفات سودمند است.» (قمی، 1368: 2/176)

ب) در مورد کتاب 

      سیّد شهاب الدین مرعشی در رسالة «سجع البلابل» ضمن شرح حال مرحوم عاملی، می­گوید: «جوهرة تقوی و عدالت، مولانا ابو جعفر شیخ محمد بن حسن آل حر عاملی مشغری جبعی که خداوند او را با خاندان رسول: تحت لوای امیرالمؤمنین7 محشور فرماید، هیچ تلاشی در این زمینه را فرو نگذاشته است. چه بسیار مصنفات عالی و تألیفات والا که به او اختصاص دارد. از مشهورترین مصنفاتی که قدرت نبوغ او به تألیف آن انجامید و قلم شریفش به نگارش آن اجازه داد، كتاب اثبات الهداة فی النصوص و المعجزات است که سوگند می­خورم در آن شگفت­انگیزترین عجایب آمده است.»

نوع جامع حدیثی

   جامع حدیثی اصالتاً به کتابی گفته می­شود که بتوان در هر موضوعی، حدیثی در آن یافت. جامع حدیثی در کاربرد محدثان دو مصداق دارد: یکی جامع به معنای مطلق، یعنی کتابی که در آن در باره هر موضوعی، حدیثی وارد شده باشد؛ نظیر الکافی دیگری جامع به معنای نسبی یعنی کتابی که جامع احادیث وارده در یک موضوع خاص مثلاً ابواب فقهی است؛ نظیر تهذیب الاحکام. (معارف، 1388: 69)

   اثبات الهداة، جامعی نسبی است نسبت به روایاتی که نبوت پیامبر6 و امامت ائمه: را اثبات می­کنند.

   تورق گذرای این موسوعه، روشن می‌سازد که شیخ تنها به نقل احادیث اکتفا نکرده؛ بلکه:

   الف) ذیل بسیاری از احادیث با لفظ «اقول» دیدگاه خود را بیان نموده و نکات مهمی را در تبیین فهم روایات، یادآور شده است؛ به عنوان مثال در مواردی پس از نقل معجزه برای معصوم، دلیل اعجاز را ذکر کرده است، همچون روایت 23 از  فصل اول باب هشتم.

   ب) باب اول کتاب را به اثبات حجیت نقل از راه عقل اختصاص داده است.

   ج) در مقدمه کتاب و نیز در برخی ابواب، به ذکر مطالبی از علوم قرآن (بحث اعجاز)، مصطلح الحدیث (خبر متواتر و واحد)، علم کلام (ادله امامت امامان به غیر از نص و معجزات، عدم توقف اثبات نبوت و امامت بر اثبات توحید و عدل به تفصیل) پرداخته است.

 ساختار کتاب

   ساختار کتاب، بر اساس دسته­بندی موضوعی است، شامل بیش از20 هزار حدیث در 35 باب که هر باب نیز فصل­بندی شده است. حجم ابواب، به یک میزان نیست؛ بعضی ابواب، نصوص و معجزات بیشتر و بعضی کمتر دارند.  مؤلف، علل زیادی را موجب این امر دانسته و به برخی از آنها اشاره می­کند؛ از جمله وجود موانع و مقتضیات احوال و نابودی کتبی که حاوی چنین اخباری بوده­اند. بنابر دیدگاه وی، پیامبر و ائمه صلوات الله علیه و علیهم در مدتی افزون بر 350 سال نهایت اهتمام و اعتنا را به اظهار نصوص و معجزات داشته­اند، ولی گاهی موانعی جهت اظهار پیش می­آمد: آنجایی که می­دانستند مردم نص و اعجاز را قبول نمی­کنند، بیم آن که مردم دچار فساد عقیده شوند و درباره ائمه: غلو کنند، بیم از گمراه شدن مردم و انکار دین به جهت کوته فکری­شان، شدت تقیه که مانع ادعای امامت و حتی سبب انکار امامت در مورد خودشان، بلکه اقرار به امامت و خلافت غیر خودشان و بیعت کردن و اقتدا به دیگری،... . (حر عاملی، 1425 ق: 1/38)

نام جامع

   نام کتاب، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات که است، نامی خاص که مؤلف در دیباچه بدان تصریح می­کند: «فيقول الفقير الى اللّه الغنی: محمد بن الحسن بن علی بن محمد الحر العاملی، عامله اللّه بلطفه الخفی و الجلی، هذا كتاب اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات ‏.... .» اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، به معنی اثبات امامت و ولایت معصومین: از طریق روایت‌های وارده و معجزات صادره از آنان است. شیخ این کتاب را در اثبات نبوت پیامبر6 و امامت امامان دوازده‌گانه شیعه:، از راه روایت‌های صریح پیامبر اکرم در باره ایشان و نص هر امام بر امام بعدی و از راه گزارش معجزات انجام یافته بر دست هر کدام از ایشان نگاشته است.

شناخت نسخه کتاب

   این کتاب تا چند دهه پیش، نه تنها به چاپ نرسیده بود؛ بلکه به واسطه عدم اهتمام در حفظ نسخ خطی آن، نزدیک به نابودی بود، امّا برای اولین بار به همت و تصحیح و مقابله استاد سید هاشم رسولی محلاتی احیا گردید. نسخی که در دسترس مصحح جهت تصحیح قرار گرفته به قرار زیر است:       

1. نسخه نفیس به تاریخ 1096 با خط مولف قدس سره.

2. نسخه با ارزش به تاریخ 1115.

3. نسخه حاج شیخ محمد خراسانی مشهور به محقق به تاریخ 1311 ه.ق.

   بنا بر نقل مؤلف، وی اصل این کتاب را در دو جلد تنظیم کرده، ولی چاپ­های فعلی در7 جلد (با ترجمه فارسی) و 3 جلد (بدون ترجمه) عرضه شده است.

   رساله سجع البلابل فی ترجمة صاحب الوسائل، شامل شرح حال مؤلف، نوشته سید شهاب­الدین مرعشی همراه با اصل کتاب اثباة الهداة به سال 1378 هجری قمری در تهران به چاپ رسیده است.

انگیزه تألیف

مرحوم شیخ در دیباچه انگیزه خود را برشمرده است:

1. تألیف کتابی که در این زمینه کافی باشد؛ وی می­نویسد: «من به کتابی که در این باب کافی باشد و آنچه را که عقلا به گردآوری‌اش علاقمند باشند، دست نیافتم. دیدم این مطالب در وادی پراکندگی پنهان مانده و اگر کسی بخواهد بر آن‌ها آگاهی یابد، نیازمند صرف وقت زیادی است، لذا به این کار دست زدم.» 

2. ردّ ادعاى كسانى كه تواتر اخبار وارده در موضوع مورد بحث را به علت دانش ناکافی در اثبات تواتر، باور ندارند و نیز برطرف نمودن شبهه و تردید در این خصوص و ظاهر نمودن حق و صواب. شیخ می‌نویسد: «کتاب‌هایی که در این باب تألیف شده، روی هم رفته شک و تردید را از میان می‌برد، اما چون هر کدام از آنها به تنهایی بر بسیاری از اخبار دست نیافته‌اند، لذا اشخاصی که بضاعت علمی اندکی دارند، در اثبات تواتر اخبار درمانده­اند، بسیاری از مردم میل به منازعه و مجادله پیدا کرده و ادعا می‌کنند اخباری که در باب نصوص روایت شده، به حدّ تواتر نیست، بلکه اخبار آحاد است. در این هنگام تألیف این کتاب لازم شد تا شبهه و تردید را بر طرف نموده و در اثبات نصوص و معجزات امامان: کافی و کامل باشد. من روایات را از دو طریق (شیعه و سنی) جمع کرده و اخبار متواتر را به نقل از دو فرقه آورده‌ام. اما با این حال ادعایی ندارم که اخبار و احادیث تنها همین‌ها هستند و من تمام آنها را ذکر کرده‌ باشم. چون احادیث در این موضوع از حدّ شمار بیرون است، شاید آنچه را که در این باب ذکر نکرده‌ام، از آنچه گرد آورده‌ام افزون‌تر باشد، زیرا مقدار کمی از کتاب‌ها به ما رسیده و بیشتر کتاب‌های این موضوع نابود شده است. با این حال، آنچه را که من گرد آورده­ام، بلکه نیم آن و حتی یک دهم آن برای طالبان هدایت و بصیرت، کافی است، زیرا من به اندازه‌ای از نصوص و معجزات در این کتاب بیان کرده‌ام که نه شمارشگران را توان شمارش است و نه دشمنان و بدخواهان قدرت رد کردنش دارند.»

ملاک­های مؤلف در انتخاب روایات

   مؤلف در مقدمه کتاب در ذکر مصادر یادآور می­شود که برای روایات     کتاب­هایی که از آن­ها نقل می­کند و احادیثی که گرد آورده است، طرقی دارد و این کتب و روایات را متواتر می­داند. وی همه احادیث یا بیشتر احادیثی را که از کتب امامیه نقل کرده، با قرائن زیاد همراه دانسته، به گونه­ای که سبب یقین    می­شود و از تواتر کمتر نیست، به خصوص که معارضی ندارند. در همان بخش بیان می­دارد که آن چه علمای شیعه از کتب عامه نقل نموده­اند، درست و ثابت است؛ زیرا گذشته از این که افرادی مورد اعتماد هستند، مطالبشان را نزد امامیه و عامه اظهار نموده­اند و کسی در طول این سالیان، طعنی در نقل آن­ها نزده است. سپس می­گوید: «من خود بسیاری از آن­ها را تتبع و بررسی کرده­ام و آن­ها را که به طور صحیح نقل شده است یافتم.» وی با توجه به مشرب اخباری، از تقسیمات چهارگانه حدیث استقبال نمی­کند، بلکه تمام اخبار کتب اربعه را، بلکه همه اخباری را که از کتب معتبر نقل شده است صحیح می­داند، و چنین استدلال می­کند که این اخبار، محفوف به قرائنی است که وثوق به صدور از معصوم را می­رساند؛ چنان که در فایدة هشتم وسایل الشیعه به تفصیل درباره قرائنی که در ثبوت خبر از معصوم مفید فایده است، بحث کرده (حرعاملی، 1409 ق: 30/241) و در فایده نهم با ذکر22 دلیل درصدد اثبات صحت روایات تمام کتبی بر می­آید که در گردآوری وسایل آن­ها را به کار برده است. (همان: 104-96) وی متذکر می­شود که روایات زیادی را دیده ولی به علت ضعف دلالتشان و نیاز به برخی توجیهات و ضمیمه کردن برخی مقدمات، از آن­ها بهره نگرفته است. سپس اشاره می­کند که احادیث در بیان فضیلت امام علی و سایر ائمه: از شماره افزون است؛ لذا به همین مقدار اکتفا می­کند.

بنیه و منبع علمی

   در مقدمه آیت­الله مرعشی آمده است که مرحوم شيخ حر بيش از20 هزار حديث را با نزديك به 70 هزار سند از142 کتاب بلا واسطه و50 کتاب با واسطه از علماى امامی و نیز از 24 كتاب بلاواسطه و 223 کتاب با واسطه از علماى اهل تسنن، در مجموع 439 منبع ذكر كرده است. منابع وی عبارت‌اند از کتب­روایی و تفسیری شیعه و اهل سنت، از دوره اقدمین تا زمان خودش، چه آنها که در زمان تألیف به آن­ها دسترسی داشته و چه آنها که به دلایلی دسترسی نداشته و با واسطه می­کند؛ به جهت آشنایی به چند منبع اشاره می­شود:

1. منابع شیعه

   الف) منابع بلاواسطه: قرآن کریم، صحیفه کامله امام سجاد7، الکافی کلینی، آثار شیخ صدوق (مانند من لایحضرالفقیه، عیون الاخبار، الخصال، معانی الاخبار، الامالی، اکمال الدین و اتمام النعمه، التوحید، العلل، الاعتقادات، ثواب الاعمال، فضل الشیعه، صفات الشیعه)، آثار شیخ طوسی (همچون تهذیب الاحکام، الاستبصار، الغیبه، المجالس و الاخبار، مصباح المجتهد)، المحاسن برقی، تحف العقول ابن شعبه، بصائرالدرجات صفار، قرب الاسناد حمیری، محکم و متشابه سید مرتضی، نهج­البلاغه سید رضی، اعلام الوری طبرسی،....

   ب) منابع با واسطه: الدلائل حمیری، المزار محمد بن همام، تفسیر ابوحمزه ثمالی، نوادر الحکمة محمد بن احمد بن یحیی اشعری، المشیخة حسن بن محبوب، المبعث علی بن ابراهیم بن هاشم، الاقتصاد شیخ طوسی، الرسائل کلینی،....

2. منابع اهل سنت

   الف) منابع بلاواسطه: مطالب السئول فی مناقب آل الرسول از شیخ کمال الدین محمد بن طلحه شافعی، شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، مصابیح حسین بن مسعود فراء بغوی، تفسیر قرطبی، احیاءالعلوم غزالی، مناقب علی7 از احمد بن حنبل، مفاتیح الغیب فخر رازی، انوارالتنزیل بیضاوی، مشکوة المصابیح محمدبن عبدالله خطیب،........

   ب) منابع باواسطه: صحیح بخاری، صحیح مسلم، صحیح ترمذی، صحیح نسایی، مناقب علی7 ابن مغازلی، الاربعین موفق بن احمد خوارزمی، شواهد التنزیل حاکم عبیدالله بن حاکم حسکانی، البعث و النشور احمد بن حسین بیهقی، تاریخ ابن اثیر جزری،....

 ادعا می­کند که:

   الف) تمام رواياتى كه در اين كتاب گرد آمده، از تواتر برخوردار است و کوشیده تا حد امکان، از تکرار روایات بپرهیزد و به ذکر اسانید اکتفا کند.

   ب) برای رعایت اختصار، از هر حدیث، فقط مقداری که ربطی به نص و اعجاز دارد، نقل شده است.

تأثیر این کتاب بر آثار پس از خود

   در بازة زمانی حدود340 سالی که از تدوین کتاب اثبات الهداة می­گذرد، نویسندگان متعددی در آثار خود از آن بهره گرفته­اند. البته در بسیاری از آثاری که در حوزه امامت نوشته شده، مؤلفان ترجیح داده­اند به همان مصادری رجوع کنند که شیخ از آن­ها بهره گرفته است. نکته دیگر این­ست که برخی مؤلفان از منظر عقلی و استدلالی به اثبات امامت ائمه پرداخته­اند نه صِرفاً از طریق نصوص و معجزات؛ لذا کمتر به کتاب اثبات الهداة رجوع کرده­اند، با وجودی که جامع حدیثی است، و یا در صورت مراجعه، جزء مصادر اصلی کتابشان نبوده است.

شکل­گیری نهایی کتاب

   شیخ در سال ۱۰۹۶ق. از نگارش آن فراغت یافته است و در سال1104 رحلت نموده؛ بنابراین کتاب در زمان حیات مؤلف و به دست خود او تدوین شده است.

شیوة تدوین کتاب

   رساله­ای به نام «سجع البلابل فی ترجمة صاحب الوسائل» از آیت الله مرعشی به عنوان ضمیمه کتاب آمده است که در آن به عناوین زیر می­پردازد: المیلاد، الابوان، النسب، النوابغ فی اعقابه، النوابغ فی اسلافه، المشايخ، التلاميذ، التأليف، النظم، كلمات العلماء فی حقه، الرحلات، كيفية الخط، صكّ الخاتم، الوفاة، تأثير الوفاة، المدفن، الاسانيد فی روايته.

متن کتاب به این گونه آغاز می­شود:

الف) دیباچه کتاب: در این قسمت، محدّث عاملی پس از حمد و ثنای خداوند و معرفی خود، موارد زیر را متذکر می­شود:

1. انگیزه تألیف  

 2. ستودن کتاب و بی­نظیر دانستن آن در نوع خود (تا زمان تألیف کتاب)     

 3. ذکر این که اخبار متواتر را از فریقین نقل کرده و ادعا ندارد که همه اخبار را استقصا کرده باشد. ایشان، اخبار در این خصوص را از شماره و حساب بیرون دانسته و احتمال می­دهد که آنچه در این کتاب نیاورده، از آنچه آورده بیشتر باشد.      

4. معرفی ابواب و بیان انگیزه­اش از معرفی اجمالی ابواب.

ب) مقدمه کتاب: شامل 12 فایده مهم است.

فایده اول: در کیفیت اثبات وجوب نبوت و امامت.

فایده دوم: در بیان انواع نصّ و اعجاز.

فایده سوم: هر یک از نصّ و اعجاز دلیل مستقلی است و بیان وجوهی که به منزلة نصّ و اعجاز است.

فایده چهارم: در بیان خبر متواتر واثبات تواتر نصوص و معجزات.

فایده پنجم: در بیان خبر محفوف به قرینه، و ین که اکثر احادیث نصوص و معجزات، از این دسته­اند، و ذکر برخی قرائن.

فایده ششم: در بیان علت ذکر احادیث روایت شده از طرق عامّه و دفع شبهات وارده در این خصوص.

فایده هفتم: اشعار کتاب.

فایده هشتم: بیان این مطلب که اثبات نبوت و امامت بر اثبات توحید و عدل به طور تفصیل متوقف نمی­شود.

فایده نهم: بیان علت اسقاط طرق به کتبی که از آن­ها روایت شده است.

فایده دهم: ذکر مصادر از کتب امامیه که از آن­ها بلاواسطه یا باواسطه نقل شده است.

فایده یازدهم: ذکر مصادر از کتب عامّه و در آخر ترتیب تدوین کتاب.

فایده دوازدهم: ذکر اختلاف کتبی که از آن­ها روایت شده در مراتب وثوق، و اولویت­بندی مصادر.

ج) ابواب کتاب: ترتیب ابواب، موضوع محور است.

نکته:

   باب اول تا پنجم کلیاتی در حجیت نقل و اهمیت رجوع به اخبار و روایات معصومین است.

   باب ششم و هفتم به نصوص عامّة نبوت و امامت می‌پردازد. باب هشتم و نهم اخبار دالّ بر نبوت پیامبر6 و معجزات حضرت است.

   از باب ۹ تا ۳۴ به اخبار امامت و معجزات هر یک از ائمه اختصاص دارد. در باب 35 به ردّ غلوّ پرداخته است

   مرحوم شیخ با ذکر این که تمام احادیث این ابواب متواتر است، ابواب را نام می­برد. عناوین ابواب همراه با گزیده و نمونه­ای از احادیث بعضی از آنها - با اختصار در سند- در پی می­آید:

باب (۱): وجوب العمل بالعقل فی اثبات حجیه النقل

روایت ششم: و عن علی بن محمد عن سهل بن زياد عن محمد بن سليمان عن عبداللّه بن سنان عن أبی عبد اللّه7‏ قال: حجة اللّه على العباد النبی و الحجة فيما بين العباد و بين اللّه العقل‏ (الكافي: 1/ 25، ح 22)

باب (۲): ان المعرفة الاجمالیة موهوبیة فطریة لا کسبیة

باب (۳): وجوب الرجوع الی الادلة النقلیة فی تحصیل المعارف التفصیلیة

باب (۴): عدم جواز العمل فی الاعتقادات بالظنون و الاهواء و العقول الناقصة و الاراء و نحوها من ادلة علم الکلام التی لم تثبت عنهم:

باب (۵): عدم جواز التقلید فی الاعتقادات و اخذها عن غیر النبی و الائمه الهداة:

باب (۶): النصوص العامة علی وجوب النبوة و الامامة و وجوب عصمة الانبیاء و الائمه:

باب (۷): النصوص علی نبینا محمد بن عبدالله6

روایت سوم: عن ابی حمزة قال: سمعت ابا جعفر7

   يقول: أوحى اللّه إلى محمد6: يا محمد إنی خلقتك و لم تك شيئا، و نفخت فيك من روحی، كرامة منی أكرمتك بها حين أوجبت لك الطاعة على خلقی جميعا، فمن أطاعك فقد أطاعنی، و من عصاك فقد عصانی (الكافي: 1/ 440، ح 4)

باب (۸): معجزات نبینا محمد بن عبدالله6

   روایت 285 از باب 22: عن أبی جميلة عن أبی عبد اللّه7 قال: صلى رسول اللّه6 العصر، فجاء علی7 و لم يكن صلّاها، فأوحى اللّه إلى رسول اللّه عند ذلك، فوضع رأسه فی حجر علی7؛ فقام رسول اللّه6 عن حجره و قد غربت الشمس، فقال: يا علی أما صليت العصر؟ فقال: لا يا رسول اللّه؛ فقال: اللهم إنّ عليا كان فی طاعتك فاردد عليه الشمس، فردّت عليه الشمس عند ذلك‏.

   باب 9 تا 33: نصوص مربوط به امامت هر امام با عبارت «النصوص علی امامة» و معجزات آن معصوم در باب بعدی با عنوان معجزاته ذکر شده است.

   روایت 24 از فصل سوم باب 24: عن أحمد بن الحسن الميثمی. و كان واقفيا. قال: حدّثنی محمّد بن إسماعيل عن الفضل الهاشمی قال: دخلت على أبی الحسن موسى بن جعفر7 و قد اشتكى شكاة شديدة، فقلت: إن كان ما أسأل اللّه أن لا يريناه فإلى من؟ قال: إلى علیّ ابنی، و كتابه كتابی، و هو وصيّی و خليفتی من بعدی ‏(عيون أخبار الرضا7: 2/ 31، ح 1)

   روایت 13 از باب25: عن الحسن بن منصور عن أخيه قال: دخلت على الرضا7 فی بيت داخل فی جوف بيت ليلا، فرفع يده، فكانت كأنّ فی البيت عشرة مصابيح و استأذن عليه رجل، فخلّى يده ثم أذن له.‏ (الكافي: 1/387، ح 3)

باب 34: علامات الامام و صفاته و علامات خروج صاحب الزمان7

باب 35: ابطال الغلو و الردّ علی الغلاة

نمونه­ای از آیات مستند در بیان مؤلف:

   الآيات في ذلك كثيرة جداً كقوله تعالى: «لا تَغْلُوا فِی دِينِكُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَ‏»، و الآيات الدالة على كفر من أشرك باللّه و اتخذ غيره إلها، و الدالة على ذمّ اليهود و النصارى على الغلوّ فی عزير و عيسى و غير ذلك.

روایت 4: عن عبد العزيز بن مسلم عن الرضا7

‏   فی حديث طويل فی الإمامة قال: فهی فی ولد علی7 خاصة إلى يوم القيامة، إذ لا نبی بعد محمّد6. (ا لكافي: ج 1/ 200 ، ح 1)

أقول: و هذا متواتر، و صريح الآيات تدلّ عليه، و فيه ردّ على من قال فی الائمة: بالنبوة.

   تکمله ابواب: در چاپ­های اخیر کتاب، آیت­الله ابوطالب تجلیل تبریزی تکمله­ای بعد از غالب ابواب آورده که حاوی تعدادی احادیث و معجزات از کتب اهل سنت در موضوع همان باب، با ذکر نام کتاب، شماره جلد و صفحه و انتشارات آن به نقل از "ملحقات احقاق الحق" است.

مستندات ابواب

1. استناد به آیات قرآن در ابتدای برخی ابواب: ابتدای ابواب 1 تا 8 به آیاتی از قرآن مزین شده است. در باب 8 که مربوط به معجزات پیامبر6 است، وجوهی از اعجاز، همچون خبر از آینده به عنوان مستند آمده است. در ابتدای باب 35 نیز آیاتی مستند واقع شده است.

2. استناد به روایات: هر باب به چند فصل اختصاص یافته که بر حسب   اولویت­بندی مصادر است، همان طور که در مقدمه اشاره کرده است؛ مثلا ابتدا روایات کافی، سپس روایات کتابهای شیخ صدوق و بعد روایات کتابهای شیخ طوسی و...

   روایات تفسیری: در برخی ابواب، حتی ابوابی که به آیه­ای استناد نشده، روایات تفسیری وجود دارد؛ مثلا در باب 32 که مربوط به نصوص امامت امام مهدی7 و ولادت، غیبت و ظهور آن حضرت است، روایتی به نقل از امام باقر از امام علی8 در مورد آیه «و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض .....» (القصص/ 5) وارد شده است.

 3. استناد به شعر: در مواردی مرحوم شیخ، اشعاری را در اثر خود آورده، با این باور که شاعر غالباً مضامین حدیث را در شعرش وارد می­کند. بعلاوه حسان و کسانی مثل او که در زمان پیامبر6و ائمه: بوده و شاهد معجزات و گفتار آن­ها بوده­اند، شعرشان شاهدی بر حدیث است زیرا خودشان شنیده و دیده­اند. بعلاوه گاهی نصوص و معجزاتی در اشعار یافت می­شود که در هیچ روایتی نیامده است؛ ضمن این که کلام فصیح تأثیرش در نفوس بیشتر است و شعر غالباً از نثر بلیغ­تر و رساتر است. وی بیان می­دارد که فقط کمی از اشعار را نقل کرده، زیرا روایات بدون آنها نیز به حد تواتر است و تنها باعث طولانی شدن کلام  می­شود.

شیخ در مواردی، از امام7 شعری را روایت کرده مانند:

روایت 90 از فصل سوم باب 32:

که ملاقات امام رضا7 با دعبل را نقل می­کند. (عيون أخبار الرضا7: ج 1/ 294، ح 34)

   در مواردی، به مناسبت، شعری از شاعری نقل می­کند؛ به عنوان نمونه در باب هشتم، فصل 58، که شعری از عموی خود شیخ محمد حرّ عاملی آورده است. 

د) فهرست کتاب: در انتهای هر جلد، فهرست مطالب آورده شده است.

جایگاه کتاب در منظومه حدیثی

   کتاب اثبات الهداه، کتابی مرجع در حوزه امامت است. اهتمام مؤلف آن به جمع­آوری حجم قابل توجهی احادیث در خصوص اثبات امامت در نوع خود بی­سابقه است. البته از همان زمان اقدمین، کتب بسیاری با همین موضوع تدوین شده است ولی هیچ یک چنین جامعیتی نداشته­اند؛ از جمله: كفایة الاثر فی النّص علی الائمة الاثنی عشر (ابوالقاسم علی بن محمد خزاز قمی رازی، از علمای نیمه دوم قرن چهارم)، بهجه النظر فی اثبات الوصایه و الامامه للائمه الاثنی عشر (علامه بحرانی، قرن یازدهم)

شناخت تحقیقات جانبی درباره کتاب

الف) ترجمه: ترجمه و شرح به همت محمد نصرالهی و احمد جنتی

ب) تکمله: تکمله الاحادیث اثبات الهداه با تعلیقات و نظارت آیت الله ابوطالب تجلیل تبریزی در سه جلد، مورخ 1399ه. ق به چاپ رسید.

بررسی اعتبار کتاب

   الف) صحت انتساب کتاب به مؤلف: انتساب کتاب مذکور به شیخ حر، مشهور و مسلم است به ویژه آن که نسخه اصلی به خط مؤلف در اختیار مصحح بوده است.

   ب) اعتبار نسخ موجود: از آن جا که نسخه اصلی به خط مؤلف موجود است، تعیین اعتبار نسخه­های یافت شده به راحتی امکان­پذیر است.

   ج) ملاحظات سندی و علم الحدیثی: اعتبار و وثاقت شیخ محرز است و ایشان از هر گونه شک و ابهامی مبراست، ولی نمی­توان به طور مطلق حکم به صحت همه روایات – بر مبنای متأخرین– این کتاب کرد، بلکه باید همچون دیگر احادیث، از نظر متن و سند مورد نقد و بررسی قرار گیرند؛ به هر حال نقل روایاتی که افعال خارق عادت امامان: را گزارش می­کنند مورد توجه و علاقه غالیان بوده است، لذا احتمال وجود روایات ضعیف در آن وجود دارد، لذا نقد و پالایش این دسته از روایات ضرورت بیشتري می­یابد.

   شیخ اسناد را به همان نحوی که در کتاب اصلی بوده، آورده و وجود روایات ضعیف السند - بر مبنای متأخرین- در آن کتب، قطعی است. پس می­توان نتیجه گرفت که چنین روایاتی در اثبات الهداه وارد شده است؛ در حالی که محدث عاملی بر مبنای متقدمان آنها را معتبر می­داند.

   در مواردی تقطیع حدیث صورت گرفته که به نظر می­رسد به جهت اختصار، تنها موضعی از حدیث که مورد نیاز بوده آورده است؛ این همان کاری است که ایشان در کتاب وسائل الشیعة نیز انجام می­دهد.

رده­بندی جامع حدیثی

   رده­بندی جامع حدیثی، نظام فکری مؤلف و اولویت­بندی منطقی او در چینش مطالب را می­رساند. شیخ حر، روش ساده و منطقی برای ابواب در نظر گرفته؛ این تقسیم ابواب قبلاً بیان شد. فقط در اینجا نکته­ای در مورد باب 35 می­آوریم. در باب 35 غلو باطل و غالیان رد شده­اند تا مبادا خوانندگان با خواندن مقامات معنوی امامان معصوم: در وادی غلو گرفتار شوند. مثلاً برای معصومین: شأن الوهیت قائل شوند. او در این باره می‌نویسد: «حدیث‌های متواتر بلکه بیش از تواتر نقل شده که امیرمؤمنان و امام حسین8 با شمشیر و سایر امامان: به وسیله سم به شهادت رسیدند. همه آن بزرگواران به بندگی خدا اقرار می‌کردند و در معرض درد و بیماری، ترس و اندوه، خوشی و سرور، گرسنگی و سیری و سایر صفات بشری بودند، که همه این صفات با ادعای گزافه‌گویان و غلات منافات دارد. ما همه روایات را در این باب نمی‌آوریم و تنها به جهت دو مطلب به ذکر بعضی از آنها پرداختیم: اولاً چون کسی فراوانیِ معجزات امامان را ببیند، ممکن است به گفتار اهل غلو گرایش یابد، زیرا آنان هم با دیدن معجزات، سرانجام این عقیده باطل را اختیار کردند؛ ثانیاً همان گونه که احادیث دالّ بر امامت آنان وارد شده که مردم مقام آنان را بشناسند و در اعتقاد بدیشان کوتاهی نکنند، باید روایات بطلان غلو را نیز آورد تا در این اعتقاد نیز، زیاده‌روی نکرده و به حال اعتدال بمانند.»

پایبندی مؤلف به ملاک­های خویش

   وی به ملاک­های خود در انتخاب احادیث صحیح پایبند بوده و هر روایتی را که به وثاقت صدور آن از سوی معصوم اطمینان داشته، آورده است.

نتیجه­گیری

  کتاب اثبات الهداة اثری روایی است با انتساب قطعی به شیخ حر عاملی که نگارش آن در دوران حیات پر افتخار مؤلف به پایان رسید. موضوع این کتاب، حاکی از اهتمام و احساس مسئولیت شیخ به اثبات مسئله امامت ائمه از طریق نصوص وارده و معجزات ایشان دارد، در شرایطی که برخی به علت عدم پذیرش اخبار متواتر در این زمینه به بحث و جدل می­پرداختند. حاصل این همت و تلاش، تدوین جامع حدیثی است که می­بایست از مهمترین آثار شیخ، محسوب شود.

   با وجودی که شیخ متکلم نبوده، بلکه یک محدث و عالم اخباری است، ولی نمی­توان ایشان را در تدوین این اثر، صرفاً ناقل و این اثر را صرفاً روایی دانست، بلکه حق آن­ست که آن را کتابی در حوزه علم کلام و عقاید تلقی کرد.

   کلیه روایات این اثر، همچون روایات سایر کتب حدیثی نیازمند بررسی اسناد و رجال است؛ لیکن با عنایت به جایگاه شامخ مؤلف، صحت انتساب به وی و اعتبار علم الحدیثی آن، می­توان روایات این کتاب را معتبر و بدون تعارض با مبانی تشیع دانست.

 

منابع

1. امینی نجفی، عبدالحسین (1403ق). شهداء الفضیله. بیروت: موسسه الوفاء.

2. حر عاملی، محمد بن حسن (1383ش). اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات. قم: المطبعه العلمیه.

3. حر عاملی، محمد بن حسن (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: موسسه آل البیت:.

4. خالقیان، ام البنین (1394). روش شناسي كلامي شيخ حر عاملي (رساله دکتری). قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.

5. فتحی تازه کند، علی(1392). مباني و انديشه‌هاي فقهي، اصولي شيخ حر عاملي (پایان­نامه کارشناسی ارشد). قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.

6. قمی، عباس (1368). الکنی و الالقاب. تهران: مکتبه الصدر.

7. معارف، مجید (1388). مباحثی در تاریخ حدیث؛ سیر تدوین- شناخت منابع. چاپ اول. تهران: نبأ.

8. موسوی خوانساری، سیدمحمدباقر (1392ق). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات. تحقیق: اسدالله اسماعیلیان. قم: مهر استوار.

9. نوری، حسین بن محمد تقی (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: موسسه آل البیت:.

 



*. استاد دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران                            آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید                     

**. دانشجوی دکتری الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران       آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید

 

 

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: