اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
همراهی توحید و عدل در آیات و روایات ـ مصطفی آذرخشی مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 54
شنبه ، 6 خرداد 1396 ، 08:31

همراهی توحید و عدل در آیات و روایات ـ مصطفی آذرخشی

فصلنامه تخصّصی مطالعات قرآن و حديث سفينه

سال چهاردهم، شماره 54 «ويژه عدل الهی»، بهار 1396، ص60 ـ 77

 

همراهی توحید و عدل در آیات و روایات

    مصطفی آذرخشی*[1]

چکیده: یگانگی و دادگری خداوند متعال که در متون دینی، تحت عنوان "توحید و عدل" یاد شده است، از چنان اهمیّتی برخوردار است که به مثابه اساس دین، شناخته می‌شود و سایر اصول اعتقادی، منشعب از این دو رکن است. یکی از این دو، یعنی توحید، باوری است که مبتنی بر یکتایی آفریدگار است؛ خدا کفو و شبیهی در میان خلق ندارد و از طرفی، آنچه مخلوق دارد، یکسره مُلک خدای بی‌انباز است که تملیک نموده است؛ از این رو، آدمی ‌در پیشگاه او منفعل است.

   از سوی دیگر، حقّ متعال، انسان را موجودی مختار و آزاد آفریده که با داده‌های الهی، انتخاب کند و این خود اوست که مسئول گزینش‌های خویش است؛ بنابراین آنچه از نعمتها یا نقمتها پیش رو دارد، محصول دست خود اوست و از این رو کاملا عدالت دادار برقرار است.

در آیات و روایات، بارها این دو اصل را کنار یکدیگر می‌توان ملاحظه نمود؛ چنین است که در آثار عالمان شیعی و معتزلی، فصولی به تبیین توحید و عدل اختصاص یافته است، البته با تفاوتی که میان این دو مکتب وجود دارد.

کلیدواژه‌ها: توحید، عدل، آیات، احادیث.

 

1- طرح مساله:

    روایاتی از امامان:، حاکی از این است که دو موضوع توحید و عدل، پایه و اساس اعتقادات است. (نک: صدوق، التوحید،96) افزون بر این، محدّثان و متکلّمان شیعه و معتزله، این دو اصل را همراه با هم، مورد اشاره قرار می‌دادند.

   در نوشتار حاضر، ابتدا تبیین مختصری دربارۀ توحید و عدل انجام می‌دهیم؛ سپس به این سؤال خواهیم پرداخت که آیا در قرآن کریم نیز این دو اصل، کاربرد توأمان دارند یا خیر؟ در پی آن، نمونه‌های متعدّدی از همراهی این دو اصل را در روایات اهل بیت: می‌آوریم و سرانجام، شواهدی از طرح این دو اصل در آثار شیعه و معتزله ارائه می‌کنیم، همراه با بیان که میان این دو مکتب مطرح است. و جبهه‌گری برخی از عالمان شیعی در برابر معتزله که در قالب آثار مکتوب آنها نمودار است.

2- تبییناتی دربارۀ توحید و عدل

    در بیانات اهل بیت: "توحید" به معنای اقرار به واحد بودن حقّ متعال است.[2]

 به عبارت دیگر توحید، یکتا و یگانه دانستن خداوند است؛ به این معنا که در ذات و صفات، مشابه و مسانخی ندارد (مجلسی، بحارالانوار،4/253) و مالک و مدبّر هستی، فقط اوست (صدوق، من لایحضره الفقیه،1/310)؛ از این رو فقط خداوند است که شایستۀ عبادت است. (کلینی،2/293)

   همچنین در آموزه‌های اهل بیت:، عدل خداوند به این صورت تعریف شده است که پاداش و مجازات انسان، بازتاب مستقیم رفتار خود اوست.[3] (نک: کلینی، 1/159) این مفهوم، در بسیاری از آیات قرآن کریم نیز قابل ملاحظه است؛ چنانکه بارها آمده است: «ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْديكُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبيدِ» (آل عمران:182 و الانفال:51)؛ «ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبيد.» (حج:10) این آیات شریفه، حاکی از این حقیقت است که اگر مجازات انسان، چیزی جز نتیجۀ عمل او و بلکه تجسّم رفتار او بود[4]، خدای متعال عادل نبود. به عبارت دیگر، صدوق، التوحید، انسان در افعال خویش، بهره‌مند از گوهر اختیار است، او در قبال رفتار خویش مسئول است[5] و پاداش و کیفر او که در واقع، احضار حقیقت فعل اختیاری اوست، عین عدالت است؛ بنابراین انسان نباید فعل خود را به خدا نسبت دهد؛ علی الخصوص افعالی که به سبب ارتکاب آنها، مجازات خواهد شد. به همین جهت در روایاتی که ناظر به تعریف عدالت الهی است، بر مختار بودن انسان و نفی جبر تأکید شده است.

   در ادامه، ضمن بررسی آن دسته از احادیثی که بیانگر همراهی توحید و عدل است، تبیینهایی که ناظر بر این تعاریف است، ارائه می‌شود.

3- اشاره‌ای به همراهی "توحید و عدل" در قرآن کریم

    در برخی از آیات قرآن، دو موضوع توحید و عدل به صورت توأمان ذکر شده است؛ از جمله در آیۀ 18 سورۀ آل عمران آمده است: «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ» یعنی: «خداوند گواهى مى‌دهد كه معبودی جز او نيست و فرشتگان و صاحبان علم، (هر كدام بر اين مطلب) گواهى مى‌دهند؛ (خدا) برپادارندۀ عدل است؛ معبودى جز او نيست و او عزیز و حكيم است.» در این آیۀ شریفه، عبارت"لا اله الّا هو" شعار بارز و روشن بحث توحید، و عبارت "قائِماً بِالْقِسْطِ" ناظر به بحث عدل است و این دو موضوع همراه با یکدیگر مطرح شده است: معبودی جز الله نیست و خدای متعال، اقامه کننده عدالت است.

   این مطلب در حدیثی که محمد بن مسعود عیّاشی در تفسیر خویش از امام باقر7 ذیل آیۀ مذکور آورده، مورد اشاره قرار گرفته است. (نک: عیّاشی،1/165؛ مجلسی، بحارالانوار، 23/204)

   نمونۀ دیگر در آیات 172 و 173 سورۀ اعراف قابل ملاحظه است: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَني آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلينَ - أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ» یعنی: «و (یادکن) زمانى را كه پروردگارت از نسل آدم، ذريه آنها را برگرفت و آنها را گواه بر خويشتن ساخت (و فرمود:) «آيا من پروردگار شما نيستم؟» گفتند: «آرى، گواهى مى‌دهيم!» (چنين كرد تا مبادا) روز رستاخيز بگوييد: «ما از اين، غافل بوديم» (و از پيمان فطرى توحيد بى‌خبر مانديم) يا بگوييد: «پدرانمان پيش از ما مشرك بودند، ما هم فرزندانى بعد از آنها بوديم (و چاره‌اى جز پيروى از آنان نداشتيم) آيا ما را به آنچه باطل‌گرايان انجام دادند مجازات مى‌كنى؟»

   این آیات که به آیات میثاق مشهور است، اشارتی لطیف به دو بحث توحید و عدل دارد. تدبّر در آیه‌های مذکور، بیانگر طرح دو بحث توحید و عدل است؛ چنانکه در میثاق فطری انسان، از یک سو، بر توحید تأکید شده است: "أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى" و از سوی دیگر، بر مسئولیّت آدمی در قبال این معارفه اشاره شده است: "شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلينَ - أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ"

   در ادامه، اشاره خواهیم کرد که معصومان:، در تعریف عدالت خداوند، به مسئولیّت انسان نسبت به رفتارهای خودش، تذکّر داده‌اند. به عبارت دیگر بازخواست عادلانۀ الهی، راجع به کارهایی است که آدمی ‌با شناخت، اختیار و آزادی انجام دهد. از این رو، عِقاب بلابیان خلاف عدالت است؛ چنانکه عذاب کردن فرد مجبور نیز با عدل و دادگری سازگار نیست.

   در پایان آیۀ 172 و نیز آیۀ 173 سورۀ اعراف به این موضوع اشاره شده که اگر آن معارفه صورت نمی‌پذیرفت، جای اعتراض برای انسان باقی بود که بگوید: ما از این موضوع بی‌خبر بودیم (انّا کنّا عن هذا غافلین) یا بگوید پدر و مادر ما مشرک بودند (و ما هیچ زمینۀ معرفت صحیحی نداشتیم)، آنگاه به عدالت خداوند اعتراض کند و بگوید: "أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ." این عبارت گویای آن است که چنانچه کاری از انسان سر زند که "شناخت و اختیاری" در انجام آن نداشته باشد بلکه دیگرانی - همچون والدین- بر او تحمیل کرده باشند، نه مسئولیّتی برعهده دارد و نه بازخواست و کیفر در پی دارد؛ زیرا عذاب کردن کسی که معرفت و اختیار ندارد، معارض عدل الهی است؛ امّا از آنجا که خدای متعال، انسان را مفطور به معرفت ساخته و به او گوهر اختیار بخشیده، عذری برای او باقی نگذاشته است.

   بنابراین در دو آیۀ مذکور، به دو موضوع توحید و عدل اشاره شده، که اوّلی ناظر بر "انفعال آدمی ‌در برابر رب العالمین" و دوّمی ‌بیانگر "فعّال حقیقی بودن انسان نسبت به اعمال خویش" است.

4- ذکر توحید و عدل در روایات اهل بیت:

   توحید و عدل، همراه با همة، در روایات عدیده، مورد اشاره است. از جمله چند حدیث با توضیح منابع بیان می‌شود:

4-1- شیخ صدوق، یکی از ابواب کتاب التوحید خویش را "باب معنى التوحيد و العدل" نامگذاری کرده است. یکی از روایات این باب از این قرار است که فردی از امام صادق7 پرسید: «إِنَّ أَسَاسَ الدِّينِ التَّوْحِيدُ وَ الْعَدْلُ وَ عِلْمُهُ كَثِيرٌ وَ لَا بُدَّ لِعَاقِلٍ مِنْهُ فَاذْكُرْ مَا يَسْهُلُ الْوُقُوفُ عَلَيْهِ وَ يَتَهَيَّأُ حِفْظُهُ» یعنی: «بنيان ديندارى بر توحيد و عدل نهاده شده است[6] و دامنه علم آن بسيار گسترده است و هر خردمندى ناگزير بايد آن را ياد بگيرد، خواهش مى‌كنم شما به نحوى آن را بیان کنید كه فهمش آسان باشد، و بتوان آن را در سينه نگهداشت.» امام صادق7 در پاسخ فرمودند: «أَمَّا التَّوْحِيدُ فَأَنْ لَا تُجَوِّزَ عَلَى رَبِّكَ مَا جَازَ عَلَيْكَ، وَ أَمَّا الْعَدْلُ فَأَنْ لَا تَنْسُبَ إِلَى خَالِقِكَ مَا لَامَكَ عَلَيْه» (صدوق، التوحید،96) یعنی: «توحيد، آن‌ست كه آنچه بر تو رواست، بر پروردگارت جایز ندانی. و عدل آن‌ست كه كارهایى را كه خداوند تو را براى ارتكاب آنها سرزنش نموده است، به او نسبت ندهى.»

   چنانکه ملاحظه می‌شود، در این حدیث شریف، اساس دین بودنِ "توحید و عدل"، به نحو تقریر[7] از سوی امام صادق7، مطرح شده است؛ آن حضرت در پاسخ به سائل، در یک تعریف بسیار جامع، توحید را اینگونه می‌شناساند که آنچه در خلق، جایز است، در خالق جایز نیست. این تعریف، نفی مشابهت خدا و خلق را تبیین می‌کند؛ خلق، حادث است، فانی است، توالد دارد، نیازمند طعام، استراحت و خواب است، مکانمند و محدود است، تغییر می‌کند و حرکت دارد، قابل تصوّر است و ... لذا هیچیک از این صفات مخلوقی، دربارۀ حقّ متعال قابل اطلاق نیست.

 4-2- امام رضا7 از جدّ مطهرشان رسول اکرم6 روایت کرده‌اند که فرمود: «مَا عَرَفَ اللَّهَ مَنْ شَبَّهَهُ بِخَلْقِهِ وَ لَا وَصَفَهُ بِالْعَدْلِ مَنْ نَسَبَ إِلَيْهِ ذُنُوبَ عِبَادِهِ» (صدوق، التوحید، 47) یعنی: «آن کس که خدا را به خلقش تشبیه کند، او را نشناخته است و هر کس گناهان بندگان را به خداوند نسبت دهد، او را به عدالت وصف نکرده است.»

   در این روایت نیز دو رکن اساسی دین، یعنی توحید و عدل، با هم ذکر و تبیین شده است. پیامبر اکرم6 تصریح کرده‌اند که عقیده‌ای که در آن تشبیه خدا به خلق وجود داشته باشد، باور به خدای حقیقی نیست. این بیان حاکی از آن است که برخلاف شناختهای دیگر، شناخت خدای متعال بر مبنای قیاس و تشبیه قرار ندارد و این موضوع رکن اساسی اعتقاد توحیدی است؛ از سوی دیگر، نسبت دادن گناهانی که از انسان سر می‌زند به خدای متعال، با عادل دانستن خداوند قابل جمع نیست؛ زیرا چنانکه اشاره شد، عذاب کردن به جهت معصیتهایی که انسان در انجام آن مجبور باشد، خلاف عدالت است.

4-3- در حکمت470 نهج البلاغه آمده است: «وَ سُئِلَ عَنِ التَّوْحِيدِ وَ الْعَدْلِ، فَقَالَ7: التَّوْحِيدُ أَلَّا تَتَوَهَّمَهُ وَ الْعَدْلُ أَلَّا تَتَّهِمَه»[8](سیّد رضی، 558) امیر مؤمنان علی7 در این عبارت بلیغ، دو اصل اعتقادی توحید و عدل را تعریف کرده‌اند. امام7 حقیقت توحید را توهّم نکردن خداوند دانسته‌اند؛ چنانکه عدل را متّهم نکردن خداوند به افعال بندگان تعریف کرده‌اند. بنابر تعالیم اسلامی، کسی که خداوند را فاعل اعمال بندگان می‌داند و آنها را در اعمالی که انجام می‌دهند، مجبور قلمداد می‌کند، خداوند را به عدالت نستوده است. نکتۀ قابل توجّه دیگر در این عبارت آن است که فردی از امام7 دربارۀ معنای توحید و عدل سؤال کرده و این موضوع خود نشان دهندۀ آن است که این دو اصل به عنوان مهمترین اصول دین، از صدر اسلام همراه با یکدیگر مطرح شده‌اند؛ چنانکه در روایت قبل نیز پیامبراکرم6 این دو اصل را در کنار یکدیگر بیان کرده‌اند. (نک: صدوق، التوحید، 47)

   مطلب دیگر درباره بیان حضرت امیر7 این است که نتیجۀ توهّم ذات حق متعال، تشبیه خداوند به مخلوقات است؛ زیرا توهّم از طریق ادراک حسّی یک چیز حاصل می‌شود که به آن معقولات اولیّه گفته می‌شود و چنانچه از معقولات اولیّه انتزاع شود، به عنوان معقولات ثانویه شناخته می‌شود (نک: مطهری، مجموعه آثار،1/ 275) در حالی که خدای متعال، نه محسوس به حواس مادّی است و نه قابل قیاس با محسوسات؛ بنابراین تعقّل و تصوّر ذات او نیز ریشه در تشبیه حقّ متعال به خلق دارد و از این رو نادرست است. امیرمؤمنان علی7 در این باره فرموده است: «لَمْ تَبْلُغْهُ الْعُقُولُ بِتَحْدِيدٍ فَيَكُونَ مُشَبَّهاً وَ لَمْ تَقَعْ عَلَيْهِ الْأَوْهَامُ بِتَقْدِيرٍ فَيَكُونَ مُمَثَّلاً.»[9] (سیّد رضی، 216) چنانکه ملاحظه می‌شود، در این عبارت شریف، امام7، لازمۀ تعقّل و تصوّر حقّ متعال را تشبیه او به خلق دانسته‌اند. بنابراین عبارت "التَّوْحِيدُ أَلَّا تَتَوَهَّمَهُ" از لحاظ محتوا، معادل عباراتی چون "مَا عَرَفَ اللَّهَ مَنْ شَبَّهَهُ بِخَلْقِهِ" و" أَمَّا التَّوْحِيدُ فَأَنْ لَا تُجَوِّزَ عَلَى رَبِّكَ مَا جَازَ عَلَيْكَ" است.

4-4- مرحوم صدوق در عیون اخبارالرضا7 آورده است: «عَنْ يَاسِرٍ الْخَادِمِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ مُوسَى الرِّضَا7 يَقُولُ: مَنْ شَبَّهَ اللَّهَ تَعَالَى بِخَلْقِهِ فَهُوَ مُشْرِكٌ وَ مَنْ نَسَبَ إِلَيْهِ مَا نَهَى عَنْهُ فَهُوَ كَافِر.» (صدوق، عيون أخبار الرضا7،1/ 114) یعنی: «ياسر، خادم حضرت رضا7 گويد: شنيدم كه حضرتش مى‌فرمود: هر كس خداوند را به مخلوق تشبيه كند مشرك است، و هر كس چيزى را كه خداوند نهى فرموده، به خدا نسبت دهد، كافر است.» در این روایت شریف نیز ضمن آنکه دو اصل اعتقادی توحید و عدل، تؤامان ذکر شده‌اند، تعریفی از این دو اصل ارائه شده که کاملاً با احادیث دیگر سازگار است؛ یعنی تأکید بر اینکه توحید، یکتایی و بی‌همتایی خدای متعال و نفی هرگونه مشابهت میان خدا و خلق است و پایۀ عدل این است که نباید ارتکاب معاصی و گناهان را به خداوند نسبت داد؛ زیرا مؤاخذه و عذاب انسان، در صورتی که اختیاری در ارتکاب گناه نداشته باشد، خلاف عدالت است. این جمله معادل عباراتی است چون: "الْعَدْلُ فَأَنْ لَا تَنْسُبَ إِلَى خَالِقِكَ مَا لَامَكَ عَلَيْه"، "وَ لَا وَصَفَهُ بِالْعَدْلِ مَنْ نَسَبَ إِلَيْهِ ذُنُوبَ عِبَادِهِ" و"الْعَدْلُ أَلَّا تَتَّهِمَه."

4-5- مانند روایت قبل در توحید صدوق، به نقل از داود بن قاسم، با این متن ملاحظه می‌شود: «سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ مُوسَى الرِّضَا7 يَقُولُ مَنْ شَبَّهَ اللَّهَ بِخَلْقِهِ فَهُوَ مُشْرِكٌ، وَ مَنْ وَصَفَهُ بِالْمَكَانِ فَهُوَ كَافِرٌ، وَ مَنْ نَسَبَ إِلَيْهِ مَا نَهَى عَنْهُ فَهُوَ كَاذِبٌ. ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ» (صدوق، التوحید، 69) یعنی: «هر كسی خداوند را به مخلوق تشبيه كند مشرك است، و هر كه خدا را به مکان داشتن وصف کند، کافر است و هر که چيزى را كه خداوند نهى فرموده، به خدا نسبت دهد، دروغگوست. آنگاه امام7 این آیه را تلاوت کرد:    «تنها كسانى دروغ مى‌بندند كه به آيات خدا ايمان ندارند و دروغگويان واقعى آنها هستند.» این روایت با‌ اندکی تفاوت در متن، امّا با سندی متفاوت نسبت به روایت پیشین نقل شده است که توضیح آن در ذیل روایت قبل گذشت.

4-6- حسین بن خالد روایت کرده است: «عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا7 قَالَ: قُلْتُ لَهُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! إِنَّ النَّاسَ يَنْسُبُونَنَا إِلَى الْقَوْلِ بِالتَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ لِمَا رُوِيَ مِنَ الْأَخْبَارِ فِي ذَلِكَ عَنْ آبَائِكَ الْأَئِمَّةِ:: فَقَالَ يَا ابْنَ خَالِدٍ أَخْبِرْنِي عَنِ الْأَخْبَارِ الَّتِي رُوِيَتْ عَنْ آبَائِيَ الْأَئِمَّةِ: فِي التَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ أَكْثَرُ، أَمِ الْأَخْبَارُ الَّتِي رُوِيَتْ عَنِ النَّبِيِّ6 فِي ذَلِكَ؟ فَقُلْتُ: بَلْ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ فِي ذَلِكَ أَكْثَرُ. قَالَ: فَلْيَقُولُوا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ6 كَانَ يَقُولُ بِالتَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ إِذاً. فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ لَمْ يَقُلْ مِنْ ذَلِكَ شَيْئاً وَ إِنَّمَا رُوِيَ عَلَيْهِ. قَالَ: فَلْيَقُولُوا فِي آبَائِيَ الْأَئِمَّةِ: إِنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا مِنْ ذَلِكَ شَيْئاً وَ إِنَّمَا رُوِيَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ. ثُمَّ قَالَ7: مَنْ قَالَ بِالتَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ فَهُوَ كَافِرٌ مُشْرِكٌ وَ نَحْنُ مِنْهُ بُرَآءُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ. يَا ابْنَ خَالِدٍ إِنَّمَا وَضَعَ الْأَخْبَارَ عَنَّا فِي التَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ الْغُلَاةُ الَّذِينَ صَغَّرُوا عَظَمَةَ اللَّهِ تَعَالَى، فَمَنْ أَحَبَّهُمْ فَقَدْ أَبْغَضَنَا وَ مَنْ أَبْغَضَهُمْ فَقَدْ أَحَبَّنَا، وَ مَنْ وَالاهُمْ فَقَدْ عَادَانَا وَ مَنْ عَادَاهُمْ فَقَدْ وَالانَا، وَ مَنْ وَصَلَهُمْ فَقَدْ قَطَعَنَا وَ مَنْ قَطَعَهُمْ فَقَدْ وَصَلَنَا، وَ مَنْ جَفَاهُمْ فَقَدْ بَرَّنَا وَ مَنْ بَرَّهُمْ فَقَدْ جَفَانَا، وَ مَنْ أَكْرَمَهُمْ فَقَدْ أَهَانَنَا وَ مَنْ أَهَانَهُمْ فَقَدْ أَكْرَمَنَا، وَ مَنْ قَبِلَهُمْ فَقَدْ رَدَّنَا وَ مَنْ رَدَّهُمْ فَقَدْ قَبِلَنَا، وَ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِمْ فَقَدْ أَسَاءَ إِلَيْنَا وَ مَنْ أَسَاءَ إِلَيْهِمْ فَقَدْ أَحْسَنَ إِلَيْنَا، وَ مَنْ صَدَّقَهُمْ فَقَدْ كَذَّبَنَا وَ مَنْ كَذَّبَهُمْ فَقَدْ صَدَّقَنَا، وَ مَنْ أَعْطَاهُمْ فَقَدْ حَرَمَنَا وَ مَنْ حَرَمَهُمْ فَقَدْ أَعْطَانَا. يَا ابْنَ خَالِدٍ مَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِنَا، فَلَا يَتَّخِذَنَّ مِنْهُمْ وَلِيّاً وَ لَا نَصِيرا (صدوق، عیون اخبار الرضا7،1/142) یعنی: «حسين بن خالد گويد: به امام رضا7 عرض كردم: مردم، به جهت احادیثی كه از پدرانتان روايت شده است، ما را قائل به جبر و تشبيه مى‌دانند؛ حضرت فرمودند: اى ابن خالد بگو ببينم، آيا اخبارى كه از پيامبر6 در مورد جبر و تشبيه روايت شده بيشتر است يا اخبارى كه از پدرانم روايت شده است؟ گفتم: البتّه رواياتى كه از پيامبر6 روايت شده، بيشتر است. حضرت فرمودند: پس بايد بگويند پيامبر6 نيز قائل به جبر و تشبيه بوده است. گفتم: آنها معتقدند كه حضرت رسول6 هيچ يك از اين احاديث را نگفته‌اند، بلكه به آن حضرت افترا زده‌اند. حضرت فرمود: پس در مورد پدرانم هم بايد بگويند كه آنها اين مطالب را نگفته‌اند، بلكه به آنان دروغ بسته‌اند. سپس فرمودند: هر كس قائل به جبر و تشبيه شود، كافر و مشرك است و ما در دنيا و آخرت از او بیزار و دور هستيم. اى ابن خالد، اخبار جبر و تشبيه را غُلات - كه عظمت خدا را كوچك دانسته‌اند- از قول ما جعل كرده‌اند. هر كس آنها را دوست بدارد ما را دشمن داشته و هر كس آنها را دشمن بدارد ما را دوست داشته است. هر كس با آنها دوستى برقرار كند، با ما دشمنى كرده است و هر كس با آنها دشمنى كند، با ما دوستى نموده است. هر كس با آنها رابطه برقرار كند با ما قطع رابطه كرده و هر كس با آنها قطع رابطه كند با ما مرتبط شده است. هر كس به آنها بدى كند، به ما نيكى كرده است و هر كس به آنها نيكى كند به ما بدى نموده است. هر كس آنها را گرامى بدارد ما را اهانت كرده و هر كس به آنها اهانت كند ما را احترام كرده است. هر كس آنها و سخن‌شان را بپذيرد ما را ردّ كرده است و هر كس آنها را ردّ كند ما را پذيرفته است. هر كس به آنها احسان كند به ما بدى كرده است و هر كس به آنها بدى كند به ما احسان نموده است. هر كس آنها را تصديق كند ما را تكذيب كرده است و هر كس آنها را تكذيب كند ما را تصديق نموده است. و هر كس به آنها چيزى عطا كند ما را محروم نموده و هر كس به آنها چيزى ندهد، در واقع به ما داده است. اى ابن خالد، هر كس كه از شيعيان ما باشد. نبايد از ميان آنها براى خود دوست و ياور برگزیند.»

   در این حدیث، دو موضوع تشبیه و جبر -که دقیقا نقطۀ مقابل توحید و عدل است- نفی شده و امام رضا7 با تأکید فراوان، قائلان به تشبیه و جبر را منحرف و دور از حقیقت معرّفی کرده‌اند؛ امّا در متن حدیث، اشاره شده است که گروهی، با جعل برخی از اخبار، این اتّهام را به شیعه می‌زنند. این که گروه اتّهام زن کیانند و چه تقابلاتی با شیعه داشته‌اند، موضوع این مقاله نیست؛ امّا به جهت ذکر آن در این حدیث، تحت عنوان بعد، اشارتی کوتاه به آن خواهیم داشت.

5- طرح تؤامان توحید و عدل در آثار مؤلّفان شیعی و معتزلی

    نگاهی به آثار دانشمندان شیعه و معتزله، بیانگر ذکر توأمان اصل توحید و  اصل عدل در تألیفات مربوط به این دو مذهب است. چنانکه شیخ صدوق در مقدّمه‌ای که بر کتاب "التوحید" خویش نگاشته، انگیزۀ اصلی خود را از نوشتن این کتاب، چنین بیان کرده است: «آنچه مرا به تأليف اين كتاب سوق داد، اين بود كه گروهى از مخالفان را يافتم كه به عالمان شیعی نسبت تشبيه و جبر می‌دهند؛ سبب این نسبت‌ها روایاتی است که در کتابهای شیعه دیده بودند و تفسير و شرح آنها را ندانستند و معانى آنها را نشناختند و برداشت غلطی از آنها نمودند و الفاظ آن احادیث را با الفاظ قرآن برابر نكردند. از این رو، صورت مذهب ما را در نزد جهال و نادانان زشت گردانيدند و طريقه و روش ما را بر ايشان پوشاندند و آشفته كردند و مردم را از دين خدا باز داشتند و ايشان را بر انكار حجتهاى خداوند واداشتند؛ من هم با قصد قربت به درگاه الهی، اقدام به نوشتن این کتاب در توحید و نفی تشبیه و جبر نمودم.» (صدوق، التوحید،17) مرحوم صدوق نام یکی از ابواب کتابش را "باب معنی التوحید و العدل" نهاده است. به نظر می‌رسد که مقصود شیخ صدوق از تعبیر"مخالفان"، در مقدمۀ کتاب التوحید، معتزله باشد. زیرا اهل اعتزال خود را "اهل التوحید و العدل" و مذاهب رقیب را به عقیدۀ تشبیه خداوند و نیز جبر در افعال متهم می‌کردند؛ چنانکه این موضوع، چندی بعد، در تألیف مهمترین کتاب کلامی ‌معتزله یعنی "المغنی فی ابواب التوحید و العدل" اثر قاضی عبدالجبّار (م415ه ق) انعکاس بیشتری یافت.

   اگرچه توحید و عدلی که در آثار اهل اعتزال ملاحظه می‌شود، خالی از اشکال نیست، امّا نباید از نظر دور داشت که معتزله، در کاربستِ توأمان دو اصطلاح توحید و عدل، متأثر از آیات قرآن و روایات پیامبر6 و امیرالمؤمنین علی7 بوده‌اند[10]؛ چنانکه خود معتزله بر این موضوع اذعان نموده‌اند. برای مثال ابن ندیم، در کتاب الفهرست، دربارۀ ابوهذیل علّاف که از سران اعتزال به شمار می‌رود، با اسناد خویش نقل کرده: «محمد بن شداد صاحب أبى الهذيل قال: حدثنا أبو الهذيل العلاف، محمد بن الهذيل، قال: اخذت هذا الذي انا عليه من العدل والتوحيد، عن عثمان الطويل، وكان معلم أبى الهذيل. قال أبو الهذيل: وأخبرني عثمان انه اخذه عن واصل بن عطاء، و ان واصلا اخذه عن أبي‌هاشم عبد الله بن محمد بن الحنفية، وان عبد الله اخذه من أبيه محمد بن الحنفية، وأن محمدا أخبره انه اخذه عن أبيه علي7، وان أباه اخذه عن رسول الله6، وان رسول الله أخبره ان جبرئيل نزل به» (ابن ندیم،202) این عبارات به خوبی حاکی از آن است که معتزله، در توحید و عدل، خود را پیرو وحی، پیامبر6 و علی بن ابی طالب7 می‌دانسته‌اند.

   این مطلب در نوشته‌های ابن ابی الحدید معتزلی نیز قابل ملاحظه است؛ وی دربارۀ استفادۀ نحله‌های گوناگون از دانش امیرالمؤمنین علی7 می‌نویسد: «وَ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ أَشْرَفَ الْعُلُومِ هُوَ الْعِلْمُ الْإِلَهِيُّ، لِأَنَّ شَرَفَ الْعِلْمِ بِشَرَفِ الْمَعْلُومِ وَ مَعْرُوفُهُ أَشْرَفُ الْمَوْجُودَاتِ، فَكَانَ هُوَ أَشْرَفَ الْعُلُومِ وَ مِنْ كَلَامِهِ7 اقْتُبِسَ وَ عَنْهُ نُقِلَ وَ إِلَيْهِ انْتُهِيَ وَ مِنْهُ ابْتُدِئَ؛ فَإِنَّ الْمُعْتَزِلَةَ الَّذِينَ هُمْ أَهْلُ التَّوْحِيدِ وَ الْعَدْلِ وَ أَرْبَابُ النَّظَرِ وَ مِنْهُمْ تَعَلَّمَ النَّاسُ هَذَا الْفَنَّ تَلَامِذَتُهُ وَ أَصْحَابُهُ، لِأَنَّ كَبِيرَهُمْ وَاصِلَ بْنَ عَطَاءٍ تِلْمِيذُ أَبِي‌هاشِمٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ وَ أَبُوهاشِمٍ تِلْمِيذُ أَبِيهِ وَ أَبُوهُ تِلْمِيذُهُ7. وَ أَمَّا الْأَشْعَرِيَّةُ فَإِنَّهُمْ يَنْتَمُونَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي بَشِيرٍ الْأَشْعَرِيِّ وَ هُوَ تِلْمِيذُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ وَ أَبُو عَلِيٍّ أَحَدُ مَشَايِخِ الْمُعْتَزِلَةِ فَالْأَشْعَرِيَّةُ يَنْتَهُونَ بِالْأَخَرَةِ إِلَى أُسْتَادِ الْمُعْتَزِلَةِ وَ مُعَلِّمِهِمْ وَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ7. وَ أَمَّا الْإِمَامِيَّةُ وَ الزَّيْدِيَّةُ فَانْتِمَاؤُهُمْ إِلَيْهِ ظَاهِرٌ» (ابن ابی الحدید،1/15): «و می‌دانی که شریفترین علوم، علوم الهی است؛ زیرا شرافت علم به میزان شرافت معلومش بستگی دارد؛ از آنجا که موضوع علم الهیّات، خدای متعال است و او شریفترین موجودات است، پس این علم [الهیّات] شریفترین علوم است. این علم [الهیّات] از کلام علی7 روشنا گرفته و از او نقل شده؛ از او آغاز گردیده و به او ختم می‌شود. از این رو، معتزله که خود اهل توحید و عدل و صاحبان رأی و نظر هستند و مردم، این امور را از آنها آموخته‌اند، شاگردان و اصحاب علی7 محسوب می‌شوند؛ زیرا بزرگ آنها یعنی واصل بن عطاء شاگرد ابوهاشم عبدالله بن محمد بن الحنفیّه بوده است و ابوهاشم شاگرد پدرش [محمد بن حنفیّه] و محمّد حنفیّه، شاگرد پدرش امیرالمؤمنین علی7 است. دربارۀ اشاعره [نیز وضعیّت همین است] زیرا اشاعره پیرو ابوالحسن اشعری هستند که شاگرد ابوعلی جبائی است و ابوعلی یکی از مشایخ معتزله است؛ بنابراین سلسله اشاعره نیز به استاد و معلّم معتزله، یعنی علی بن ابی‌طالب7 می‌رسد. همچنین اتصّال شیعیان امامیه و زیدیّه به علی بن ابی‌طالب7، ظاهر و روشن است.»[11]

   چند قرن پیش از ابن ابی الحدید، سیّد مرتضی(علم الهدی)، دانشمند شهیر شیعه، یاد آور شده بود: «اعلم أن أصول التوحيد و العدل مأخوذة من كلام أمير المؤمنين - صلوات اللّه عليه- و خطبه، فإنها تتضمّن من ذلك ما لا زيادة عليه، و لا غاية وراءه، و من تأمّل المأثور فى ذلك من كلامه علم أنّ جميع ما أسهب المتكلمون من بعد فى تصنيفه و جمعه، إنما هو تفصيل لتلك الجمل، و شرح لتلك الأصول، و روى عن الأئمة من أبنائه: من ذلك ما يكاد لا يحاط به كثرة.» (سید مرتضی،1/148) این عبارات حاکی از آن است که دو اصل اعتقادی توحید و عدل - که در آثار متکلّمان، به نحو چشم‌گیری مطرح شده است- در حقیقت، تفصیل کلمات و جملات امیرالمؤمنین علی7 بوده است[12] و این دو اصل آنچنان از فرزندان معصوم ایشان نقل شده است که نمی‌توان بر تمام آن روایات احاطه یافت.

   در همین زمینه می‌توان به اشارات عالم بزرگوار شیعه، شیخ مفید، در مقدمه کتاب اوائل المقالات توجّه نمود که نوشته است: «إني بتوفيق الله و مشيته مُثِبتٌ في هذا الكتاب ما آثر إثباته من فرق ما بين الشيعة و المعتزلة، و فصل ما بين العدلية من الشيعة و من ذهب إلى العدل من المعتزلة، و الفرق ما بينهم من بعد و بين الإمامية فيما اتّفقوا عليه من خلافهم فيه من الأصول؛ و ذاكر في أصل ذلك ما اجتبيته أنا من المذاهب المتفرعة عن أصول التوحيد و العدل» (مفید،33) یعنی: «من به توفیق و خواست خداوند، در این کتاب به بیان تفاوتهایی می‌پردازم که بین شیعه و معتزله هست و تبیین آنها اولویّت دارد، و بیان تمایز مذهب عدلیّه شیعه و آنها که از معتزله به عدل گرایش دارند و فرق آنها با امامیّه در اصولی که اتفاق نظر دارند. و در اصل آن اموری مطرح می‌شود که من از مذاهبِ منشعب از دو اصل توحید و عدل، انتخاب کرده‌ام.»

   در حقیقت شیخ مفید برای مشخص کردن مرزهای دو مکتب که پایبند به دو اصل"توحید و عدل" هستند، کتاب اوائل المقالات را نوشت تا کسی مکتب اهل بیت: را که به اذعان همگان، معلّمان نخستین توحید و عدل بوده‌اند، با مکتب معتزله که خود را اهل التوحید و العدل می‌خوانند، اشتباه نگیرد. و الحق و الانصاف، چنین کار مهمی ‌از شخصیّت عظیمی ‌چون شیخ مفید برمی‌آمد.

   به عنوان نکته‌ای اضافی، مشهور است که پس از آنكه شیخ مفید را به خاك سپردند، اين سه بيت بر روى مزار او نوشته شد:

         لا صوّت الناعى بفقدك انه               يوم على آل الرسول عظيم

         إن كنت قد غيبّت في جدَثِ الثرى      فالعدل و التوحيد فيك مقيم

         و القائم المهدىّ يفرح كلما               تليت عليك من الدروس علوم[13]

(بحارالانوار،53/255)

منابع

قرآن کریم

1. ابن ابی الحدید، عبد الحميد بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، انتشارات كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى، 1404ق.

2. ابن ندیم، محمّد بن اسحاق البغددی، الفهرست، بی‌جا، بی‌تا.

3. خلیل بن احمد، العین، قم، دارالهجرة، 1409ق.

4. سيد رضى، محمد بن حسين بن موسى، نهج البلاغة، قم، دارالهجرة، بی‌تا.

5. سيد مرتضى، على بن حسين بن موسى، الأمالي، دارالفکر العربی، قاهره، 1998م.

6. صدوق، محمد بن على بن حسين بن بابويه، التوحيد، انتشارات جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1398ق.

7. همو، عیون اخبار الرضا7، نشر جهان، تهران، 1378ش.

8. همو، من لا يحضره الفقيه، مؤسسه انتشارات اسلامى، 1413.

9. عاملی بهاءالدّین(شیخ بهایی)، محمد بن حسين، الوجیزه، بی‌جا، بی‌تا.

10. عياشى، محمد بن مسعود، تفسير العياشي، چاپخانه علميه تهران،1380ق.

11. قمى، على بن ابراهيم، تفسير قمى، قم، دار الكتاب، 1367 ش.

12. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الكتب الاسلامیة، 1365ش.

13. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بيروت، مؤسسة الوفاء 1404ق.

14. مصطفوى، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران،1360 ش.

15. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، بی‌تا.

16. مفيد، محمد بن محمد بن نعمان، أوائل المقالات في المذاهب و المختارات، قم، المؤتمر العالمي للشيخ المفيد،1413.

 

 

 



*. عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی      آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید

1. کلمۀ "توحید" از ریشۀ "وحد" و بر وزن تفعیل است. باب تفعیل، دارای معانی متعددی است که مشهورترین آنها عبارت است از: افزایش و فزونی، تدریج ، وقوع و نیز اطلاق و نسبت دادن امری بر چیزی یا برکسی (نک: مصطفوی، 3 /117) خلیل بن احمد، در کتاب العین در توضیح کلمۀ توحید نوشته است: «الإيمان بالله وحده لا شريك له» (خلیل بن احمد،3/281) یعنی: «توحید، ایمان به خدای یکتایی است که هیچ شریکی ندارد.» خلیل، در این تعریف، توحید را، ایمانی مقیّد توضیح داده است که در آن نکتۀ مهمی نهفته است؛ در نگاه عوام، توحید یعنی باور داشتن خداوند؛ یعنی ایمان به وجود او؛ حال آنکه معنای کلمۀ توحید هم از جهت لغوی و هم از جهت دینی چنین نیست؛ بلکه کلمۀ توحید به معنای ایمان به خدای یکتاست. به عبارت دیگر، در توحید، باورداشتِ وجود خداوند، امری است که از قبل پذیرفته شده و کاری که موحّد انجام می‌دهد، این است که وحدت را بر او اطلاق می‌کند و به یکتایی او قائل و معتقد است. در آموزه‌های اهل بیت: معرفت و شناخت خداوند، امری فطری، معرّفی شده است؛ یعنی هر انسانی، فطرتاً خداشناس است و معرّفی خدا، فعل خداوند دانسته شده است (نک: کلینی، 1/163 و2/13-12 و صدوق، التوحید،331-328) همچنین تأکید شده است که انسان، با معرفت توحیدی، به دنیا می‌آید (ن.ک: همان) پس انسان، به طور فطری خداشناس است وحتّی موحّد است؛ امّا در این عالم دچار فراموشی می‌شود؛ اینجاست که انبیاء: برای یادآوری معارف فطری، برانگیخته می‌شوند (ن.ک: سیّد رضی،43) در این حال، انسان است که می‌بایست وفق جبلّت و فطرت خویش، یکتایی و وحدت را به خداوند اطلاق کند. از این روست که سورۀ توحید، در فرمان به اطلاق یکتایی برخداوند نازل شده است. در این سوره، وحدت خداوند به عدم مشابهت او به مخلوقاتش تفسیر شده است (و لم یکن له کفواً احدٌ) عدم مشابهت خداوند با مخلوقاتش، در آیۀ «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ» نیز مورد تأکید قرار گرفته است. مضمون این آیات، در کلمات اهل بیت:، به فراوانی آمده است (ن.ک: همان،83-31) بنابراین یکی از ابعاد عقیدۀ توحیدی، اقرار به وجود خداوند در عین شهادت به یکتایی و نفی همانند برای اوست؛ افزون بر این معنا، از آیات و روایات،ابعاد دیگری نیز در عقیدۀ توحیدی قابل استفاده است؛ از جمله توحید در خالقیّت و ربوبیّت؛ به این معنا که آفرینش و ادارۀ عالم تنها به ارادۀ حقّ متعال انجام می‌شود. همچنین تأکید بر این حقیقت که تنها کسی که شایستگی پرستش را دارد خداوند است. از این عقیده به توحید در عبادت تعبیر می‌شود.

1. در نگاه برخی از مردم، عدالت، به این معناست که امکانات و بهره مندی‌های دنیوی، به صورت یکسان و مشابه توزیع شود؛ حقیقت این است که چنین نگاهی از دو جهت قابل تأمل است:

- اگر انسان توجّه داشته باشد که آنچه به وی اعطاء شده، نه طلب و حقّ او بلکه فضل و موهبت حقّ متعال است، در موضع طلبکاری خویش تجدید نظر خواهد کرد.

- دنیا، محلّ اقامت دائمی انسان نیست؛ بلکه دار شناخت، امتحان و انتخاب اوست و حیاتی دائمی پیش روی اوست که کیفیّت آن را رفتار انسان در این دنیا تعیین می‌کند.

   بنابراین، اگرچه در عالم تشریع، هرکجا حقوق عمومی مردم مطرح است، به بهره‌مندی‌های یکسان انسانها توصیه شده است و نه تنها در سیرۀ امیرالمؤمنین علی7 توزیع یکسان بیت المال که حقّ عمومی مردم است، دیده می‌شود، بلکه به مساوات و عدالت در نگاهها و توجّهات فرمان داده‌اند (نک: سیّدرضی،420) با این حال، عدالت در عالم تکوین، به معنای توزیع یکسان و مشابه امکانات نیست؛ بلکه عدالت وقتی تحقّق می‌یابد که عمل هر کسی براساس داشته‌های او سنجیده شود و پاداش و مجازات او متناسب با امکاناتش، داده شود.

1. چنانکه در آیات دیگری، از حاضر شدن عمل انسان در قیامت سخن به میان آمده است:

   «وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمينَ مُشْفِقينَ مِمَّا فيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغيرةً وَ لا كَبيرةً إِلاَّ أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداٌ» (الکهف:49)؛ «یَومَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعيداً وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِباد» (آل عمران:30)

2. ناگفته نماند که در سنجش رفتار انسان،حیطۀ استطاعت و توانایی او ملحوظ است؛ به تعبیر قرآن کریم، تکلیف و مسئولیّت هر انسانی به اندازۀ توانایی‌هایی است که خدای متعال به او داده است. (نک: آیۀ7 سورۀ طلاق)

1. ارکان اعتقادی اسلام در این روایات توحید و عدل معرّفی شده‌اند؛ حال آنکه از نظر بسیاری از متکلّمان شیعی اصول اعتقادات عبارتند از: توحید، نبّوت، امامت، عدل و معاد. (نک: مطهری، مجموعه آثار،2/64 و3/96) توضیح این مطلب چنین است که در تعالیم اهل بیت:، دو اصل نبوّت و امامت از شاخه‌های اصل توحید محسوب می‌شود؛ چنانکه در احادیث امامان: به این موضوع اشاره شده است. در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است: «حدثنا الهيثم بن عبد الله الرماني قال حدثنا علي بن موسى الرضا7 عن أبيه عن جده محمد بن علي بن الحسين7 في قوله فِطْرَة اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها، قال: هو لا إله إلا الله محمد رسول الله علي أمير المؤمنين ولي الله، إلى هاهنا التوحيد.» (قمی،2/155) مطابق این روایات شریف دامنۀ عقیدۀ توحیدی تا پذیرش امامت ائمه اطهار: گسترده است. چنانکه حضرت رضا7 در حدیث سلسلة الذهب نیز، امامت اهل بیت: را از شروط تحقق شعار "لااله الا الله" بیان کرده‌اند: «بشرطها و شروطها و انا من شروطها.» (صدوق، التوحید، 25) این موضوع می‌تواند ناظر به توحید درعبادت باشد؛ به عبارت دیگر یکی از ابعاد عقیدۀ توحیدی آن است که فقط باید از خداوند و رسولان و حجتهای او اطاعت کرد و نپذیرفتن سفرای الهی، با اصل توحید ناسازگار است. از طرف دیگر همچنانکه در آثار کلامی اشاره شده است، از مهمترین ادلّۀ معاد، بحث عدالت خداوند است. (نک: مطهری،1/215) پس می‌توان گفت معاد هم از اقتضائات عدل است.

2. یکی از اقسام حدیث، تقریر معصوم7 است؛ چنانکه در تعریف حدیث آمده است: «الحديث كلام يحكي قول المعصوم7 او فعله او تقريره» (شیخ بهاءالدین عاملی، الوجیزه، 2) یعنی: «حدیث به معنای سخنی است که از کلام، فعل و یا تقریر معصوم7 حکایت می‌کند.» مقصود از تقریر معصوم، این است که در حضور پیامبر یا امام7 مطلبی بیان شود و ایشان، با سکوت یا توضیح، آن مطلب را تأیید کنند.

1. از امام7 نسبت به توحيد و عدل پرسيدند. فرمود: توحيد آن است كه خدا را در وهم نياورى، و عدل آن است كه او را متّهم نسازى.

2. عقل‌ها نمى‌توانند براى او حدّى تعيين كنند تا همانندى داشته باشد. و اوهام نمى‌توانند براى او اندازه‌اى مشخّص كنند تا در شكل و صورتى پنداشته شود.

1. پیش از این، به آیات و روایات ناظر بر این موضوع اشاره کردیم.

1. علامه مجلسی در بحارالانوار، بخشهایی از مطالب مفصّل ابن شهر آشوب در کتاب مناقب آورده به این مضمون که عالمان تمام فرقه‌ها خود را منتسب به امیرالمؤمنین7 می‌دانند. سپس مرحوم مجلسی می‌نویسد:

  «روش عالمان ما رضی الله عنهم در اثبات فضائل امیر المؤمنین7، اکتفا کردن است به آنچه هر فرقه‌ای در جهت انتساب خود به حضرتش ادعا کردند. گذشتگان ما، این مطالب را نقل کردند تا نشان دهند که آن امام همام، در علم مشهور بود و همه فرقه‌ها ایشان را به عنوان منبع علوم پذیرفته‌اند، اگر چه این نسبت‌ها درست نباشد، بلکه در نظر امامیه، خلاف آن ظاهر باشد، مانند انتساب اشعریه و ابوحنیفه و مانند آنها، که مخالفت‌شان با آن حضرت، روشن‌تر از مبانیت ظلمت با نور است» سپس علامه مجلسی به مطالبی می‌پردازد که ابن شهر آشوب از فلاسفه نقل کرده به این مضمون که آنها همه‌ی علوم خود را از امیر المؤمنین7 گرفته‌اند. مجلسی به این مدّعا پاسخ نسبتاً گسترده می‌دهد، و باب سوء استفاده‌ی فلاسفه‌ی زمان خود از چنین مطالبی را می‌بندد. (مجلسی، بحارالانوار، ج 40، ص 173-174)

   این بیان شیوا و راهگشای علامه مجلسی، به نوعی پاسخ به مدّعاهای ابن ابی الحدید نیز تواند بود. در باب مطالبی که از او نقل شده است. (ویراستار)

1. نمونۀ این جملات کوتاه را در حکمت شماره 470 نهج البلاغه ملاحظه کردیم که امام7 فرمود: «التَّوْحِيدُ أَلَّا تَتَوَهَّمَهُ وَ الْعَدْلُ أَلَّا تَتَّهِمَهُ.»

1. خبر دهنده‌ی مرگ، خبر فقدان تو را نیاورد، که روز وفات تو، بر آل محمّد: مصیبت بزرگی است. اگر در میان خاک پنهان شدی، عدل و توحید در تو جای گرفت. قائم مهدی (عج) خوشحال می‌شد هر وقت که علومی از دروس، بر تو خوانده می‌شد.

 

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: