اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
منبع‌شناسی بداء و موضوع‌های مرتبط با آن ـ زهره اخوان مقدم، سید مجید نبوی مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 53
دوشنبه ، 9 اسفند 1395 ، 09:06

منبع‌شناسی بداء و موضوع‌های مرتبط با آن

زهره اخوان مقدم *[1]

سید مجید نبوی**[2]

چکیده: «بداء» از ریشه «ب د و» به معنای آشکار شدن و ظاهر شدن است و در اصطلاح به معنای «تغییر دادن تقدیرات توسط خداوند، به سبب برخی وقایع و حوادث و شرایط خاص» می باشد. از آنجا که «بدا» یکی از موضوعات مهم کلام، و همچنان مسئله ای پرچالش است، نگارندگان در این گفتار، 98 کتاب را که بخشی از آن مربوط به بداء می‌شود، شناسانده‌اند همچنین 28 پایان‌نامه و 61 مقاله در این زمینه معرفی کرده‌اند. و پس از آن، 138 کتاب را که در باب موضوع‌های مرتبط با بداء (مانند: نسخ، قضا و قدر، ام الکتاب، لوح محو و اثبات، و...) نوشته شده، شناسانده‌اند. باشد که راه بر پژوهندگان آسان گردد.

کلیدواژه‌ها: بداء – کتاب؛ بداء – پایان‌نامه؛ بداء – مقاله؛ بداء – موضوع‌های مرتبط.

 

 

مقدمه

   منبع­شناسی قدم اول یک تحقیق متقن و استوار است. هر محققی برای تحقیق خود قبل از هر کاری، نیازمند آشنایی با منابع پیرامون تحقیق است. تحقیق­های ضعیف و نااستوار، اغلب نشأت‌گرفته از عدم اطلاع از منابع نوشته ‌شده پیرامون موضوع تحقیق است و آشنایی با منابع بیشتر نظرات محقق را دقیق­تر و او را از خطا دورتر می‌کند. حضرت علی7 در این ‌باره مي‌فرمايند: «من استقبل وجوه الآراء عرف مواقع الخطاء» (کسی که از نظرات مختلف استقبال کند جایگاه‌های خطا را خواهد شناخت.) به ‌عبارت ‌دیگر لازمه تحقیق صحیح، شناخت منابع می­باشد. موضوع این نگارش، منبع‌شناسی بداء است، لذا در ابتدا توضیحی درباره بداء بیان می­شود.

   بداء از ریشه بدو به معنای آشکار شدن و ظاهر شدن است و در اصطلاح به معنای تغییر دادن تقدیرات توسط خداوند، به سبب برخی وقایع و حوادث و شرایط خاص است. بداء با نسخ شباهت و تفاوت دارد. علی‌رغم روایاتی که در جوامع روایی اهل سنت وجود دارد و بر بداء دلالت می­کند، اهل سنت مسئله بداء را جزء اعتقادات خود نمی­دانند. آیات و روایات زیادی (مستقیم و غیرمستقیم) به بدا اشاره دارند. یکی از این موارد داستان قوم حضرت یونس7 می‌باشد، زمانی که قوم حضرت یونس7 مستحق عذاب شده بودند و با توبه و اظهار ندامت از خداوند درخواست برداشتن عذاب را کردند و خداوند هم عذاب را از این قوم برداشت. به‌ عبارت ‌دیگر در سرنوشت قوم حضرت یونس7 بداء حاصل شد. آیه دیگری که برای بداء می‌توان آورد، آیه «یمحوا الله ما یشاء و یثبت و عنده ام الکتاب» (رعد/39) است، یعنی: خداوند هر چه را بخواهد (در لوح محو و اثبات) محو و باطل مى‌كند و (حوادثى را در آن) درج می‌کند و امّ الكتاب (لوح محفوظ) در نزد اوست. آیة «ما ننسخ من ءاية اَو نُنسِها» (بقره/106) [هيچ آيه‌اى را منسوخ يا ترك نمى‌كنيم مگر آنكه بهتر از آن يا همانند آن را مى‌آوريم.] نیز بر بداء دلالت دارد. در روایات نیز ائمه: می‌فرمایند: خداوند به چیزی برتر از بداء عبادت نشده است، و فرمودند: اگر مردم پاداش اعتقاد به بداء را مي‌دانستند، در سخن گفتن پیرامون آن سستي نمي‌كردند.

   علاوه بر آیات و روایات، دانشمندان و محققان نیز درباره بداء بحث کرده­اند و کتاب‌ها و پایان­نامه­ها و مقالات زیادی نوشته‌اند که هدف این نگارش معرفی آن‌هاست. این مقاله در دو بخش تنظیم شده است: بخش اول درباره بداء، بخش دوم درباره موضوعات مرتبط با بداء. یعنی: نسخ، قضا، قدر، سرنوشت، جبر، اختیار، ام‌الکتاب، لوح محفوظ، لوح محو، لوح اثبات، اجل حتمی و اجل مسمی.

   امید است که با معرفی این منابع، راه تحقیق برای محققانی که در این زمینه تحقیق می‌کنند، هموارتر شود.

   بخش اول این تحقیق به معرفی کتاب‌ها و مقاله­ها و پایان­نامه­ها می‌پردازد.

   در این بخش، کتاب‌هایی که یا به‌طور کامل یا بخشی از آن درباره بداء می‌باشد آمده است. کتاب‌هایی که به‌طور کامل به بداء پرداخته، در انتهای معرفی شماره صفحات کتاب با حرف «ص» آمده است و بیانگر تعداد صفحات آن کتاب است، اما کتاب‌هایی که بخشی از آن‌ها به بداء پرداخته در انتهای آن‌ها کلمه صفحه آمده که می‌رساند مطلبی که درباره بداء است، در چه صفحه‌ای آمده و از چه صفحه‌ای شروع می‌شود.

   بخش دوم این تحقیق، به معرفی کتاب­هایی می­پردازد که موضوعات آن­ها مرتبط با بداء می‌باشد.

نکته بسیار مهم که باید تذکر داد، آن که این فهرست، فقط راهنمای پژوهش است. بدین روی، معرفی منبعی در اینجا بدان معنا نیست که محتوای آن مورد تأیید نویسندگان باشد.


بخش­اول منبع­شناسی بداء

 کتاب‌ها

1. أبهى المراد في شرح مؤتمر علماء بغداد، ابن عطيه- جميل حمود، 2 جلد، مؤسسة الأعلمي، بيروت، 1423 ق، ج 2، صفحه 28.

2. الأساس لعقائد الأكياس، قاسم بن محمد بن على، مكتبة التراث الإسلامي، صعده، 1421 ق، چاپ سوم، صفحه 141.

3. أسرار التوحيد، محمد على اردكانى، انتشارات اسلاميه، تهران، بی­تا، صفحه 375.

4. الأضواء على عقائد الشيعة الإمامية، جعفر سبحانى، مؤسسه امام صادق7، بی­تا، صفحه 427.

5. إعتقادات الإمامية، محمد بن على ابن بابويه، (صدوق)، 1 جلد، كنگره شيخ مفيد، ايران، قم، چاپ: دوم، 1414 ق، صفحه 40.

6. البداء دراسة فی مرویات الامامیة و اقوال علمائهم، سیدجاسم الموسوی،تهران: نشر مشعر، 139۳،۱۷۳ ص.

7. الإلهيات على هدى الكتاب و السنة و العقل، جعفر سبحانى، 4 جلدی، المركز العالمي للدراسات الإسلامية، 1412 ق، ج2، صفحه 221.

8. انديشه‌هاى كلامى شيخ مفيد، مارتين مكدرموت- ترجمه احمد آرام، 1 جلدی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1372 ش، صفحه 435.

9. الإنصاف في مسائل دام فيها الخلاف، جعفر سبحانى، 3 جلدی، مؤسسة الإمام الصادق7، قم، 1381 ش، چاپ اول، ج3، صفحه 367.

10. أنوار الحكمة، فيض كاشانى، 1 جلدی، انتشارات بيدار، قم، 1425 ق، چاپ اول، صفحه 180.

11. الإيمان و الكفر في الكتاب و السنة، جعفر سبحانى، 1 جلدی، مؤسسه امام صادق7، قم، 1385 ش، چاپ دوم، صفحه 75.

12. بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ط، بيروت)، محمد باقر بن محمد تقى مجلسى، 111 جلد، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ: دوم، 1403 ق، ج4، صفحه 92.

13. بحوث في الملل و النحل، جعفر سبحانى، فرق و مذاهب، 9 جلدی، مؤسسة النشر الإسلامي- مؤسسة الإمام الصادق7، قم، ج3، صفحه 276. این کتاب در سال‌های مختلف چاپ شده است.

14. البداء = بداء آیه عظمه الله: دراسه تحلیلیه فی علم الله تعالی و قدرته و البداء، محاضرات محمدباقر علم‌الهدی، السیدعلی الرضوی، مشهد: ولایت، ۱۳۹۰،336 ص.

15. البداء بین الحقیقة والافتراء، عادل العلوی، قم: الموسسه‌الاسلامیه العامه للتبلیغ و الارشاد، ۱۴۳۲ ق. = ۱۳۹۰، 112 ص.

16. بداء در پرتو کتاب و سنت، عبدالرضا جمال‌زاده، قم: دارالنور، ۱۳۸۶،119 ص.

17. البداء علی ضوءالکتاب والسنه، محاضرات جعفر سبحانی، بقلم جعفر الهادی، قم: موسسه الامام صادق7، ۱۴۳۴ ق. = ۲۰۱۳ م. = ۱۳۹۲، 143 ص. این کتاب در سالهای مختلف توسط ناشران متفاوت منتشر شده است.

18. البداء عندالشیعه الامامیه، سید محمد کلانتر، نجف، جامعه النجف الدینیه،1395 ق.

19. البداء فی القرآن الکریم، عبدالکریم البهبهانی، قم: مرکز الطباعه و النشر للمجمع العالمی لاهل البیت، ۱۴۲۶ ق =۱۳۸۴، ۳۱ ص.

20. البداء و النسخ: حقیقتهما و موقف الشیعه منهما، مصطفی قصیر العاملی، بیروت: دار الهادی، ۱۴۲۱ ق. = ۲۰۰۱ م.= ۱۳۸۰، ۷۲ ص.

21. بداء و علم الهی، داود احمدزاده، تهران: حکمت علوی، ۱۳۹۱،190 ص.

22. البداء، مرتضی العسکری، تهران: نشر مشعر، ۱۴۱۶ ق.= ۱۹۹۵ م.= ۱۳۷۴،‏۲۴ ص، این کتاب در سالهای مختلف چاپ شده است.

23. بداء، مرتضی عسکری، مترجم کمیل‌اصغر زیدی، تهران: نیک‌ملکی، 1387= ۲۰۰۸ م، 30 ص. این کتاب به زبان اردو است.

24. ب‍داء، ی‍ا، م‍ح‍و و اث‍ب‍ات‌ ال‍ه‍ی‌، م‍رت‍ض‍ی‌ ع‍س‍ک‍ری‌، ت‍ه‍ران‌: م‍ج‍م‍ع‌ ع‍ل‍م‍ی‌ اس‍لام‍ی‌، ۱۳۷۷، ص‌ ۳۹.

25. بداية المعارف الإلهية في شرح عقائد الإمامية، سيد محسن خرازى، 2 جلدی، مؤسسة النشر الإسلامي، قم، 1417 ق، چاپ چهارم، ج1، صفحه 190.

26. التبيان في تفسير القرآن، محمد بن حسن، طوسي، دار احياءالتراث العربي، بيروت، بي تا،10 جلدي، ج 1 ص 13 (سوره حمد).

27. تحلیل و بررسی مسئله بداء از دیدگاه دانشمندان اسلامی، ماندنی مواساتیان، تهران: نبأ، ۱۳۸۵، ۱۲۳ ص.

28. تصحيح اعتقادات الإمامية، محمد بن محمد شیخ مفيد، 1 جلد، كنگره شيخ مفيد، ايران، قم، چاپ: دوم، 1414 ق، صفحه 65.

29. التعليقة على أصول الكافي، محمد باقربن محمد ميرداماد، 1 جلد، مطبعةالخيام، ايران، قم، چاپ: اول، 1403 ق، صفحه 359.

30. تفسير احسن الحديث، سيد علي اكبر، قرشی، بنياد بعثت، تهران،1366 ش،12 جلدي، ج 5 ص262 (رعد/ 39).

31. تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازي، دار الكتب الإسلامية، تهران،1374 ش،27 جلدي، ج 10 ص 245 و 246 و 247 و 248 و 249 (رعد / 39).

32. تنبيهات حول المبدأ و المعاد، حسنعلى مرواريد، 1 جلدی، آستان قدس رضوى، مشهد، 1418 ق، چاپ دوم، صفحه 189.

33. التوحيد الصدوق، محمد بن على ابن بابويه، وفات 381 ق، محقق، مصحح: هاشم حسينى، ناشر: جامعه مدرسين، قم، 1398 ق، چاپ اول، صفحه 331.

34. ث‍لاث‌ رس‍ائ‍ل‌ فی ال‍ح‍ک‍م‍ه‌الاس‍لام‍یه: وح‍ده‌ ال‍وج‍ود، ش‍ذرات‌ فی‌ ال‍ج‍ب‍ر و الاخ‍ت‍یار، اج‍اب‍ه‌ ال‍دع‍ا، فی م‍س‍ال‍ه‌ ال‍ب‍داء، للعلامه م‍ح‍م‍دک‍اظم‌ ع‍ص‍ار، ن‍ق‍ل‍ه‍ا الی ال‍ع‍رب‍ی‍ه ص‍لاح‌ ال‍ص‍اوی‌، ت‍ه‍ران‌: ال‍م‍ک‍ت‍ب‍ه‌ال‍م‍رت‍ض‍وی‍ه‌، ۱۳۹۱ ق‌= ۱۳۴۹،‌ ۱۲۰ ص.

35. الجبر و الاختيار، آيت­الله سيد صادق روحانى، بی جا، بی تا،1 جلدی، صفحه 168.

36. الجوامع و الفوارق بين السنة و الشيعة، محمد جواد مغنيه، 1 جلدی، مؤسسة عز الدين، 1414 ق، صفحه 298.

37. الحاشية على أصول الكافي، احمد بن زين العابدين علوى عاملى، 1 جلد، دار الحديث، قم، چاپ: اول، 1427 ق، 1385 ش، صفحه 337.

38. الحاشية على أصول الكافي، ملا محمد امين الاستر آبادى، 1 جلد، دار الحديث، قم، چاپ: اول، 1430، صفحه 125.

39. حق اليقين في معرفة أصول الدين، سيد عبد الله شبر، 1 جلدی، أنوار الهدى، قم، 1424 ق، چاپ دوم، صفحه 109.

40. دو گفتار در بداء، تهران: چتر دانش، ۱۳۹۳، ۷۷ ص.

41. الذريعة إلى حافظ الشريعة، رفيع الدين محمد بن محمد مؤمن جيلانى، 2 جلد، دار الحديث، ايران، قم، چاپ: اول، 1429 ق، 1387 ش، ج1، صفحه 450.

42. راهنماى حقيقت، جعفر سبحانى، 1 جلدی، نشر مشعر، تهران، 1387 ش، چاپ پنجم، صفحه 98.

43. رسائل الشريف المرتضى، شريف مرتضى، 4 جلدی، دار­القرآن الكريم، قم، 1405 ق‏، چاپ اول، ج1، صفحه 116.

44. رسائل و مقالات، جعفر سبحانى، 6 جلدی، مؤسسة الإمام الصادق7، قم، 1425 ق، چاپ دوم، ج1، صفحه 33.

45. رس‍ائ‍ل‌ وح‍دت‌ وج‍ود و ب‍دا، م‍ح‍م‍دک‍اظم‌ ع‍ص‍ار، ب‍اح‍واش‍ی‌ و م‍ق‍دم‍ه‌ و ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ ج‍لال‌ال‍دی‍ن‌ آش‍ت‍ی‍ان‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: م‍ح‍م‍دی، ۱۳۵۰،۱۹۵ ص.

46. رياض الأبرار في مناقب الأئمة الأطهار، نعمت الله بن عبد الله جزائرى، 3 جلد، مؤسسة التاريخ العربي، بيروت، چاپ: اول، 1427 ق، 2006 م، ج3، صفحه 116.

47. سلسلة المسائل العقائدية، جعفر سبحانى- تقرير از حسن مكى عاملى، 10 جلدی، بی تا، مؤسسه امام صادق7، قم، ج8، صفحه 3.

48. سيماى عقائد شيعه، جعفر سبحانى- ترجمه جواد محدثى، نشر مشعر، تهران، 1386 ش، چاپ اول، صفحه 284.

49. الشافي في العقائد و الأخلاق و الأحكام، فيض كاشانى، 2 جلدی، دار اللوح المحفوظ، 1425 ق، چاپ اول، صفحه 222.

50. الشافي في شرح الكافي، ملا خليل بن غازى قزوينى، 2 جلد، دار الحديث، ايران، قم، چاپ: اول، 1429 ق، 1387 ش، ج2، صفحه 408.

51. شبهات و ردود، سامى بدرى، 4 جلدی، قم، 1417 ق، چاپ دوم، ج1، صفحه 71.

52. شرح أصول الكافي محمد­بن­ابراهيم، صدرالدين شيرازى، (صدرا)، 4 جلد، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، تهران، چاپ: اول، 1383 ش، ج1، صفحه 126.

53. شرح الأساس الكبير، احمد بن محمد بن صلاح شرفى، 2 جلدی، دار الحكمة اليمانية، صنعاء، 1411 ق، چاپ اول، ج1، صفحه 427.

54. شرح الأصول الخمسة، قاضى عبد الجبار، قوام الدين مانكديم، 1 جلدی، دار احياء التراث العربي، بيروت، چاپ اول، 1422 ق، صفحه 393.

55. شرح الكافي، الأصول و الروضة، محمد صالح بن احمد مازندرانى، 12 جلد، المكتبة الإسلامية، تهران، چاپ: اول، 1382 ق، ج4، صفحه 311.

56. شرح المصطلحات الكلامية، جمعى از نويسندگان، فرهنگ نامه، 1 جلدی، آستان قدس رضوى، مشهد، 1415 ق، چاپ اول، صفحه 56.

57. شيعه پاسخ مي‌دهد، سيد رضا حسينى نسب، 1 جلدی، نشر مشعر، تهران، 1386 ش، چاپ نوزدهم، صفحه 71.

58. صافى در شرح كافى، ملا خليل بن غازى قزوينى، 2 جلد، دار الحديث، ايران، قم، چاپ: اول، 1429 ق، 1387 ش، ج2، صفحه 488.

59. العرش والکرسی فی القرآن الکریم، مراتب العلم الالهي وكيفيه وقوع البداء فيه، السید کمال الحیدری، قم: دارفراقد، ۱۴۳۱ ق.= ۲۰۱۰ م.= ۱۳۸۹،102 ص.

60. عقايد اسلام در قرآن كريم، سيد مرتضى عسكرى- ترجمه محمد جواد كرمى، 3 جلدی، مجمع علمى اسلامى، 1378 ش، چاپ اول، ج2، صفحه 501.

61. عقائد الإمامية الإثني عشرية، سيد ابراهيم موسوى زنجانى، 3 جلدی، مؤسسة الأعلمي، بيروت، 1413 ق، چاپ سوم، ج1، صفحه 34.

62. عقائد الإمامية، شيخ محمد­رضا مظفر، انتشارات انصاريان، قم، 1387 ش، چاپ دوازدهم، صفحه 45.

63. العقيدة الإسلامية، جعفر سبحانى، مؤسسه امام صادق7، قم، 1386 ش، چاپ سوم، صفحه 286.

64. علم اليقين في أصول الدين، فيض كاشانى، 2 جلدی، انتشارات بيدار، قم، 1418 ق، چاپ اول، ج1، صفحه 241.

65. فرهنگ شيعه، پژوهشكده تحقيقات اسلامى، زمزم هدايت، قم، 1386 ش، چاپ دوم، صفحه 150.

66. فرهنگ علم كلام، احمد خاتمى، انتشارات صبا، تهران‏، 1370 ش، چاپ اول، صفحه 75.

67. فرهنگ معارف اسلامى، سيد جعفرسجادى، 4 جلدی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1373 ش‏، چاپ سوم، ج1، صفحه 391.

68. الفصول المهمة في أصول الأئمة، محمد بن حسن شيخ حر عاملى، 3 جلد، موسسه معارف اسلامى امام رضا7، قم، چاپ: اول، 1418 ق، 1376 ش، ج1، صفحه 252.

69. الفوائد البهية في شرح عقائد الإمامية، محمد جميل حمود، 2 جلدی، مؤسسة الأعلمي، بيروت، 1421 ق، چاپ دوم، ج1، صفحه 353.

70. في رحاب أهل البيت:، جمعى از نويسندگان، 40 جلدی، المجمع العالمي لأهل البيت:، 1426 ق، چاپ دوم، ج6، صفحه 11.

71. قرة العيون في المعارف و الحكم، فيض كاشانى، دار الكتاب الإسلامي، قم، 1423 ق، چاپ دوم، صفحه 391.

72. كاشف الأسرار، نظر على طالقانى، 2 جلدی، مؤسسه خدمات فرهنگى رسا، تهران، 1373 ش، چاپ اول، ج2، صفحه 504.

73. الكافي (ط، الإسلامية)، محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى، محقق و مصحح: على اكبر غفارى و محمد آخوندى، دار الكتب الإسلامية، تهران، 1407 ق، چاپ چهارم، ج1، صفحه 146.

74. كتاب الغيبة للحجة، محمد بن الحسن طوسى، 1 جلد، دار المعارف الإسلامية، ايران، قم، چاپ: اول، 1411 ق، صفحه 429.

75. الكشف الوافي في شرح أصول الكافي، محمد هادى بن معين الدين محمد شريف شيرازى (آصف شيرازى)، 1 جلد، دار الحديث، قم، چاپ: اول، 1430 ق، 1388 ش، صفحه 615.

76. كلم الطيب در تقرير عقايد اسلام، سيد عبد الحسين طيب، كتابخانه اسلام، 1362 ش، چاپ چهارم، صفحه 153.

77. كمال الدين و تمام النعمة، محمد بن على صدوق، محقق و مصحح: على اكبر غفارى، 2 جلد، اسلاميه، تهران، چاپ: دوم، 1395 ق.، ج1، صفحه 69.

78. كنز الفوائد، محمد بن على كراجكى، 2 جلد، دارالذخائر، ايران، قم، چاپ: اول، 1410 ق، ج1، صفحه 227.

79. گنجينه معارف شيعه اماميه، کراجکی، ترجمه محمد باقر كمره‌اى، 2 جلدی، فردوسى، تهران، چاپ اول، ج1، صفحه 272.

80. لأكون مع الصادقين، محمد تيجانى سماوى، بی جا، بی تا، صفحه 177.

81. مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى، شهيد مطهرى، 27 جلدی، انتشارات صدرا، تهران، ج 25، صفحه 514.

82. مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، محمد باقر بن محمد تقى مجلسى، 26 جلد، دار الكتب الإسلامية، تهران، چاپ: دوم، 1404 ق، ج2، صفحه 123.

83. مساله البداء سعید اختر رضوی، قم موسسه انصاریان، 1375، 96 ص.

1/83. نسخ و بداء فضل الله میر شفیعی، قم، مولف،1370، 111ص.

84. المغني في أبواب التوحيد و العدل، قاضى عبد الجبار، 14 جلدی، الدار المصرية، قاهره، 1965- 1962 م، ج11، صفحه 25، ج16 صفحه 65.

85. مفاتيح الغيب، فخر رازي، محمد بن عمر، مطبعه البهيه المصريه، بي تا،32 جلدي، ج 9 ص 16 (آل عمران/ 140)، ج 19 ص 66 (رعد/ 39)، ج 25 ص 253 (سبأ/ 21)، ج 1 ص 267 (بقره/ 106).

86. م‍ف‍ه‍وم‌ ال‍ب‍داء ف‍ی‌ال‍ف‍ک‍ر‌الاس‍لامی، ه‍اش‍م‌ ال‍م‍وس‍وی‌، ب‍یروت‌: ال‍غ‍دیر، ۱۴۱۴ ق.=۱۹۹۴ م.=۱۳۷۳،۶۴ ص.

87. مناظرات في العقائد و الأحكام، عبدالله حسن، 2 جلدی، دليل ما، قم، 1427 ق‏، چاپ دوم، ج1، صفحه 31.

88. موسوعة مصطلحات علم الكلام الإسلامي، سميح دغيم، فرهنگ نامه، 2 جلدی، مكتبة لبنان ناشرون، بيروت، 1998 م، چاپ اول، ج1، صفحه 273 و صفحه 919.

89. الميزان في تفسير القرآن، سيد محمد حسين، طباطبايي، دفتر انتشارات اسلامي جامعه‏ي مدرسين، بي تا،20 جلدي، ج 3 ص 18 (آل عمران/ 4) و ج 11 ص 381 (رعد/ 43).

90. نبراس‌الهدی فی ابداء البداء، السیدمیرتقی الحسینی‌الگرکانی، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:، 1393،429 ص.

91. النسخ و البداء فی الکتاب و السنة و تلیه رسالة حول حجیة احادیث ...، ش‍ی‍خ‌ ج‍ع‍ف‍ر ال‍س‍ب‍ح‍ان‍ی‌؛ ب‍ق‍ل‍م‌ م‍ح‍م‍د ح‍س‍ی‍ن‌ ال‍ح‍اج‌ ال‍ع‍ام‍ل‍ی‌، ب‍ی‍روت‌: دارال‍ه‍ادی‌، م‌۱۹۹۷ =.ق‌۱۴۱۸ =۱۳۷۶، ص‌ ۱۱۸.

92. ن‍س‍خ‌ و ب‍داء در ق‍رآن‌، ن‍ادع‍ل‍ی‌ ع‍اش‍وری‌، اص‍ف‍ه‍ان‌: م‍ه‍ر ق‍ائ‍م‌، ۱۳۸۲، ص‌ ۱۹۰.

93. ن‍س‍خ‌ و ب‍داء: م‍ع‍م‍ای‌ ع‍م‍ر و روزی‌، ف‍ض‍ل‌ا... م‍ی‍رش‍ف‍ی‍ع‍ی‌، ق‍م‌: ف‍ض‍ل‌ال‍ل‍ه‌ م‍ی‍رش‍ف‍ی‍ع‍ی‌، ۱۳۷۰، ص‌ ۱۱۱.

94. نظریه البداء عند صدرالدین الشیرازی، عبدالزهره البندر، ترجمه و تحقیق حسین بهروان، مشهد: سخن گستر: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد سبزوار، معاونت پژوهشی،‏۱۳۹۱،۲۶۸ ص.

95. نظريه‌البداء عند صدرالدين الشيرازى، عبدالزهره البندر، نجف الاشرف: مطبعه النعمان، ۱۳۹۵ ق.= ۱۹۷۵ م=۱۳۵۴، ۲۱۶ ص.

96. نقض الوشيعة، آیت‌الله سيد محسن امين، مؤسسة الأعلمي، بيروت، 1403 ق، چاپ چهارم، صفحه 407.

97. الوافي، محمد محسن بن شاه مرتضى فيض كاشانى، 26 جلد، كتابخانه امام أمير المؤمنين على7، اصفهان، چاپ: اول، 1406 ق، ج1، صفحه 507.

98. الهدايا لشيعة أئمة الهدى، محمد مجذوب تبريزى، 2 جلد، دار الحديث، ايران، قم، چاپ: اول، 1429 ش، 1387 ش، ج2، صفحه 374.

   در مورد بداء چند نسخه خطی وجود دارد. در کتابهایی چون الذریعه، تکمله امل الآمل، معالم العلماء و... نیز کتابهایی درباره بداء معرفی شده است. از آنجا که هدف این نگارش معرفی کتابهای چاپی موجود می­باشد نه کتابهای خطی و نه کتابهایی که بزرگان در آثار خود معرفی کرده­اند، از معرفی آنها صرف نظر می­شود و به کسانی که علاقه به دانستن آنها دارند، مقاله­های ذیل معرفی می­شود.

آموزه بداء و کتابشناسی آن، محمد رضا زادهوش، کتاب ماه دین، خرداد و تير 1382- شماره 68 و 69، 15 صفحه - از 66 تا 80.

کتابنامه­ای درباره بداء، مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید، شماره 93، 3 صفحه - از 33 تا 35.

پایان‌نامه‌­ها

1. انسان و سرنوشت، تاج‌الدین حسام ‌الدین، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: محمدمهدی گرجیان، جامعه المصطفی العالمیه - دانشکده الهیات و معارف اسلامی 1385.

2. آراء کلامی ابوالفتح کراجکی، محسن زارع پور، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سیدمحمود موسوی، استاد مشاور: محمد رنجبر حسینی، دانشکده علوم حدیث 1392.

3. بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء، مجید شعبانی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: محمد بیدهندی، استاد مشاور: مهدی مطیع، دانشگاه اصفهان - دانشکده ادبیات و علوم انسانی 1389.

4. بررسی تحلیلی نشانه­های حتمی الوقوع ظهور امام مهدی7 در روایات، مرتضی خوش‌نویس زاده اصفهانی، استاد راهنما: احمد محمودی، استاد مشاور: اسماعیل ملکوتی خواه، کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان - دانشکده ادبیات و علوم انسانی1391.

5. بررسی تطبیقی اراده و مشیت الهی در حکمت متعالیه و آیات و روایات، سمیه چشک، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: علی‌اکبر نصیری، استاد مشاور: علی‌رضا حیدری نسب، دانشگاه سیستان و بلوچستان - دانشکده الهیات و معارف اسلامی 1392.

6. بررسی تطبیقی دیدگاه امام فخر رازی و علامه طباطبایی درباره نسخ و بداء، ام‌کلثوم محمدی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سید محسن میرباقری، استاد مشاور: عین‌الله خادمی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی - دانشکده علوم انسانی و تربیت‌بدنی، 1390.

7. بررسی تطبیقی مسأله بداء در مدرسه کوفه و بغداد، یوسف مکتوبیان، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: محمدتقی سبحانی، استاد مشاور: سید کاظم طباطبایی، دانشکده علوم حدیث، 1391.

8. بررسی تطبیقی نظرات مفسران شیعه و سنی در موضوع بدا و لوح محو و اثبات، نصرالله سیفی پور نقنه، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: حسن اسلام پور، استاد مشاور: عبدالرضا زاهدی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم - دانشکده علوم قرآنی قم، 1390.

9. بررسی مسأله بداء از دیدگاه عقل و نقل، سرور هاشمی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: ابوالحسن غفاری، استاد مشاور: محمد کریمی، جامعه المصطفی العالمیه -دانشکده الهیات و معارف اسلامی،1384.

10. بررسی نسخ و تخصیص، حبیبه رحیم­پور، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سید علی پور منوچهری، استاد مشاور: امراله نیکومنش، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی - دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 1391.

11. پاسخ به شبهه انفعال در ذات الهی در سه مساله فلسفی- کلامی ازنظر ملاصدرا، بداء، استجابت دعا، سخط و محبت، خدیجه هاشمی، کارشناسی ارشد استاد راهنما: سید صدرالدین طاهری، استاد مشاور: حوران اکبر زاده، دانشگاه علامه طباطبایی - دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، 1390.

12. تبیین کلامی فلسفی مسأله بداء و بررسی رابطه آن با علم الهی، معصومه کچویی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: مهناز امیرخانی، استاد مشاور: زهره توازیانی، دانشگاه الزهراء - دانشکده الهیات 1391.

13. تحقیق در شبهات فلسفی و کلامی بداء، طاهره عابدی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: مهدی ده‌باشی، دانشگاه پیام نور- دانشکده علوم انسانی 1385.

14. جایگاه هدایتی امام رضا7 در برون‌رفت از بحران‌های اعتقادی، نجمه رشیدی کیا، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سید محمدکاظم طباطبایی، استاد مشاور: محمد پارچه‌باف دولتی، دانشکده علوم حدیث،1391.

15. جریان تفویض، مفوضه، در تاریخ کلامی و اعتقادی شیعه، فاطمه احمدی، استاد راهنما اصغر قائدان، استاد مشاور علیرضا جلالی، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور، تهران، ۱۳۸۹.

16. حدوث دهری، اصالت وجود و ماهیت و بداء در اندیشه میرداماد، سیده راضیه قریشی شهرکی، کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، استاد راهنما: مهدی دشت بزرگی، استاد مشاور: حسن رضازاده، دانشگاه کاشان - دانشکده علوم انسانی، 1388.

17. حقیقت بداء از منظر ملاصدرا و فخر رازی، مریم رضییی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: حسن معلمی، استاد مشاور: محمدمهدی گرجیان، دانشگاه باقرالعلوم7- دانشکده الهیات و معارف اسلامی، 1390.

18. علم الهی و رابطه آن با بداء از دیدگاه صدرالمتألهین و فخر رازی، مینا سهرابی، کارشناسی ارشد استاد، راهنما: زهره برقعی، دانشگاه قم - دانشکده الهیات و معارف اسلامی1393.

19. الفکر الکلامی عند الشهید الصدر (ره)، زید بطاط، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: عبدالجبار الرفاعی، استاد مشاور: علی معموری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، پلی تکنیک تهران - دانشکده مهندسی، 1386.

20. قضا و قدر از دیدگاه آیات و روایات، علی توحیدی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: علی عباسی، استاد مشاور: عبدالمجید زهادت، دانشگاه علم و صنعت ایران - دانشکده مهندسی مکانیک. 1386.

21. قضا و قدر، منصوره الوندی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: احمد عابدی، دانشگاه قم. 1362.

22. مفهوم الامامه عندالفریقین، محمد باوی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: ابوالفضل روحی، استاد مشاور: محمدجعفر حسینیان، جامعه المصطفی العالمیه - دانشکده الهیات و معارف اسلامی. 1385.

23. مقارنه الاراء الکلامیه عندالشیخ الصدوق و الشیخ المفید، فاضل موسوی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: منصور نصیری، استاد مشاور: نذیر حسنی، جامعه المصطفی العالمیه - دانشکده الهیات و معارف اسلامی. 1386.

24. مقایسه اصول کافی با صحیح بخاری در بخش خداشناسی، علم الرضا الحسینی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: علی نصیری، استاد مشاور: محمدکاظم رحمان ستایش، جامعه المصطفی العالمیه - دانشکده الهیات و معارف اسلامی..1385

25. مهم‌ترین تمایزات اعتقادی شیعه نسبت به أهل‌سنت، سید قاسم حسینی یزدان‌آباد، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سید مرتضی حسینی شاهرودی، استاد مشاور: علیرضا کهنسال، دانشگاه فردوسی مشهد - دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری. 1391.

26. نسخ در قرآن کریم و جایگاه آن در مباحث فقهی و اصولی‌، زهرا نویدی، استاد راهنما صدیقه اشرف، استاد مشاور محسن رزمی،‏کارشناسی ارشد: فقه و مبانی حقوق اسلامی، مشهد، ۱۳۸۷، ۱۴۳ ورق.

27. نسخ و بداء در قرآن و حدیث، شهسوار رستمی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: عبدالوهاب شاهرودی، استاد مشاور: محمد موسوی بجنوردی، دانشگاه تربیت ‌معلم تهران، 1383.

28. نقد و بررسی بداء و مسائل مربوط به آن، مظاهر صادقی، استاد راهنما عبدالله شکیبا، استاد مشاور محمد‌هادی قند‌هاری، کارشناسی ارشد، الهیات و معارف اسلامی، گرایش فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، دانشکده علوم انسانی، گروه الهیات،۱۳۸۹.

29. ویژگی­های شیعه در آیینه روایات الغدیر، مرضیه پاسالاری، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: رضیه سادات سجادی، استاد مشاور: محمدهادی مفتح، دانشگاه قم - دانشکده الهیات و معارف اسلامی، 1391.

مقاله­ها

1. احتمال بداء در نشانه­های ظهور، نشریه: موعود، شماره 137-138.

2. ارتباط بداء با اراده و علم الهی از جهت معناشناسی، محمد الله نیا سماکوش، انسان پژوهی دینی، بهار و تابستان 1388- شماره 19،16 صفحه - از 155 تا 170،

3. ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل­الله­تعالی فرجه­الشریف، خدا مراد سلیمیان، انتظار موعود، پاییز 1388- شماره 30،28 صفحه - از 89 تا 116

4. اصل بداء، کاوشی پیرامون حقیقت بداء و دلایل آن، حبیب‌الله طاهری، رشد آموزش معارف اسلامی، تابستان 1378- شماره 38،6 صفحه - از 36 تا 41.

5. الاعتقاد فی البداء، لطف‌الله صافی گلپایگانی، مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید، شماره 36، 3 صفحه - از 31 تا 33.

6. امامت از دیدگاه زیدیه و امامیه، محمد شفق خواتی، طلوع، بهار 1386، شماره 21، 22 صفحه- از 93 تا 114.

7. اهمیت اعتقاد به بداء در منابع روایی شیعه، مجتبی حسینی سرابی، رسالت، ۲۲ آبان ۱۳۸۴، ص ۱۸.

8. آموزه بداء در اندیشه امامیه از آغاز غیبت تا پایان مدرسه بغداد، سید جمال‌الدین موسوی، تحقیقات کلامی، پاییز 1392، سال اول - شماره 2،18 صفحه - از 51 تا 68.

9. آموزه بداء و علم الهی، رضا برنجکار، مکارم ترجمان، نشریه: علوم حدیث، شماره 63.

10. آموزه بداء و کتابشناسی آن، محمدرضا زادهوش، کتاب ماه دین، خرداد و تير 1382- شماره 68 و 69، 15 صفحه - از 66 تا 80.

11. بدا از نگاه معصومان:، رضا برنجکار، نشریه: فرهنگ جهاد، شماره 20.

12. البداء أو یمحو الله ما یشاء و یثبت، السید مرتضی العسکری، آفاق الحضارة الاسلامیة، شعبان 1425- العدد 14، 10 صفحه - از 161 تا 170.

13. بداء آموزه­ای از آموزه‌های اسلامی، رضا برنجکار، نشریه: موعود، شماره 96.

14. بداء بین رد و اثبات، سید حسین نوری، فلسفه دین، پاییز 1392- شماره 3،30 صفحه- از 149 تا 178.

15. بداء در تعالیم قرآن کریم، احادیث شیعی و حکمت متعالیه، علیرضا خواجه گیر، آینه معرفت، تابستان 1383- شماره 3، 14 صفحه- از 63 تا 76.

16. بداء در دیدگاه آیت­الله نمازی، محمد بیابانی اسکویی، سفینه، بهار 1391- شماره 34، 27 صفحه - از40 تا 66.

17. بداء در قرآن و حدیث، محمد­رضا عطایی، مشکو‌ة، بهار 1383- شماره 82، 13 صفحه - از 61 تا 73،

18. بداء در کلام اسلامی و ملاحظاتی تازه در حل آن، عباس زریاب، تحقیقات اسلامی، تابستان 1366- شماره 4، 13 صفحه - از 18 تا 30.

19. البداء عند الشیخ المفید، هادی الیوسفی، مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید، شماره 73،8 صفحه - از 3 تا 10.

20. بداء و نشانه­های ظهور، نشریه: موعود، شماره 37.

21. بداء و نقد نظریه سلفیون معاصر، محمدجواد سعدی، مسعود صلواتی زاده، پژوهش‌های اعتقادی کلامی، پاییز 1392- شماره 11، 24 صفحه - از 137 تا 160.

22. بداء یا محو و اثبات از منظر قرآن و حدیث، سید عبدالرسول حسینی زاده، مجله: معرفت، اردیبهشت 1391- شماره 173، 18 صفحه - از 125 تا 142.

23. بداء: نقد و بررسی نظریه‌های اندیشمندان مسلمان، دکتر نوریه ریاضی، اندیشه دینی، تابستان 1387- شماره 27، 14 صفحه- از 25 تا 38.

24. بداء، ج‍ع‍ف‍ر س‍ب‍ح‍ان‍ی، موعود، شماره ۹۹، اردیبهشت ۱۳۸۸، ص ۵۸ –۵۹.

25. بداء، نسخ، تفاوت آن‌ها با یکدیگر، سید محمد موسوی بجنوردی، مجله: نامه الهیات، زمستان 1386 - شماره 1، 16 صفحه - از 49 تا 64.

26. بداء در اشعار مولوی، جلیل مشیدی، کلام اسلامی، تابستان 1376- شماره 22، 17 صفحه - از 126 تا 142.

27. بداء، یا دگرگونی سرنوشت به وسیله اعمال نیک و بد، جعفر سبحانی، مجله: درسهایی از مکتب اسلام، آذرماه 1391- شماره 619، 5 صفحه - از 45 تا 49،

28. بررسی تطبیقی اراده الهی در فلسفه اسپینوزا و استاد مطهری، زهرا رسولی، محمدکاظم علمی، مطالعات اسلامی، فلسفه و کلام، ش ۲، پاییز و زمستان ۱۳۸۷: ص ۱۲۹–۱۶۷.

29. بررسی مسئله بداء در آراء کلامی شیعه، مهدی نصیری، شیعه شناسی، تابستان 1385- شماره 14، 24 صفحه- از 139 تا 162

30. پاره­ای از تعلیقات آیت­الله میرزا مهدی اصفهانی بر احادیث اصول کافی، طالعی، عبدالحسین، سفینه، پاییز 1387- شماره 20، 16 صفحه- از 28 تا 43،

31. پاسخ به شبهات ناصر القفاری درباره بدا، وحید پاشایی، نشریه: معرفت کلامی، شماره 9.

32. تعلیقات آیت­الله جعفری بر اصول کافی، نه باب از کتاب الحجة، مینا اسکویی، سفینه، تابستان 1388- شماره 23، 25 صفحه- از 144 تا 168.

33. تقدیری جای تقدیری دیگر، مفهوم بداء در آیات قرآن، ام­کلثوم محمدی، مجله: رشد، آموزش قرآن، تابستان 1393، دورة یازدهم- شماره 45،5 صفحه - از 54 تا 58.

34. چهار نکته دربارة قرآن، هادی مروی، مجله: سفینه، تابستان 1388- شماره 23،19 صفحه- از 9 تا 27.

35. حقیقت بداء از دیدگاه شیعه، علی‌اکبر نصیری، نعیمه معین‌الدینی، نشریه: اسوه، شماره 162.

36. حقیقت بداء، آیا تغییر سرنوشت امکان‌پذیر است؟، طاهره عابدی، رشد آموزش معارف اسلامی، پاییز 1386- شماره 66، 8 صفحه- از 12 تا 19.

37. رساله‌ای در بداء، از علامه بلاغی، مجتبی الهی خراسانی، کلام اسلامی، پاييز 1375- شماره 19، 9 صفحه- از 35 تا 43.

38. رساله بداء، محقق شیروانی، صادق حسینی‌اشکوری، اطلاعات حکمت و معرفت، ش ۳۴، دی ۱۳۸۷، ص ۶۹ تا ۷۱.

39. رویکردی فلسفی- کلامی به آموزه بداء بر مبنای اسلوب تحلیلی، رضا محمد زاده، جواد طاهری، آینه معرفت، پاییز 1390- شماره 28، 26 صفحه - از 114 تا 139،

40. سرشت انسان، خیر یا شر؟، حمید نوروزی، معرفت، خرداد 1383- شماره 78، 7 صفحه- از 68 تا 74.

41. شبهة و ردّ: البداء، مصطفی قصیرالعاملی، رسالة الثقلین، دی 1372- شماره 7،15 صفحه - از 175 تا 189.

42. شبهة ورد: البداء فی القرآن و الحدیث، محمدهادی معرفت، مجله: رسالة الثقلین، اسفند 1374- شماره 16، 16 صفحه- از 50 تا 65.

43. شبهة ورد: البداء فی کفة المیزان، محمدهادی معرفت، رسالة الثقلین، خرداد 1375- شماره 17 و 18، 29 صفحه- از 130 تا 158.

44. صلة الدعاء و البداء، فی أعمال جلال­الدین محمد مولوی، جلیل مشیدی، مجله: العلوم الانسانیة الدولیه الجمهوریه الاسلامیه الایرانیه، بهار 1384- شماره 2، 12 صفحه- از 81 تا 92.

45. مسئله بداء در مکتب تشیع، اکبر فایدئی، نشریه: خردنامه صدرا، شماره 69.

46. فلسفه بداء، اکبر اسد علی زاده، مبلغان، تیر و مرداد 1386- شماره 93، 8 صفحه - از 72 تا 79.

47. کافی در آینه پژوهش، حمید سلیم گندمی، سفینه، بهار 1383 - شماره 2، 18 صفحه- از 141 تا 158.

48. کتابنامه­ای درباره بداء، مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید، شماره 93، 3 صفحه- از 33 تا 35.

49. کندوکاوی در مساله بداء، علی‌اکبر حسنی، مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید، شماره 93، 30 صفحه - از 3 تا 32.

50. مروری بر پاره­ای از آرای علامه نمازی، علی‌اکبر تلافی داریانی، سفینه، بهار 1391- شماره 34،9 صفحه- از 31 تا 39

51. مسألة البداء فی ضوء إفادات معلم الأمة الشیخ المفید، السید سعید أختر الرضوی، رسالة التقریب، بهمن 1373- شماره 6، 19 صفحه - از 20 تا 38.

52. مسئله بداء در مکتب تشیع، اکبر فایدئی، خردنامه صدرا، پاییز 1391- شماره 69، 12 صفحه- از 5 تا 16.

53. مصادیق بدا در قرآن کریم، ام‌کلثوم محمدی، نشریه: رشد آموزش قرآن، شماره 42.

54. مصداق شناسی بداء در قرآن و روایات و عدم مغایرت آن با علم الهی، ابراهیم نوری، حسین خاکپور، اندیشه نوین دینی، زمستان 1390- شماره 27، 26 صفحه- از 175 تا 200.

55. مطالعه تطبیقی مسئله بداء در تعالیم قرآن کریم، احادیث شیعی و حکمت متعالیه، علیرضا خواجه گیر، مجله: کلام اسلامی، بهار 1384- شماره 53، 13 صفحه- از 124 تا 136.

56. مفهوم عام بداء در مکتب اهل‌بیت، سید محمد بنی‌هاشمی، محمدحسین سهیلی، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، پاییز 1392، سال دهم- شماره 38، 18 صفحه- از 51 تا 68.

57. مناظره و ویژگی­های مناظرات امام رضا7، سید علی ضیغم زیدی، پیام مبلغ، بهار و تابستان 1390- شماره 6، 32 صفحه - از 159 تا 190.

58. نظرة فی کتاب: البداء، السید علی الفانی الإصفهانی، الهادی، سال 1358 - شماره 35، 8 صفحه- از 28 تا 35.

59. نظریه «بداء» و سنت‌های اجتماعی و تاریخی، محمود تقی زاده داوری، مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید، شماره 43، 29 صفحه- از 3 تا 31،

60. نگاهی دیگر به بداء، اصغر دادبه، مجله: اشراق، بهار و تابستان 1389، سال سوم- شماره 6 و 7،22 صفحه - از 165 تا 186.

61. هل البداء من أصول الشیعة؟،  محمدهادی الیوسفی الغروی، مجله: الفکر الاسلامی، فروردین، اردیبهشت و خرداد 1379- شماره 23،22 صفحه - از 141 تا 162.

بخش دوم موضوعات مرتبط با بداء

   در بخش دوم به موضوعات مرتبط با بداء پرداخته می­شود و کتاب­های این موضوعات معرفی می­شود. این موضوعات عبارت‌اند از: نسخ، قضا، قدر، سرنوشت، جبر، اختیار، ام‌الکتاب، لوح محفوظ، لوح محو، لوح اثبات، اجل حتمی و اجل مسمی.

   البته معرفی منابع مرتبط با موضوع بداء که در ذیل می­آید، به این معنا نیست که تمامی کتاب‌های این موضوعات معرفی می­شود، بلکه برای سهولت محققان برخی از کتاب‌ها معرفی می­شود و هر یک از موضوعات عنوان ‌شده نیازمند نگارشی جدا دارد که از خداوند توفیق آن را خواستاریم.

1. ... ال‍ق‍ض‍اء وال‍ق‍در، اب‍ی‌ب‍ک‍ر اح‍م‍د ب‍ن‌ ال‍ح‍س‍ی‍ن‌ ب‍ن‌ ع‍ل‍ی‌ ب‍ن‌ م‍وس‍ی‌ ال‍ب‍ی‍ه‍ق‍ی‌؛ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ ال‍ع‍ام‍ر، ری‍اض‌: م‍ک‍ت‍ب‍ه‌ ال‍ع‍ب‍ی‍ک‍ان‌، ۱۴۲۱ ق‌ = ۲۰۰۰ م‌ = ۱۳۷۹، ص‌ ۴۴۵.

2. ... ال‍ق‍در، اح‍م‍د ب‍ن‌ ت‍ی‍م‍ی‍ه‌؛ ج‍م‍ع‌ و اع‍داد ع‍ب‍دال‍رح‍م‍ن‌ ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ ق‍اس‍م‌ ال‍ع‍اص‍م‍ی‌ ال‍ن‍ج‍دی‌ ال‍ح‍ن‍ب‍ل‍ی‌؛ س‍اع‍ده‌ اب‍ن‍ه‌ م‍ح‍م‍د، ب‍ی‍روت‌: م‍وس‍س‍ه‌ ال‍رس‍ال‍ه‌، ۱۴۱۸ ق‌. = ۱۹۹۷م‌. = ۱۳۷۶، ص‌ ۵۷۲.

3. اخ‍ت‍ی‍ار، ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ ص‍ال‍ح‌، ت‍ه‍ران‌: اعلمی،۱۳۵ ص.

4. الاراده‌ الال‍ه‍ی‍ه‌ ال‍ت‍ک‍وی‍ن‍ی‍ه‌ و ال‍ت‍ش‍ری‍ع‍ی‍ه‌، ج‍ع‍ف‍ر ال‍س‍ب‍ح‍ان‍ی‌، ق‍م‌: م‍وس‍س‍ه‌ الام‍ام‌ ال‍ص‍ادق‌7‌، ۱۴۲۴ ق‌. = ۱۳۸۲، ص‌ ۶۴.

5. اراده الهی و رابطه آن باصفات و آثار خداوند: بررسی و نقد نظریات الهی­دانان مسلمان، نوریه ریاضی، سبزوار: دانشگاه تربیت معلم سبزوار، ۱۳۸۹، ۳۲۷ ص.

6. اراده‌ م‍ظه‍ر ش‍خ‍ص‍ی‍ت‌ ی‍ا ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار، ع‍ب‍اس‌ آرام‌، تهران: رجبی، ۱۳۵۰، ۲۹۵ ص.

7. الاستبصار فی‌التحدث عن‌الجبر والاختیار، محمدزاهد الکوثری، قاهره: المکتبه‌الازهریه للتراث، ۱۴۲۶ ق.= ۲۰۰۵ م.= ۱۳۸۴،۴۱ ص.

8. اس‍ت‍ف‍ص‍اء ال‍ن‍ظر ف‍ی‌ ال‍ق‍ض‍اء و ال‍ق‍در. ال‍ف‍رق‌ ب‍ی‍ن‌ ک‍لام‌ ال‍ن‍ب‍ی‌ و ق‍ول‌ ال‍وص‍ی‌، ج‍م‍ال‌ال‍دی‍ن‌ اب‍ی‌م‍ن‍ص‍ور ال‍ح‍س‍ن‌ب‍ن‌ ی‍وس‍ف‌ب‍ن‌ ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ال‍م‍طه‍ر ال‍ح‍ل‍ی‌ ال‍م‍ش‍ه‍ور ب‍ال‍ع‍لام‍ه‌ ال‍ح‍ل‍ی‌؛ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ م‍ح‍م‍د ال‍ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ ال‍ن‍ی‍س‍اب‍وری‌، دار ان‍ب‍اء ال‍غ‍ی‍ب‌، ۱۴۱۸ ق‌. = ۱۳۷۷، ۱۰۹ ص‌.

9. اسلام اولین دین، آخرین شریعت: (تاملی تازه در دانش ناسخ و منسوخ در فقه اسلامی)، اقبال‌علی میرزایی، شهرکرد: دانشگاه شهرکرد، ۱۳۸۹،۸۰ ص

10. الاع‍ت‍ب‍ار ف‍ی‌ ال‍ن‍اس‍خ‌ و ال‍م‍ن‍س‍وخ‌ م‍ن‌ الاث‍ار، ت‍ص‍ن‍ی‍ف‌ اب‍ی‌ ب‍ک‍ر م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ م‍وس‍ی‌ ال‍ح‍ازم‍ی‌ ال‍ه‍م‍دان‍ی‌؛ ح‍ق‍ق‍ه‌ و خ‍رج‌ ح‍دی‍ث‍ه‌ و ع‍ل‍ق‌ ع‍ل‍ی‍ه‌ ع‍ب‍دال‍م‍ع‍طی‌ ام‍ی‍ن‌ ق‍ل‍ع‍ج‍ی‌، ک‍راج‍ی‌: ج‍ام‍ع‍ه‌ ال‍دراس‍ات الاس‍لام‍ی‍ه‌، م‌۱۹۸۹ =۱۳۶۸، ص‌ ۶۶۱.

11. الانسان والقدر، مرتضی المطهری؛ محمدعلی التسخیری؛ به سفارش مرکز اعلام‌الذکری‌الرابعه لانتصار‌الثوره‌الاسلامیه فی ایران، تهران: منظمه‌الاعلام‌الاسلامی، قسم‌العلاقات‌الدولیه، ۱۴۰۳ ق.= ۱۳۶۲، 120ص.

12. التبیان لرفع غموض‌النسخ فی‌القرآن، مصطفی‌ابراهیم الزلمی، تهران: نشر احسان، ۱۳۹۳، ۳۶۶ ص.

13. الجبر والاختیار، محمدتقی الجعفری؛ تعریب حسین الواسطی، قم: المرکزالعالمی للدراسات‌الاسلامیه، ۱۴۲۸ ق. = ۱۳۸۶، 300ص.

14. الدع‍اء وال‍ق‍ض‍اء وال‍ق‍در: اوام‍ره‌ و ح‍ک‍م‍ت‍ه‌، م‍ح‍م‍دم‍ح‍م‍ود اح‍م‍د، م‍وس‍ی‌ ال‍خ‍طی‍ب‌، ق‍اه‍ره‌: م‍رک‍ز ال‍ک‍ت‍اب‌ ل‍ل‍ن‍ش‍ر، ۱۹۹۷ م‌. = ۱۴۱۷ ق. = ۱۳۷۶، 248ص.

15. الناسخ والمنسوخ، ابن‌العتائقی‌الحلی؛ دراسة والتحقیق ثامرکاظم الخفاجی، قم: مکتبه آیه‌الله‌العظمی‌المرعشی ‌النجفی‌الکبری قدس سره، الخزانه‌العالمیه للمخطوطات‌الاسلامیه، ۱۴۳۲ ق.= ۲۰۱۱ م.= ۱۳۸۹، 156ص.

16. النسخ بین‌المفسرین والاصولیین: دراسة موضوعیة شاملة فی انواع النسخ و ما قیل فیه من آراء، عبدالرسول الغفاری، قم: مرکز المصطفی6 العالمی للترجمه والنشر، ۱۴۳۱ ق. = ۱۳۸۹، 360ص.

17. النظر‌المختار فی‌الجبر و‌الاختیار علی ضوء‌الکتاب والسنه، لمولفه عبدالجواد علم‌الهدی‌الخراسانی؛ باشراف محمدرضا علم‌الهدی،قم: رسول اعظم6، ۱۳۹۰،۲۸۶ ص.

18. الام‍ر ب‍ی‍ن‌ الام‍ری‍ن‌، ج‍ع‍ف‍رب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ ال‍ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ ال‍ف‍ن‍درس‍ک‍ی‌ ال‍ش‍اه‍رودی‌، ت‍ه‍ران‌: ۱۳۸۲ ق‌. = ۱۳۴۰، 16ص.

19. الامر بین‌الامرین: تحقیق انیق حول نفی الجبر و التفویض و اثبات الامر بین‌الامرین، السید حسین الشمس، قم: کتاب ناب، ۱۳۹۲، ۲ ج و بوستان کتاب قم (مرکزالنشرالتابع لمکتب‌الاعلام‌الاسلامی)، ۱۴۲۸ ق. = ۱۳۸۶، 896ص.

20. الان‍س‍ان‌ ب‍ی‍ن‌ ال‍ج‍ب‍ر و ال‍ت‍ف‍وی‍ض‌، ج‍ع‍ف‍ر ال‍س‍ب‍ح‍ان‍ی‌، ق‍م‌: م‍وس‍س‍ه‌ الام‍ام‌ ال‍ص‍ادق7‌ ع‌، ۱۴۲۴ ق‌. = ۱۳۸۲، ۱۰۰ ص.

21. ال‍ان‍س‍ان‌ م‍س‍ی‍ر ام‌ م‍خ‍ی‍ر، م‍ح‍م‍د س‍ع‍ی‍د رم‍ض‍ان‌ ال‍ب‍وطی‌، ب‍ی‍روت‌: دارال‍ف‍ک‍ر ال‍م‍ع‍اص‍ر؛ دم‍ش‍ق‌: دارال‍ف‍ک‍ر، م‌۱۹۹۸=.ق‌۱۴۱۹=.۱۳۷۷، ‌ ۲۳۸ ص. و در سال ۲۰۰۴ م. = ۱۳۸۴ در ۲۳۸ صفحه چاپ شده است.

22. انسان و سرنوشت، مرتضی مطهری، تهران: آدینه سبز، ۱۳۸۸،۱۶۰ ص، این کتاب توسط ناشران مختلف و در سالهای مختلف چاپ شده است. همچنین به زبان عربی نیز ترجمه و چاپ شده است.

23. ان‍ق‍اذ ال‍ب‍ش‍ر م‍ن‌ ال‍ج‍ب‍ر و ال‍ق‍در، ال‍م‍رت‍ض‍ی‌ ع‍ل‍م‌ال‍ه‍دی‌ ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ال‍ح‍س‍ی‍ن‌ب‍ن‌ م‍وس‍ی‌ ال‍م‍وس‍وی‌؛ ب‍اش‍راف‌ اح‍م‍د ال‍ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ الاش‍ک‍وری‌، ق‍م‌: م‍ج‍م‍ع‌ ذخ‍ائ‍ر اس‍لام‍ی‌، ۱۴۲۵ ق‌. = ۲۰۰۴ م‌. = ۱۳۸۳، ۷۸ ص.

24. ال‍ای‍م‍ان‌ ب‍ال‍ق‍در، ی‍وس‍ف‌ ال‍ق‍رض‍اوی‌، ق‍اه‍ره‌: م‍ک‍ت‍ب‍ه‌ وه‍ب‍ه‌، ق‌۱۴۲۱ =.م‌۲۰۰۰ =۱۳۷۹، ص‌ ۱۰۴.

25. ایمان به قضا و قدر، سمیر حلبی؛ مترجم محمد پور مراد خان؛ تصویرگر هیبت احمدی، تهران: نشر احسان، ۱۳۹۲.

26. آزادی‌ اراده‌ ان‍س‍ان‌ در ک‍لام‌ اس‍لام‍ی‌، طاه‍ره‌ روح‍ان‍ی‌، ح‍ل‍ی‍م‍ه‌ ح‍س‍ی‍ن‍ی‌، ق‍م‌: م‍رک‍ز ج‍ه‍ان‍ی‌ ع‍ل‍وم‌ اس‍لام‍ی‌، ۱۳۸۱، ص‌ ۲۸۰.

27. آزادی در آینه عقل و نقل، مهرداد ویس کرمی، اصفهان: محبان، ۱۳۸۵، ۱۳۵ ص.

28. آزادی و علیت در فلسفه اسلامی معاصر و فلسفه معاصر مغرب‌زمین، محسن اراکی، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۹۲، 194ص.

29. بازتاب تقدیر در مثنوی مولانا، سروناز جاویدان، تهران: ابتکار نو، ۱۳۹۱، 276ص.

30. بحثی دربارة جبر و اختیار، زین‌العابدین قربانی، تهران: بعثت، ۲۹۲ ص.

31. بررسی تاریخی جبر و اختیار از نظر معتزله، اشاعره، ماتریه، زیدیه، امامیه، وهابیه و مکاتب کلامی و فقهی آنان، عزیز محمد پور (عبدالعزیز داشبندی مکری)، تهران: تابش فرهنگ، ۱۳۸۹، 313ص.

32. بررسی تطبیقی نسخ در قرآن، سید عبدالرسول حسینی‌زاده، قم: بوستان کتاب قم، ۱۳۹۰،۳۰۳ ص.

33. بررسی جبر و اختیار در دین زردشتی و اندیشه مولانا، منصور عباسیان، تهران: قلم پارسی، ۱۳۹۰، 270ص.

34. بررسی و نقد دیدگاه‌های مستشرقان درباره نسخ در قرآن کریم، علی شریفی، رشت: کتاب مبین، ۱۳۸۶، ۱۵۱ ص.

35. پرسمان قرآنی جبر و اختیار، علی کرجی؛ تهیه مرکز فرهنگ و معارف قرآن گروه پاسخ به پرسش‌ها و شبهات قرآنی، قم: جمال، ۱۳۸۹، 141ص.

36. ال‍ت‍ب‍ی‍ان‌ ل‍رف‍ع‌ غ‍م‍وض‌ ال‍ن‍س‍خ‌ ف‍ی‌ ال‍ق‍رآن‌، م‍ص‍طف‍ی‌ اب‍راه‍ی‍م‌ ال‍زل‍م‍ی‌، ارب‍ی‍ل‌: م‍ک‍ت‍ب‌ ال‍ت‍ف‍س‍ی‍ر ل‍ل‍طب‍اع‍ه‌ و ال‍ن‍ش‍ر، ۲۰۰۰ م‌. = ۱۳۷۹، ص‌۴۵۲.

37. تحقیق در مساله جبر و اختیار، محمدصادق روحانی؛ ترجمه محمدهادی یوسفی، قم: مرکز بررسیهای اسلامی، ۱۳۹۶ ھ = ۱۳۵۴،۱۸۴ ص.

38. تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث، به اهتمام مهدی امین؛ با نظارت محمد بیستونی، قم: بیان جوان؛ مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت به ‌نشر، ۱۳۸۹، 358ص.

39. ت‍ق‍دی‍ر و س‍رن‍وش‍ت‌، ح‍س‍ن‌ ره‍ب‍رزاده‌، ت‍ه‍ران‌: پ‍ارس‍ا، ۱۳۸۱، ص‌ ۲۴۱.

40. توحید افعالی و اختیار انسان: از دیدگاه متکلم، فیلسوف و عارف، طوبی علیزاده، فاطمه احمدی، شهر ری: دانشیاران ایران، ۱۳۹۲، 184ص.

41. جبر و اختیار - قضا و قدر، مرکز بازآفرینی معارف دینی شهر آفتاب، اصفهان: سازمان فرهنگی ‌تفریحی شهرداری اصفهان، مرکز بازآفرینی معارف دینی شهر آفتاب، ۱۳۸۷، 103ص.

42. جبر و اختیار در قرآن برگرفته از تفسیر المیزان علامه طباطبایی و جبر و اختیار محمدتقی جعفری، مینو کسائیان، اصفهان: خاتم‌الانبیاء، ۱۳۸۸،۱۱۲ ص.

43. جبر و اختیار در معارف اسلامی، میرابوطالب رضوی‌نژاد، رشت: دهسرا، ۱۳۹۱،۴۰۰ ص.

44. جبر و اختیار و قضا و قدر در مثنوی، قادر فاضلی، تهران: فضیلت علم، ۱۳۸۶،‏۱۴۵ ص.

45. ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار: ب‍ررس‍ی‌ م‍ک‍ات‍ب‌ ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار از دی‍دگ‍اه‌ ق‍رآن‌ و اص‍ول‌ ف‍ل‍س‍ف‍ی‌، ب‍ح‍ث‌ه‍ای‌ س‍ب‍ح‍ان‍ی‌؛ ع‍ل‍ی‌ رب‍ان‍ی‌‌گ‍ل‍پ‍ای‍گ‍ان‍ی‌، ق‍م‌: م‍وس‍س‍ه‌ ام‍ام‌ ص‍ادق7‌، ۱۴۲۳ ق‌. = ۱۳۸۱، 456ص.

46. جبر و اختیار، حسن الوندی، همدان: روزاندیش، ۱۳۸۸،۸۱ ص.

47. جبر و اختیار، زین العابدین قربانی، تهران: شفق، ۱۳۶۱، ۱۱۲ ص.

48. ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار، ک‍ری‍م‌ ن‍اف‍ع‍ی‌ ف‍رد، ت‍ه‍ران‌: ع‍اب‍د، ۱۳۸۱، ص‌ ۲۲۱.

49. ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار، م‍ح‍م‍دت‍ق‍ی‌ ج‍ع‍ف‍ری‌، ت‍ه‍ران‌: موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، ۱۳۷۹،۳۱۸ ص، این کتاب در سالهای مختلف توسط ناشران مختلف به چاپ رسیده است.

50. جبر و اختیار، محمدصادق روحانی؛ ترجمه حمیدرضا صادقی، قم: مهر امیرالمومنین7، ۱۳۸۹،۱۴۴ ص.

51. جبر یا اختیار، این یا آن یا هر دو، زهرا علیان نجف‌آبادی، سمیرم: سام آرام، ۱۳۹۳، 119ص.

52. ج‍ن‍گ‌ س‍رن‍وش‍ت‌، اس‍م‍اع‍ی‍ل‌ ش‍اک‍ر اردک‍ان‍ی‌، ق‍م‌: ج‍ام‌ ج‍وان‌، ۱۳۸۲، ص‌ ۲۲۳.

53. جهان‌بینی اسلامی ۳: عدل الهی و قضا و قدر، مرتضی مطهری، تهران: موسسه فرهنگی و مطالعاتی نهج، ۱۳۸۳، ۱۲۵ ص.

54. چگونه تقدیر خود را تدبیر کنیم، نگرشی تحلیلی پیرامون آیة ۹۶ از سورة مبارکة اعراف: سمیرا (سنا) مهدی‌نژاد؛ تهیه و تنظیم گروه معارف موسسه پژوهش و مطالعات عاشورا، مشهد: تاسوعا، ۱۳۹۳، 224ص.

55. ح‍دود آزادی‌ ان‍س‍ان‌ از دی‍دگ‍اه‌ م‍ول‍وی‌ (ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار)، رح‍ی‍م‌ ن‍ژادس‍ل‍ی‍م‌، ت‍ه‍ران‌: طه‍وری‌، ۱۳۶۴،۱۸۸ ص.

56. ح‍دی‍ث‌ ح‍ول‌ ال‍ج‍ب‍ر و ال‍ت‍ف‍وی‍ض‌، ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ ح‍س‍ن‌ ه‍اش‍م‌ ال‍م‍وس‍وی‌ال‍ب‍ح‍ران‍ی، ق‍م‌: موسسه المعارف الاسلامیة، ۱۴۲۴ ق‌. = ۱۳۸۲،۱۸۲ ص.

57. حدیث‌الطلب والاراده للامام‌الامجد الی قره عینه‌السید‌المجاهد‌الاحمد، محمد المحمدی‌الجیلانی، تهران: موسسه تنظیم و نشر تراث‌الامام‌‌الخمینی (س)، موسسه مطبعه‌العروج،۱۳۸۷، 185ص.

58. حقائق و شبهات حول معنی‌النسخ فی‌القرآن‌الکریم، محمد عمارة، قاهره: انتشارات دارالسلام، ۱۴۳۱ ق. = ۲۰۱۰ م. = ۱۳۸۹، 222ص.

59. خ‍دا و م‍س‍ال‍ه‌ ش‍ر، م‍ح‍م‍دح‍س‍ن‌ ق‍دردان‌ق‍رام‍ل‍ک‍ی‌، ق‍م‌: ح‍وزه‌ ع‍ل‍م‍ی‍ه‌ ق‍م‌، دف‍ت‍ر ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات‌ اس‍لام‍ی‌، م‍رک‍ز ان‍ت‍ش‍ارات‌، ۱۳۷۷،۲۹۶ص.

60. خط سرنوشت، عزیزالله سالاری، تهران: آوین‌نگار، ۱۳۹۳، 200ص.

61. خ‍ی‍رالاث‍ر در ج‍ب‍ر و ق‍در. ب‍ه‌ض‍م‍ی‍م‍ه‌ دو رس‍ال‍ه‌ ک‍س‍ب‌ و اق‍س‍ام‌ ف‍اع‍ل‌، ح‍س‍ن‌ ح‍س‍ن‌زاده‌ آم‍ل‍ی‌، ق‍م‌: ح‍وزه‌ ع‍ل‍م‍ی‍ه‌ ق‍م‌، دف‍ت‍ر ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات‌ اس‍لام‍ی‌، م‍رک‍ز ان‍ت‍ش‍ارات‌، ۱۳۷۵، ص‌ ۲۰۸ .این کتاب در سالهای مختلف توسط ناشران مختلف به چاپ رسیده است.

62. دلیل عقل جبر و اختیار از دیدگاه امام فخررازی و باروخ اسپینوزا، اسداله مرتضایی، تهران: راشدین، ۱۳۹۲،۱۳۷ ص.

63. دو رساله در فلسفه اسلامی: تجدد امثال و حرکت جوهری، جبر و اختیار از دیدگاه مولوی، جلال‌الدین همائی، تهران: هما، ۱۳۸۹، ۱۰۶ ص، این کتاب در سالهای مختلف توسط ناشران مختلف به چاپ رسیده است.

64. راه سوم میان جبر و تفویض، علیرضا سبحانی؛ تقریری گویا از بحث‌های آیت‌الله العظمی سبحانی، قم: موسسه امام صادق7: انتشارات توحيد، ۱۳۹۱، 208ص.

65. رس‍ال‍ه‌ ع‍لام‍ه‌ ب‍زرگ‍وار م‍ح‍م‍د ده‍دار در ق‍ض‍ا و ق‍در، ب‍ه‌ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ و پ‍ی‍ش‍گ‍ف‍ت‍ار و ت‍ع‍ل‍ی‍ق‍ات‌ ح‍س‍ن‌ ح‍س‍ن‌زاده‌ آم‍ل‍ی‌، ق‍م‌: ق‍ی‍ام‌، ۱۳۷۸، ص‌ ۷۸

66. رس‍ال‍ه‌ ق‍ض‍ا و ق‍در اب‍ن‌ س‍ی‍ن‍ا (م‍ت‍ن‌ ع‍رب‍ی‌ و ت‍رج‍م‍ه‌ و ش‍رح‌ ک‍ه‍ن‌ ف‍ارس‍ی‌)، اس‍م‍اع‍ی‍ل‌ ب‍ن‌ ح‍س‍ن‌ ج‍رج‍ان‍ی‌؛ ب‍ا م‍ق‍دم‍ه‌ و ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ م‍ح‍م‍د ک‍ری‍م‍ی‌ زن‍ج‍ان‍ی‌ اص‍ل‌، ت‍ه‍ران‌: اس‍اطی‍ر، ۱۳۸۳، ص‌ ۳۰۰.

67. رساله‌الامضاء فی‌القدر و‌القضاء و ایضا‌النظر فی‌الجبر و‌القدر (التفویض)، عبدالحمید الشربیانی، بی‌جا: بی‌نا،۱۰۷ ص.

68. رس‍ال‍ه‌ال‍طل‍ب‌ و‌الاراده، الام‍ام‌ ال‍خ‍م‍ی‍ن‍ی‌؛ ت‍ع‍ل‍ی‍ق‌ م‍ح‍م‍درض‍ا م‍ح‍م‍د، ب‍ی‍روت‌: دارال‍م‍ح‍ج‍ه ال‍ب‍ی‍ض‍اء: دارال‍رس‍ول‌ الاک‍رم‌، ‌۱۹۹۳ م. = ۱۴۱۳ ق. = ۱۳۷۲، 120ص.

69. رساله‌ای در باب مشیت الهی (از تقریرات درس اعتقادات)، سیدناصر حسینی، تهران: آهنگ صبح، ۱۳۹۱، 78ص.

70. رفع ابهام نسخ در قرآن، مصطفی‌ابراهیم زلمی؛ مترجم ابوبکر حسن‌زاده، سنندج: آراس، ۱۳۹۲، 520ص.

71. سدالمفر علی‌القائل بالقدر: دراسه تحلیلیه‌ عن بحث‌الاراده و‌الطلب و نقد مقاله‌الجبر و‌التفویض و اثبات‌الامر بین‌الامرین، محاضرات محمدباقر علم‌الهدی؛ علی الرضوی، امیر الفخاری، حسن الکاشانی، تهران: منیر، ۱۳۸۷، ۶۴۰ ص.

72. س‍رن‍وش‍ت‌ از دی‍دگ‍اه‌ ع‍ل‍م‌ و ف‍ل‍س‍ف‍ه‌، ج‍ع‍ف‍ر س‍ب‍ح‍ان‍ی‌، ق‍م‌: م‍وس‍س‍ه‌ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‍ی‌ و ت‍ع‍ل‍ی‍م‍ات‍ی‌ ام‍ام‌ ص‍ادق‌7، ۱۳۸۲،۱۷۸ص؛ انتشارات توحید، ۱۳۶۱،۲۲۴ ص.

73. سرنوشت از دیدگاه قرآن ویژه دانش‌پژوهان، مرتضی مطهری؛ تنظیم از علی‌اکبر اژه‌ای، قم: شفق،۳۱ ص.

74. س‍رن‍وش‍ت‌، ج‍م‍ال‌ال‍دی‍ن‌ ش‍ری‍ف‌زاده‌، خ‍رم‌آب‍اد: اف‍لاک‌، ۱۳۸۲، ص‌ ۱۵۱.

75. سیمای انسان مختار در قرآن کریم: جبر و اختیار، محسن میرباقری، تهران: نشر محمد6، ۱۳۸۵، ۲۰۰ ص؛ انتشارات رای‍زن‌، ۱۳۷۸، ۲۴۴ ص‌.

76. شخصیت‌های مثنوی در گذرگاه جبر و اختیار، مصطفی باباخانی، مشهد: ایران آزاد، ۱۳۹۰، 240ص.

77. شرح کتاب الناسخ و المنسوخ، اثر شهاب‌الدین احمد البحرانی (ابن‌المتوج)؛ شارح عبدالجلیل الحسینی القاری؛ ترجمه و تصحیح و تعلیق محمد‌جعفر اسلامی؛ زیر نظر محمد مشکوة، تهران: بنیاد علوم اسلامی،۳۳۳ ص.

78. ش‍رح‌ و ت‍ف‍س‍ی‍ر ل‍وح‌ م‍ح‍ف‍وظ، س‍ی‍د اب‍وال‍ح‍س‍ن‌ ح‍اف‍ظی‍ان‌، ت‍ه‍ران‌: وزارت‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و ارش‍اد اس‍لام‍ی‌، س‍ازم‍ان‌ چ‍اپ‌ و ان‍ت‍ش‍ارات‌، ۱۳۷۵، ۱۶۱ص‌؛ سال۱۳۸۶،۱۶۴ ص.

79. شفاء العلیل فی مسائل القضاء والقدر والحکمة والتعلیل، اب‍ن‌ ق‍ی‍م‌ ال‍ج‍وزی‍ه‌؛ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ ع‍م‍رب‍ن‌ س‍ل‍ی‍م‍ان‌ ال‍ح‍ف‍ی‍ان‌، ری‍اض‌: م‍ک‍ت‍ب‍ه‌ ال‍ع‍ب‍ی‍ک‍ان‌، ق‌۱۴۲۰ =.م‌۱۹۹۹ =۱۳۷۸، ج‌ ۲.

80. شفاء‌المریض فی‌الجبر والتفویض، محمدتقی سبط‌شیرازی، بی‌جا: بی‌نا، قرن ۱۳،۹۰ ص.

81. ش‍ن‍اخ‍ت‌ ص‍ب‍ی‌ه‍ا و ب‍ح‍ث‌ درب‍اره‌ ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار، ن‍ورال‍دی‍ن‌ چ‍ه‍ارده‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: م‍ی‍ر (گ‍وت‍ن‍ب‍رگ‌)، ۱۳۶۳، ص‌ ۱۸۶.

82. صفوة الراسخ فی علم المنسوخ و الناسخ، ل‍لام‍ام‌ اب‍ی‌ ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ ش‍ع‍ل‍ه‌؛ م‍ح‍م‍د اب‍راه‍ی‍م‌ ع‍ب‍دال‍رح‍م‍ن‌ ف‍ارس‌؛ راج‍ع‌ و ق‍دم‌ ل‍ه‌ رم‍ض‍ان‌ ع‍ب‍دال‍ت‍واب‌، ق‍اه‍ره‌: مکتبة الثقافة الدینیة، ۱۹۹۵ م‌. = ۱۴۱۵ ق‌. = ۱۳۷۴، ص‌ ۲۳۷.

83. طلب و اراده، امام خمینی، ترجمه و شرح سیداحمد فهری، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۹۱، ۱۵۶ ص.

84. عدل و قدر، مرتضی مطهری؛ کاری از دبیرخانه طرح مطالعاتی بینش مطهر، تهران: بینش مطهر، ۱۳۹۲،۲۶۰ ص.

85. ع‍ق‍ل‌ و دی‍ن‌ در اص‍ول‌ ع‍ق‍ای‍د اس‍ت‍دلال‍ی‌، اب‍وال‍ف‍ض‍ل‌ ب‍رق‍ع‍ی‌، ت‍ه‍ران‌، ج‌ ۲.

86. ع‍ل‍م‌ پ‍ی‍ش‍ی‍ن‌ ال‍ه‍ی‌ و اخ‍ت‍ی‍ار ان‍س‍ان‌، تالیف محمدتقی سهرابی‌فر، ت‍ه‍ران‌: وثوق، ۱۳۸۶،۳۱۲ ص.

87. ع‍ل‍م‌ پ‍ی‍ش‍ی‍ن‌ ال‍ه‍ی‌ و اخ‍ت‍ی‍ار ان‍س‍ان‌، رضا باقی زاده؛ به سفارش مرکز تخصصی علم کلام، ت‍ه‍ران‌: کمال اندیشه، ۱۳۸۹،۲۲۵ ص؛ حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، ۱۳۸۹،۲۲۴ ص.

88. ع‍ل‍م‌ پ‍ی‍ش‍ی‍ن‌ ال‍ه‍ی‌ و اخ‍ت‍ی‍ار ان‍س‍ان‌، م‍ح‍م‍د س‍ع‍ی‍دی‌م‍ه‍ر، ت‍ه‍ران‌: م‍وس‍س‍ه‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌ ان‍دی‍ش‍ه‌: پ‍ژوه‍ش‍گ‍اه‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و ان‍دی‍ش‍ه‌ اس‍لام‍ی‌، ۱۳۷۵، ۱۵۰ ص؛ ۱۳۸۵،۱۶۰ ص.

89. عوالم مینا:‌ گفتاری در شیوة شناخت حقایقی مانند عرش،‌کرسی، لوح،‌ قلم و... ، و

 

نام، تهران: ‌انتشارات صبح فردا، ۱۳۹۳،۷۶ ص.

90. غزالی و مولوی: جبر و اختیار، علی‌اصغر بیانی، گرگان: مختومقلی فراغی، ۱۳۸۸،   95ص.

91. ف‍ت‍ح‌ ال‍م‍ن‍ان‌ ف‍ی‌ ن‍س‍خ‌ ال‍ق‍رآن‌، ع‍ل‍ی‌ ح‍س‍ن‌ ال‍ع‍ری‍ض‌، م‍ص‍ر: م‍ک‍ت‍ب‍ه‌ ال‍خ‍ان‍ج‍ی‌، ۱۹۷۳ م‌. = ۱۳۵۲، ص‌ ۳۵۰.

92. فلسفه جبر و اختیار، زین‌العابدین قربانی، تهران: بعثت، ۱۳۹۳، 138ص.

93. ال‍قدر: ن‍ظری‍ه‌ ق‍رآن‍ی‍ه‌ ف‍ی‌ م‍س‍ائ‍ل‌ ال‍ق‍ض‍اء وال‍ق‍در ...، ع‍دن‍ان‌ ال‍رف‍اع‍ی‌، دم‍ش‍ق‌: ع‍دن‍ان‌ رف‍اع‍ی‌، ۱۹۹۹ م‌. = ۱۳۷۸، 256ص.

94. القدر عند ابن تیمیة، راشد الغنوشی، بی‌جا: مرکزالرایة للتنمیةالفکریة، ۱۴۲۶ ق. = ۲۰۰۵ م. = ۱۳۸۴، 144ص.

95. ق‍ض‍ا و ال‍ق‍در، ب‍اس‍م‍ه‌ ک‍ی‍ال‌، ب‍ی‍روت‌: دارو م‍ک‍ت‍ب‍ه‌ ال‍ه‍لال‌، ۱۹۸۳ م‌.= ۱۳۶۲، ص‌ ۲۶۰.

96. قضا و قدر از دیدگاه اسلام، علیرضا حیدرزاده، قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۰،۲۶۰ ص.

97. قضا و قدر از دیدگاه قرآن و روایات، گروه تحقیق محمدحسن صاحبدل... و دیگران؛ با نظارت محمد بیستونی، قم: بیان جوان، ۱۳۸۶، ۲۳۰ ص.

98. ق‍ض‍ا و ق‍در از دی‍دگ‍اه‌ م‍لاص‍درا رح‍م‍ه‌ ال‍ل‍ه‌، ح‍س‍ن‌ اس‍لام‍ی‌، ق‍م‌: ش‍اک‍ر، ۱۳۸۳، ص‌ ۲۵۶.

99. قضا و قدر در اشعار شعرا از دیروز تا امروز، فیروز آذر، تهران: درخت بلورین، ۱۳۹۰،۴۱۵ ص.

100. قضا و قدر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث، به اهتمام مهدی امین؛ با نظارت محمد بیستونی، قم: بیان جوان؛ مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت به ‌نشر، ۱۳۸۹، 356ص.

101. ق‍ض‍ا و ق‍در و ت‍اث‍ی‍ر آن‌ در س‍ل‍وک‌ و رف‍ت‍ار ان‍س‍ان‌، ع‍ب‍دال‍ک‍ری‍م‌ زی‍دان‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ و ت‍وض‍ی‍ح‌ م‍ح‍م‍دم‍لازاده‌، ت‍ه‍ران‌: زاه‍دان‌: ح‍رم‍ی‍ن‌، ۱۳۸۴، ۱۴۴ص.

102. قضا و قدر، رحیم پارسا، بی‌جا: محمدرضا پارسا،۱۱۵ ص.

103. قضا و قدر، عزیزالله سالاری، تهران: جهاد دانشگاهی، انجمن فرهنگی: جهاد دانشگاهی، واحد تهران، دانشکده الهیات، ۱۳۶۹، ۱۳۱ ص؛ م‍وس‍س‍ه‌ ن‍ش‍ر ج‍ه‍اد، ۱۳۷۸،۲۱۸ ص.

104. قضا و قدر، عمر‌سلیمان اشقر؛ مترجم گروه فرهنگی انتشارات حرمین، زاهدان: حرمین، ۱۳۸۹،۱۲۰ ص. این کتاب توسط ناشران و مترجمان مختلف چاپ شده است.

105. ق‍ض‍ا و ق‍در، م‍ح‍م‍د غ‍ری‍ب‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ س‍م‍ی‍ره‌ ح‍ک‍ی‍م‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: اح‍س‍ان‌، ۱۳۸۱، ۶۷ ص؛ ۱۳۷۷، ۴۷.

106. ال‍ق‍ض‍اء و ال‍ق‍در ف‍ی‌ ال‍ع‍ل‍م‌ و ال‍ف‍ل‍س‍ف‍ه‌ الاس‍لام‍ی‍ه‌، ج‍ع‍ف‍ر ال‍س‍ب‍ح‍ان‍ی‌؛ ت‍ع‍ری‍ب‌ م‍ح‍م‍ده‍ادی‌ ال‍ی‍وس‍ف‍ی‌ ال‍غ‍روی‌، ت‍ه‍ران‌: م‍وس‍س‍ه‌ ال‍ب‍ع‍ث‍ه‌، ق‍س‍م‌ ال‍دراس‍ات‌ الاس‍لام‍ی‍ه‌، ۱۴۰۷ ق‌. = ۱۳۶۵، ص‌ ۱۴۸.

107. ق‍ض‍اء و ق‍در و ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار، م‍ح‍م‍دم‍ه‍دی‌ گ‍رج‍ی‍ان‌؛ ب‍ا ت‍رج‍م‍ه‌ ان‍ت‍ه‍اء رس‍ال‍ه‌ ع‍رش‍ی‍ه‌، رس‍ال‍ه‌ س‍رال‍ق‍در، و رس‍ال‍ه‌ ق‍ض‍ا و ق‍در؛ اب‍وع‍ل‍ی‌ س‍ی‍ن‍ا، ق‍م‌: ج‍ام‍ع‍ه‌ م‍درس‍ی‍ن‌ ح‍وزه‌ ع‍ل‍م‍ی‍ه‌ ق‍م‌، دف‍ت‍ر ان‍ت‍ش‍ارات‌ اس‍لام‍ی‌، ۱۳۷۴، ص‌ ۲۳۲.

108. ق‍ض‍اء و ق‍در: اخ‍ت‍ی‍ار و ع‍دال‍ت‌ ق‍در، ب‍دی‍ع‌ال‍زم‍ان‌ س‍ع‍ی‍د ن‍ورس‍ی‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ ام‍ی‍رص‍ادق‌ ت‍ب‍ری‍زی‌، س‍ن‍ن‍دج‌: ک‍ردس‍ت‍ان‌، ۱۳۷۶، ص‌ ۱۰۹.

109. ال‍ق‍ض‍اء وال‍ق‍در ف‍ی‌ ال‍ق‍رآن‌ وال‍س‍ن‍ه‌ وال‍ف‍ک‍ر الاس‍لام‍ی‌، ع‍ب‍دال‍م‍ح‍س‍ن‌ ع‍ب‍دال‍م‍ق‍ص‍ود م‍ح‍م‍د س‍ل‍طان‌، ق‍اه‍ره‌: مکتبه وهبة، ۲۰۰۰ م‌. = ۱۴۲۱ ق‌. = ۱۳۷۹، ص‌ ۸۸

110. ق‍لائ‍د ال‍م‍رج‍ان‌ ف‍ی‌ ال‍ن‍اس‍خ‌ و ال‍م‍ن‍س‍وخ‌ م‍ن‌ ال‍ق‍رآن‌، ل‍م‍رع‍ی‌ ب‍ن‌ ی‍وس‍ف‌ ال‍ک‍رم‍ی‌ ال‍ح‍ن‍ب‍ل‍ی‌؛ دراس‍ة و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ م‍ح‍م‍د ال‍رح‍ی‍ل‌ غ‍رای‍ب‍ة، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌ ال‍زغ‍ول‌، ع‍م‍ان‌: دارال‍ف‍رق‍ان‌، م‌۲۰۰۰ =.ق‌۱۴۲۱=.۱۳۷۹، ص‌ ۲۳۸.

111. کرانه‌های اختیار آدمی، علی فلاح‌رفیع، تهران: کانون اندیشه جوان، ۱۳۸۶، ۱۷۱ ص.

112. کردار کردگار یا قضا و قدر، محمد عزیزی (برده رشی)؛ نادر کریمیان، بی جا: محمد عزیزی، ۱۳۷۲، ۱۳۶ ص.

113. گ‍ف‍ت‍گ‍وی‍ی‌ درب‍اره‌ ق‍ض‍ا و ق‍در، ع‍لاءال‍دی‍ن‌ ب‍اش‍ار؛ ت‍رج‍م‍ه‌ زاه‍د وی‍س‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: اح‍س‍ان‌، ۱۳۸۰، ص‌ ۶۷.

114. گوهر اختیار: بحث پیرامون قضا و قدر، جبر و تفویض...، هادی عامری، قم: پیام حجت، ۱۳۹۰،۹۴ ص.

115. لب‌الاثر فی‌الجبر و‌القدر: تقریرا لمحاضرات آیه‌الله‌العظمی‌ السید‌الامام‌الخمینی و تلیه رساله اخری فی‌الامر بین‌الامرین، جعفر السبحانی؛ موسسه تنظیم و نشر آثار الامام‌الخمینی،تهران: موسسه تنظیم و نشر تراث‌الامام‌الخمینی (س)، موسسه مطبعه‌العروج، ۱۳۸۷، 252ص.

116. لوح محفوظ، تصنیف کی حافظیان؛ شرح و توضیحات و اشارات از سیدساجد حسین؛ به همت فیروزه حافظیان، تهران: موسسه فرهنگی خاتون قلم، ۱۳۹۰، ۱۱۲ ص.

117. مسالة اختیار، علیرضا رحیمیان، تهران: منیر، ۱۳۹۱.

118. م‍س‍ئ‍ل‍ه‌ اخ‍ت‍ی‍ار در ت‍ف‍ک‍ر اس‍لام‍ی‌ و پ‍اس‍خ‌ م‍ع‍ت‍زل‍ه‌ ب‍ه‌ آن‌، ب‍وع‍م‍ران‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ اس‍م‍اع‍ی‍ل‌ س‍ع‍ادت‌، ت‍ه‍ران‌: ش‍ه‍ر ک‍ت‍اب‌، ه‍رم‍س‌، ۱۳۸۲، ص‌ ۴۴۵.

119. م‍ش‍ی‍ت‌ ال‍ه‍ی‌ در س‍ب‍ب‌س‍ازی‌ و س‍ب‍ب‌ س‍وزی‌، م‍ح‍م‍ود اک‍ب‍ری‌، ق‍م‌: گ‍ل‍س‍ت‍ان‌ ادب‌، ۱۳۸۳، ص‌ ۱۷۶.

120. معمای سرنوشت: تحلیل قرآنی، علمی و تاریخی مساله مهم جبر و اختیار...، ابراهیم بابائی‌آملی، قم: همگرا، ۱۳۸۹،۱۶۲ ص.

121. م‍ن‌ روائ‍ع‌ م‍ب‍اح‍ث‌ الای‍م‍ان‌ ب‍ال‍ق‍ض‍اء وال‍ق‍در: الدرة الهیه شرح القصیده التائیة فی حل المشکله القدریه ابن تیمیه‌، ت‍ص‍ن‍ی‍ف‌ ع‍ب‍دال‍رح‍م‍ن‌ ب‍ن‌ ن‍اص‍ر ال‍س‍ع‍دی‌؛ اع‍ت‍ن‍ی‌ ب‍ه‌ اب‍وم‍ح‍م‍د اش‍رف‌ ب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ م‍ق‍ص‍ود، ری‍اض‌: اض‍واء ال‍س‍ل‍ف‌، م‌۱۹۹۸ =.ق‌۱۴۱۹ =.۱۳۷۷، ص‌ ۱۰۴.

122. ناسخ الحدیث و منسوخه، ابی حفص عمر بن احمد بن عثمان بن احمد معروف بابن شاهین البغدادی؛ دراسه و تحقیق: کریمه بنت علی، بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰ ق=۱۹۹۹ م=۱۳۷۸،688 ص.

123. ناسخ القرآن و منسوخه و محکمه و متشابهه، ابوالقاسم سعد بن عبدالله الاشعری القمی؛ تحقیق عامر الشوهانی الزبیدی؛ اشراف لجنه التحقیق مکتبه العلامه المجلسی، قم: مکتبه العلامه المجلسی، ۱۴۳۲ ق، ۴۳۹ ص.

124. ناسخ القرآن العزیز و منسوخه، لابن‌البارزی؛ تحقیق حاتم صالح‌الضامن، بیروت: موسسه الرسالة، ۱۴۰۵ ق، =۱۹۸۵ م، =۱۳۶۴، 67ص.

125. ال‍ن‍اس‍خ‌ و ال‍م‍ن‍س‍وخ‌ ف‍ی‌ ال‍ق‍رآن‌ ال‍ک‍ری‍م‌، اب‍ی‌ ب‍ک‍ر ب‍ن‌ ال‍ع‍رب‍ی‌ ال‍م‍ع‍ل‍ف‍ری‌؛ ال‍دراس‍ه‌ ع‍ب‍دال‍ک‍ب‍ی‍ر ال‍ع‍ل‍وی‌ ال‍م‍رغ‍ری‌، م‍ک‍ت‍ب‍ه‌ ال‍ث‍ق‍اف‍ه‌ ال‍دی‍ن‍ی‍ه‌، ق‌۱۴ =.م‌۱۹ =.۱۳، ج‌ ۲.

126. الناسخ و المنسوخ فی القرآن، ابی عبید القاسم بن سلام، فرانکفورت: معهد تاریخ العلوم العربیه و الاسلامیه، ۱۴۰۵ ق=۱۹۸۵ م=۱۳۶۴، ۴۱۹ ص.

127. ال‍ن‍اس‍خ‌ و ال‍م‍ن‍س‍وخ‌، م‍ت‍ن‌ از اب‍ن‌ م‍ت‍وج‌؛ ش‍رح‌ از ع‍ب‍دال‍ح‍س‍ی‍ن‌ ال‍ج‍ل‍ی‍ل‌ ال‍ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ ال‍ق‍اری‌؛ ب‍ات‍ص‍ح‍ی‍ح‌ و ت‍ح‍ش‍ی‍ه‌ وت‍ع‍ل‍ی‍ق‌ از م‍ح‍م‍دج‍ع‍ف‍ر اس‍لام‍ی‌، ت‍ه‍ران‌، ص‌ ۳۲۹.

128. ال‍ن‍اس‍خ‌ وال‍م‍ن‍س‍وخ‌ ف‍ی‌ ال‍ق‍رآن‌ال‍ک‍ری‍م‌، ه‍ب‍ه‌ب‍ن‌س‍لام‍ه ب‍ن‌ن‍ص‍رب‍ن‌ع‍ل‍ی‌ ال‍ب‍غ‍دادی‌؛ دراس‍ه و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌م‍وس‍ی‌ب‍ن‍ای‍ی‌ع‍ل‍وان‌ ال‍ع‍ل‍ی‍ل‍ی‌، ب‍ی‍روت‌: ال‍دار ال‍ع‍رب‍ی‍ه‌ ل‍ل‍م‍وس‍وع‍ات‌، ۱۹۸۹ م. = ۱۳۶۸، ۲۲۰ ص.

129. ال‍ن‍اس‍خ‌ وال‍م‍ن‍س‍وخ‌ ف‍ی‌ال‍ق‍رآن‌ال‍ک‍ری‍م‌، لاب‍ن‌ح‍زم‌الان‍دل‍س‍ی‌؛ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ ع‍ب‍دال‍غ‍ف‍ارس‍ل‍ی‍م‍ان‌ ال‍ب‍ن‍داری‌، ب‍ی‍روت‌: دارالکتب‌العلمیه، ۱۴۰۶ ق. = ۱۹۸۶ م. = ۱۳۶۴، 75ص.

130. ن‍س‍خ‌ در ق‍رآن‌ ن‍ق‍د ت‍ف‍ک‍ر ان‍ک‍ار ن‍س‍خ‌ در ق‍رآن‌، ع‍زت‌ال‍ل‍ه‌ م‍ولائ‍ی‌ن‍ی‍ا؛ وی‍راس‍ت‍ار ام‍رال‍ل‍ه‌ ن‍ص‍ی‍ری‌، ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر رای‍زن‌، ۱۳۷۸، ص‌ ۴۴۵؛ دانشگاه قم 1390، 495 ص.

131. ال‍ن‍س‍خ‌ ف‍ی‌ ال‍ق‍رآن‌ ب‍ی‍ن‌ ال‍م‍وی‍دی‍ن‌ و ال‍م‍ع‍ارف‍ی‍ن‌، م‍ح‍م‍د م‍ح‍م‍ود ن‍دا، ق‍اه‍ره‌: مکتبة الدار العربیة للکتاب، ۱۹۹۶ م‌. = ۱۴۱۷ ق‌. = ۱۳۷۵، ص‌ ۱۷۵.

132. ن‍س‍خ‌ و م‍وق‍ف‌ ال‍ع‍ل‍م‍اء م‍ن‍ه‌، ث‍ری‍ا م‍ح‍م‍ود ع‍ب‍دال‍ف‍ت‍اح‌، ق‍اه‍ره‌: دارال‍ض‍ی‍اء، م‌۱۹۸۸=.ق‌۱۴۰۸ =.۱۳۶۷، ص‌ ۱۶۲

133. ن‍ظام‌ ب‍ش‍ری‍ت‌، ت‍ال‍ی‍ف‌ ن‍اص‍ر ن‍اص‍ری‌ ص‍ال‍ح‌آب‍ادی‌، ت‍ه‍ران‌: ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر، ۱۳۷۱، ص‌ ۱۰۸.

134. نقش علم در قضا و قدر، ایرج مرادی، کرمانشاه: مولف، ۱۳۹۱، ۱۳۰ ص.

135. ن‍گ‍اه‌ س‍وم‌ ب‍ه‌ ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار، م‍ح‍م‍دح‍س‍ن‌ ق‍دردان‌ق‍رام‍ل‍ک‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: پ‍ژوه‍ش‍گ‍اه‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و ان‍دی‍ش‍ه‌ اس‍لام‍ی‌، ۱۳۸۴، ۳۹۸ ص.

136. نگرشی قرآنی در فهم قدر و قضا، اسماعیل کس‌نزانی، بهزاد مولائی، سنندج: آراس، ۱۳۸۸،۹۵ ص.

137. نگرشی قرآنی در فهم قدر و قضا، سنندج: یالای رووناکی، ۱۳۹۳،۱۲۷ ص.

138. نواسخ‌القرآن، جمال‌الدین‌ابی‌الفرج ‌عبدالرحمن بن‌الجوزی‌القرشی‌البغدادی، بیروت: دارالکتب‌العلمیه، ق ۱۳،۲۵۶ ص.



*. استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم­ و فنون قرآن تهران      آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید

**. کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث                                 @gmail.com۱۳۶۶majidnabavi

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: