اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
روش‌شناسی تفسیری امام رضا علیه السلام ـ سمیه خلیلی آشتیانی مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 41
دوشنبه ، 11 خرداد 1394 ، 09:30

روش‌شناسی تفسیری امام رضا علیه السلام  ـ سمیه خلیلی آشتیانی

            فصلنامه تخصّصى مطالعات قرآن و حديث سفينه

سال یازدهم، شماره 41 «ويژه پژوهش‌های رضوی»، زمستان1392، ص 81 ـ 9 علیه السلام

 

روش‌شناسی تفسیری امام رضا علیه السلام  

سمیه خلیلی آشتیانی[1]*

چکیده: در طول تاریخ تفسیر قرآن کریم از آغاز تا کنون تفاسیر متعدد و گوناگونی از آیات قرآن کریم از سوی مفسران ارائه شده است، هر مفسر با توجه به علایق و قدر علمی خود در نگارش تفسیر از روش یا روش‌های متفاوتی برای روشن ساختن معانی و مفاهیم آیات بهره می‌گیرد. ائمه: نیز به عنوان مفسران واقعی کلام وحی، که پس از پیامبراکرم6 آشناترین افراد به مراد و مقصود خداوند متعال هستند، روش و شیوه‌ای در تفسیر قرآن کریم دارند که برای شناسایی روش ایشان، تنها مستند ما روایات تفسیری است. در این پژوهش به هدف شناسایی روش تفسیری امام رضا علیه السلام  روایات تفسیری ایشان مورد بازکاوی قرار گرفته است؛ و در این بررسی مشخص شد ایشان روشی جامع در تفسیر آیات قرآن کریم دارند، و با بهره‌گیری از روش قرآن به قرآن، استفاده از روایات دیگر ائمه: و همچنین روش کلامی به تفسیر آیات پرداخته‌اند که روش اخیر نسبت به دیگر روش‌ها در روایات تفسیری ایشان غلبه دارد.

کلیدواژه‌ها: روش تفسیری، روایات تفسیری، امام رضا علیه السلام .‌

مقدمه

   فهم قرآن کریم به عنوان آخرین نسخۀ جاودان هدایت بشر و معجزۀ پیامبر آخرین، حضرت محمد6 هماره از زمان نزول وحی تا امروز مورد توجه بوده است. بنا بر آیات قرآن کریم پرده برداشتن از مقصود خداوند متعال از وظایفی است که بر عهدۀ رسول گرامی اسلام نهاده شده و در حقیقت مقامی است که به ایشان عطا شده است، چنانکه خداوند متعال در این باره می‌فرماید: (وَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ) (النحل،44)؛ بر این اساس معاصران پیامبر بیان‌های ایشان را در شرح و تفسیر یا رفع اجمال و تقیید و تخصیص آیه‌ها دریافت کرده و بدون هیچ دغدغۀ‌ خاطری می‌پذیرفتند؛ بعدها صحابیان نیز در مقام بیان و تفسیر آیات به سخنان پیامبر استشهاد می‌کردند. (معرفت، التفسیر و المفسرون، ج1، ص3 علیه السلام ) مفسران دوره‌های بعد نیز روایات را از منابع تفسیر دانسته‌اند (ن.ک: طوسی،ج1، ص6و علیه السلام ؛ طبرسی، مقدمه مجمع البیان؛ طبری، ج1،ص25و 26) از این رو بهترین منبعِ تفسیر آیات قرآن کریم پس از آیات آن، سنت پیامبر اکرم6 و اهل بیت: است؛ چنانکه قرآن کریم نیز فهم آیات را خاص «الراسخون فی العلم» می‌داند.   امير مؤمنان علیه السلام  مى‏فرمايد: «... دانشى است كه از دانشورى آموخته شده ... دانشى كه خدا آن را به پيامبرش ارزانى داشت و او آن را به من آموخت و دعا كرد كه سينه من آن را فرا گيرد و درونم آن را در خود جاى دهد» (سید رضی، نهج البلاغه، خ128) و پس از ایشان این علم به اهلش که امامان پس از او باشند هبه شد؛ چنانکه خداوند متعال می‌فرماید: (بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ...) (العنکبوت، 49) و مقصود از «اوتوا العلم» درروایات متعددی ائمه: معرفی شده‌اند. (ن.ک: کلینی، ج1، ص214؛ حرعاملی، ج2 علیه السلام ، ص180) از این رو با مراجعه به اهل بیت: و روایات ایشان، افزون بر دستیابی به تفسیر و تأویل درستی از آیات قرآن کریم، می‌توان به مبانی و روش تفسیری ایشان پی برد، چرا که یکی از نقش‌های اساسی اهل بیت:، بیان روایات تفسیری، تعلیم اسلوب و روش فهم قرآن کریم بوده است. (معرفت، ج1، ص468-469)

   امام رضا علیه السلام  نیز به عنوان یکی از ائمه هدی: و با توجه به شرایط ویژه‌ اجتماعی و سیاسی که داشتند و به جهت کثرت مراودات، دیدارها و مناظرات، نسبت به برخی از امامان معصوم: که شرایط این چنین نداشتند روایات بیشتری دارند، که از این میان بخش قابل توجهی از این روایات به روایات تفسیری ایشان اختصاص دارد و با بررسی این روایات می‌توان به روش و شیوۀ تفسیری ایشان دربارۀ آیات قرآن کریم پی برد، و این مجال به شناخت روش تفسیری امام رضا علیه السلام  اختصاص یافته است.

بررسی روش تفسیری امام رضا علیه السلام

   هر مفسر از منابعی در تفسیر خود بهره می‌گیرد که بیان کنندۀ روش او در مواجهه با آیات است. از این رو مقصود از روش تفسیری، امری است فراگیر که مفسر آن را در تمام آیات قرآن به کار می‌گیرد و اختلاف در آن باعث اختلاف در کل تفسیر می‌شود و آن چیزی جز منابع و مستندات تفسیر نیست. (ن.ک: شاکر، مبانی و روش‌های تفسیری، ص46) هر چند امام رضا علیه السلام  با دیگر مفسران قابل مقایسه نخواهد بود، اما برای ما در این روزگار که جز روایات تفسیری ایشان مستندی برای بازیابی روش تفسیری ایشان در دست نداریم با بازکاوی این روایات می‌توانیم رویکرد و روش تفسیری ایشان را تبیین نماییم. این پژوهش در هشت محور روش برخورد و مواجهه امام رضا علیه السلام  را با آیات و ارائه تفسیر آنها با استفاده از روایات تفسیری ایشان دسته بندی و ارائه کرده است.

1.تفسیر قرآن به قرآن

   تفسیر آیات قرآن کریم به وسیلۀ آیات دیگر یکی از اقسام روش نقلی در تفسیر قرآن کریم است. دربارۀ این روش تفسیری بین مفسران اتفاق نظر وجود دارد و تمام مفسران و صاحب‌نظران جز تعداد اندکی این روش را پسندیده‌اند و در بسیاری موارد از آن استفاده کرده‌اند و برخی آن را بهترین روش تفسیری برشمرده‌اند. (رضایی اصفهانی،همان، ص55)

   قرآن کریم خود را (تِبْيَانَاً لِّكُلِّ شَيٍْء) النحل،89؛ معرفی می‌نماید؛ چنانچه از امام باقر علیه السلام  روایت شده که در پاسخ به فردی که از ایشان می‌پرسد شما می‌پندارید هیچ چیزی از کتاب خدا ناشناخته نیست؟ ایشان می‌فرماید: هیچ چیز [ناشناخته‌ای] از کتاب خدا نیست مگر آنکه دلیل گویایی از سوی خدا در کتابش بر آن وجود دارد که تودۀ مردم از آن آگاه نیستند... (برقی، ج1، ص420) امام رضا علیه السلام  نیز در تفسیر آیات قرآن کریم از این روش بهره گرفته‌اند و در روایات متعددی با استناد به آیات قرآن کریم به تفسیر آیه یا آیاتی دیگر پرداخته‌اند؛ به نمونه‌هایی از این روایات در ادامه اشاره می‌شود:

1-1.تبیین مفردات به استناد آیات

       امام رضا علیه السلام  در روایتی معنی «خَتَمَ» در آیۀ  علیه السلام  سورۀ بقره را به استناد آیۀ (...بَل طَبَعَ اللهُ عَلَیها بِکُفرِهِم فَلا یُوُمِنُونَ إلاَّ قَلیلاً) (نساء:155). «طبع بر قلوب کفار» بیان کرده است (صدوق، عیون‌اخبارالرضا، ج 1، ص123). همچنین معنی «قواماً» در آیۀ 6 علیه السلام  سورۀ فرقان را به استناد آیات (...عَلَی المُوسِعِ قَدَرُهُ و عَلَی المُقتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالمَعروفِ حَقا عَلَی المُحسِنینَ) (بقره: 236). و (...وَ لا یُکلَّفُ اللهُ نَفسا إلَّا ما آتاها...) (طلاق:  علیه السلام ) بیان کرده است (کلینی، ج 4، ص 54، حر عاملی، ج 21، ص 556).

2-1.تبیین و تفسیر عبارات

       امام رضا علیه السلام  در تبیین و تفسیر «أَهْلَ الذِّكْرِ» در آیۀ (وَ مَا أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالاً نُّوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ...) (انبیاء، علیه السلام ) و بیان اینکه مراد از این عبارت ائمه: هستند به آیه (الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً...* رَّسُولاً يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّناتٍ ....) (طلاق،10-11) استناد می‌فرماید، در این آیات از پیامبر اکرم6 به عنوان ذکر تعبیر شده است، و ایشان با استناد به این آیات هم مراد از «أَهْلَ الذِّكْرِ» را مشخص، و خودشان را از این زمره معرفی کرده‌اند. (ن.ک: شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج1، ص239)

3-1.تعیین مقصود آیه

      ایشان در روایت دیگری با استناد به آیه‌ای که می‌فرماید: (الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَ بِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ...) (نساء، 34) مقصود از آیه (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ...) (نساء،11) را این گونه بیان می‌فرماید:

   إعطاء النساء نصف ما يعطى الرجال من الميراث لأن المرأة إذا تزوجت أخذت و الرجل يعطي فلذلك وفر على الرجال و لأن الأنثى في عيال الذكر إن احتاجت و عليه أن يعولها و عليه نفقتها و ليس على المرأة أن تعول الرجل و لا تؤخذ بنفقته إن احتاج فوفر على الرجل لذلك و ذلك قوله الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِم‏. (قطب راوندی، ج2، ص358؛ حرعاملی، ج26، ص95)

2.توجه به علوم قرآنی در تفسیر آیات

   هر چند اصطلاح علوم قرآنی قرن‌ها پس از حیات امام رضا علیه السلام  در حوزۀ قرآن وضع و جعل شد اما بررسی روایات تفسیری امام رضا علیه السلام ، بیانگر این مطلب است که بخشی از روایات ایشان ناظر به مباحثی است که امروزه در حوزۀ علوم قرآنی به شمار می‌آید، در ادامه نمونه‌های از این روایات ذکر می‌‌شود:

1-2. اسباب النزول

       یکی از مباحث مهم علوم قرآنی که در تفسیر قرآن کریم دارای اهمیت ویژه‌ای است، بحث اسباب النزول است. برخی دانستن این علم را به منظور تفسیر قرآن کریم لازم دانسته است؛ چرا که فهم و تفسیر قرآن بدون شناخت سبب نزول آیات، امری ممتنع و غیر ممکن است (واحدی، ص10). برخی نیز بر این باورند که شناخت سبب نزول به فهم آیات کمک می‌کند، به این دلیل که علم به سبب، به علم به مسبّب می‌انجامد (بغوی، ص13؛ سیوطی، ص342). روایتی از امام رضا علیه السلام  جایگاه ویژۀ این علم را بیان می‌کند:

    ابراهیم بن عباس نقل می‌کند: «امام رضا علیه السلام  در هر سه روز یک مرتبه، قرآن را ختم می‌کرد و می‌فرمود: «لو أرَدتُ أن أختِمَهُ فیِ أقرَبَ مِن ثَلَاثه لَخَتَمتُ وَ لَکنَی مَا مَروتُ بِآیَه قَطُ إلّا فَکّرتُ فیهَا وَ فِی اُیّ شَیء اُنزِلَت وَ فِی أیَ وَقت فَلذَلکَ صِرتُ أختِمُ فِی کُلّ ثَلَاثَه أیّامٍ» (صدوق، عیون اخبار الرضا، ج2، ص180، حر عاملی، ج6، ص21 علیه السلام ). اگر می‌خواستم قرآن را درکمتر از سه روز ختم کنم، ختم می‌کردم، اما از هیچ آیه‌ای عبور نمی‌کنم مگر اینکه دربارۀ آن و اینکه دربارۀ چه امری نازل شده و در چه زمانی نازل شده، می‌اندیشم، از این رو قرآن را در هر سه روز ختم می‌کنم».

نمونه‌‌ای از روایات بیان‌گر اسباب النزول از سوی امام رضا علیه السلام  چنین است:

   امام رضا علیه السلام  برای رفع ابهام و تبیین بهتر آیات 100 و 99 سورۀ یونس، روایتی را از از امیرالمؤمنین علیه السلام  نقل می‌فرماید که برخی از مسلمانان به رسول خدا6 عرض کردند که ایشان مردم را به اکراه دعوت به اسلام نماید تا تعداد یاوران آن حضرت بیشتر شود و بر دشمنان پیروز شوند، اما رسول خدا6 پیشنهاد آنها را نپذیرفت و در این هنگام این آیات برآن حضرت نازل شد: (وَ لَوّ شَاء رَبُّکَ لاَمَنَ مَن فِی الارضِ کُلُّهُم جَمِیعاً أفَانتَ تُکرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوأ مُؤمِنِین * وَمَا کَانَ لِنَفسٍ أن تُؤمِنَ إِلاَّ بِإذنِ الله...) (یونس،99-100). و اگر پروردگار تو مي‌خواست، قطعاً هر كه در زمين است همه آنها يكسر ايمان مي‌آوردند. پس آيا تو مردم را ناگزير مي‌كنى كه بگروند؟ و هيچ كس را نرسد كه جز به اذن خدا ايمان بياورد... (طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص413). امام رضا علیه السلام  با بیان سبب نزول این آیه، گمان موجود دربارۀ رسول خدا6 در ظاهر این آیه را مبنی بر مجبور ساختن مردم به پذیرش دین اسلام بر طرف کرده است.

2-2. علم قرائات

       علم قرائات یکی دیگر از علوم قرآنی است که در فهم و تفسیر آیات راهگشا است؛ توجه به آن در برخی از روایات امام رضا علیه السلام  دیده می‌شود. از امام رضا علیه السلام  سؤال شد: «سوره توحید را چگونه بخوانم؟» حضرت فرمود: «كما يقرؤها الناس، و زاد فيه: كذلك الله ربي، كذلك الله ربي» (بحرانی، ج5، ص801). همانگونه که مردم می‌خوانند. از این روایت به روشنی می‌توان جواز قرائات متعارف در زمان اهل بیت: را استنباط کرد. آیت‌الله خویی دربارۀ جواز خواندن قرائات گوناگون در نماز، پس از ذکر دو نمونه از این دسته از روایات با دو شرط قائل به جواز قرائات معروف در زمان ائمه: است:                           1. آن قرائات شاذّ و جعلی نباشد2. ائمه: از آن قرائات منع نکرده باشند (خویی، ص16 علیه السلام ).

   در ادامه نمونه‌ای از توجه به قرائات ذکر می‌شود که امام رضا علیه السلام  در تنزیه ساحت نوح علیه السلام  فرمودند؛ ایشان در روایتی دربارۀ آیۀ (قَالَ یَا نُوحُ إنّهُ لَیسَ مِن أهلِک َ إنّهُ عَمَلُ غَیرُ صَالِحٍ...) (هود،46). قائلان به قرائت «إنّهُ عَمِلَ غَیرَ صَالِحٍ» را دروغگو دانسته و فرموده است: «کَذَبُوا هُوَ ابنُهُ وَ لَکِنّ اللهَ عَز وَ جَلّ نَفَاهُ عَنهُ حِینَ خَالَفَهُ فِی دِیِنِه». (صدوق، عیون اخبار الرضا، ج2، ص علیه السلام 5؛ عیاشی، ج2، ص151). همان‌گونه که مجلسی این روایت را توضیح می‌دهد این قرائت بیانگر ولد زنا بودن پسر نوح می‌باشد که امام رضا علیه السلام  آن را نفی کرده است. همچنین وی احتمال می‌دهدکه قرائت در روایت مذکور «عَمَلُ غَیرِ صَالِحٍ» باشد که در این صورت نیز پاسخ امام رضا علیه السلام  این قرائت را نیز نفی کرده است، زیرا برساخته و به دور از واقع است (ن.ک: مجلسی، ج11، ص321).

3-2. اطلاعات سوره شناسی

       گاه روایات تفسیری امام رضا علیه السلام  ناظر به اطلاعاتی دربارۀ برخی از سوره‌ها و آیات قرآن کریم است که امروزه چنین اطلاعاتی در مباحث سوره‌شناسی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

کیفیت نزول سورۀ انعام

   امام رضا علیه السلام  در روایتی، کیفیت نزول سورۀ انعام را این چنین بیان فرموده است: «نَزَلّت سُورَه الانعَامِ جُملَه وَاحِدَهُ شَیُعَهَا سَبعُونَ الفَ مَلَک لَهُم زَجَلُ بِالتّسبیِح وَ التّهِلیلِ وَ التّکبِیِر فَمَن قَراُهَا سَبّحُوا لَهُ إلَی یَومِ القِیَامَه». (قمی، ج1، ص193؛ حویزی، ج1، ص696) ایشان در این روایت نزول این سوره را به صورت نزول یکپارچه دانسته است.

اولین و آخرین سوره در ترتیب نزول

   امام رضا علیه السلام  در روایتی به نقل از امام صادق علیه السلام ، نخستین و آخرین سورۀ نازل شده بر رسول خدا6 را به ترتیب، سورۀ علق و سورۀ نصر معرفی کرده‌اند: «أن أول سوره نزلت (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ) و آخر سورة نزلت (إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ)» (صدوق، عیون اخبار الرضا، ج2، ص6؛ بحرانی، ج1، ص69).

فضایل و خواص سوره‌ها و آیات

   یکی دیگر از مباحث علوم قرآنی، ذکر فضایل و خواص سوره‌ها و آیات قرآن کریم است که در برخی از روایات امام رضا علیه السلام  بیان شده است. نمونه روایات ذیل بیانگر این مطلب است:

سورۀ فرقان

   امام رضا علیه السلام  در روایتی به اسحاق بن عمار فرمود: «يا بن عمار لا تدع قراءة تبارك الذي نزل الفرقان على عبده فإن من قرأها في كل ليله لم يعذبه الله أبداً و لم يحاسبه و كان منزلته في الفردوس الأعلى؛ «قرائت (تَبَارکَ ألّذِی نَزّلَ ألفُرقَانَ عَلَی عَبدِهِ...) (سورۀ فرقان) را ترک مکن زیرا هر که این سوره را هر شب بخواند، خداوند هرگز او را عذاب نمی‌کند و از او حسابرسی نمی‌کند و جایگاهش در فردوس اعلی خواهد بود» (صدوق، ثواب الاعمال، ص 109؛ طبرسی، مجمع البیان، ج  علیه السلام ، ص250).

آیه الکرسی

   ایشان در روایت دیگری از امیر المؤمنین علیه السلام  فرمود: «هر کس آیه الکرسی را صد مرتبه بخواند، همچون کسی است که خداوند را در طول حیاتش عبادت کرده است (صدوق، عیون اخبار الرضا، ج2، ص65).

3. توجه به جزئیات در فهم و تفسیر آیات

1-3 . تعیین مرجع ضمیر

        تعیین صحیح مرجع ضمیر در فهم آیات قرآن کریم و ارائه تفسیری درست از آن بسیار اهمیت دارد، و چنانچه مفسر نتواند مرجع ضمیر درست را در آیه تشخیص دهد به کژفهمی و برداشت نادرست از آیه می‌انجامد. نمونه‌ای از این کژ فهمی از آنِ مأمون است که بنا به تشخیص نادرست مرجع ضمیر در آیه (حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَن نَّشَاءُ وَ لا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ) (یوسف،110) و قرائت نادرست از آیه، و به این گمان که قید «استَیاسَ الرُّسلُ»، «من الرسل» بوده و ضمیر واو در «ظَنُّوا» و هُم در «أنَّهُم» به «الُّرسُلُ» بر می‌گردد در عصمت و یقین رسولان الهی تردید کرده است، و امام در تصحیح برداشت او و در تفسیر این آیه قید «استَیاسَ الرُّسلُ»، را «من قومهم» دانسته و مرجع ضمیر واو در «ظَنُّوا» را «قوم» و مرجع ضمیر هُم در «أنَّهُم» و واو در «کُذِبُوا» را، «الَّرسُلُ» دانسته و این آیه را به صورت (حَتی إذَا استیأسَ الرُسلُ وَ ظَنُِوا أنَّهُم قَد کُذِبوا جاءهُم نَصرنُا) تلاوت کرده است (بحرانی، ج3، ص21 علیه السلام ).

2-3. توجه به نوع خطاب

       تعیین نوع خطاب در آیات، یکی دیگر از نکاتی است که بی‌توجهی به این امر در برخی از آیات قرآن کریم، موجب تردید در عصمت پیامبر اکرم6 می‌شود؛ مانند آیات (عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ...) (التوبه،43)، (وَلَقَدْ أُوحِي إِلَيكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ) (الزمر، 65) و (وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيهِمْ شَيئًا قَلِيلًا) (الاسراء، علیه السلام 4) امام رضا علیه السلام  به منظور دفاع از عصمت رسول خدا6 نوع خطاب در این آیات را از نوع «إیاک أعنی واسمعي یا جاره» دانسته است (صدوق، عیون اخبار الرضا، ج1، ص302؛ بحرانی، ج2، ص علیه السلام  علیه السلام 8؛ جزائری، ص18).

4. بیان تفصیلی داستان‌های قرآن کریم

   خداوند متعال در قرآن کریم در بیان داستان‌ها بنا ندارد که به ذکر تمام جزئیات بپردازد. قرآن کتاب تاریخ نیست و منظورش از نقل داستان‌های خود، مانند کتب تاریخ، بیان تاریخ و سرگذشت قصه سرایی نیست، بلکه کلامی است الهی که در قالب وحی ریخته شده و منظور از آن، هدایت خلق به سوی رضوان خدا و راه‌های سلامت است، و به همین جهت است که هیچ قصه‌ای را با تمام جزئیات آن نقل نکرده، و از هر داستان، نکاتی چند که مایۀ عبرت، تأمل، دقت و یا آموزندۀ حکمت و موعظه‌ای است و یا سودی دیگر از این قبیل دارد، نقل کرده است. (طباطبایی، ج2، ص308 و ج13، ص291). از این رو آگاهی از جزئیات داستان‌های قرآن کریم یاری‌گر مفسر در فهم بهتر آیات است. امام رضا علیه السلام  نیز به عنوان مفسر واقعی قرآن کریم دربارۀ قصص قرآن، به ذکر برخی از جزئیات آن پرداخته‌اند؛ به نمونه‌هایی از بیان تفصیلی ایشان دربارۀ برخی قصص قرآنی پرداخته می‌‌شود:

   امام رضا علیه السلام  در روایاتی ذیل آیات 60 تا80 از سورۀ کهف، به تفصیل به ذکر جزئیات داستان موسی و خضر8 پرداخته است (ن.ک: قمی، ج2، ص 38-40).

   امام رضا علیه السلام  در روایت دیگری به منظور آیۀ (وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغَاوِينَ) (الاعراف، 1 علیه السلام 5). به بیان جزئیات داستان بلعم بن باعورا پرداخته است (ن.ک: قمی، ج 1، ص 249-250).

   ایشان دربارۀ آیۀ (وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ كانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ) (یوسف، 20). در روایت ابن ابی‌نصر بزنطی، امام رضا علیه السلام  تعداد درهم‌ها را بیست درهم ذکر کرده است (قطب راوندی، ص 129).

5. تبیین مصداق آیات

    امام رضا علیه السلام  در روایاتی با بیان و تعیین مصداق آیات به تبیین آیات پرداخته‌اند. شواهدی از این موضوع چنین است:

مصادیق کبائر

   امام رضا علیه السلام  در روایتی به منظور تفسیر آیۀ (إنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ ...) (نساء،31) مصادیق کبائر (گناهان کبیره) را عبادت بت‌ها، شرب خمر، قتل نفس، عقوق والدین، قذف المحصنات، فرار از نبرد و خوردن مال یتیم ذکر کرده است. (عیاشی، ج1، ص238)

مصادیق میسر

   امام رضا علیه السلام  در روایت دیگری «شطرنج»، «نرد»، «اربعه عشر» و هر آنچه با آن قمار شود را از مصادیق «میسر» در آیه (إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَ الْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ...) (مائده،91) دانسته است. (کلینی، ج6، ص435؛ عیاشی، ج1، ص339)

   گفتنی است برخی از مطالب تفسیری ایشان که ناظر به بیان مصادیق آیات می‌باشد، متناسب با مقتضیات و شرایط سیاسی، اجتماعی، مذهبی آن روز جامعۀ اسلامی بیان شده است که به مواردی از این دست اشاره می‌شود:‌

   امام رضا علیه السلام  در روایتی در تفسیر آیۀ (مَنْ ذَا الَّذِي يقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ) (حدید،11) فرموده است: «صِلَۀُ الْامام فِی دَوْلَهِ الْفَسَقَهِ» (کلینی،ج8، ص302) .

   بیان این مصداق از آیۀ مذکور به خوبی سلطۀ حاکمان فاسق، نیاز به تأمین مالی و لزوم ارتباط مردم با امام معصوم علیه السلام  را در آن زمان نشان می‌دهد، در حالی که ظاهر این آیه، بیانگر این مطلب نیست.

   امام رضا علیه السلام  در روایتی دربارۀ آیۀ (مُذَبْذَبِينَ بَينَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ ...) (نساء،143) فرموده است: (این آیه) دربارۀ واقفیه نازل شده است (کشی، ص462).

6. تبیین آیات به منظور رفع کژفهمی و برداشت‌های نادرست

    امام رضا علیه السلام  در پاسخ به سؤالی دربارۀ آیۀ (فَمَنْ يرِدِ اللَّهُ أَنْ يهْدِيهُ يشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يرِدْ أَنْ يضِلَّهُ يجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ ...) (انعام، 125) که در ظاهر به جبر اشعار داشته، به منظور دفع این توهم، قیدهایی در ضمن این آیه بیان فرموده که این قیدها از این قرار است: (فمن یُرِدِ اللهُ أنْ یَهْدِیَهُ (بإیمانه فی الدنیا إلی جنته ودار کرامته فی الآخره) يشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ (للتسلیم لله والثقه به والسکون إلی ما وعده منثوابه حتی یطمئن الیه) وَمَنْ يرِدْ أَنْ يضِلَّهُ (عن جنته و دار کرامته فی الآخره لکفره به وعصیانه له فی الدنیا) يجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيقًا حَرَجًا (حتی یشکَّ فی کفره و یضطرب من اعتقاد قلبه حتی یصیر) كَأَنَّمَا يصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يؤْمِنُونَ) بر این اساس، ایشان هدایت الهی را به دلیل ایمان در انسان، واضلال وی را به دلیل کفر و عصیان وی در دنیا دانسته است. (صدوق، عیون اخبار الرضا، ج1، ص131)

   امام رضا علیه السلام  در روایتی به منظور دفع توهم ضلالت حضرت موسی علیه السلام  و دفاع از عصمت وی دربارۀ آیۀ (قَالَ فَعَلْتُهَا إِذًا وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ) (شعرا،20) که حضرت موسی به صراحت اقرار کرده که از گمراهان بوده است، «ضالین» را مقید به قید «عن الطریق بوقوعی الی مدینه مدائنک» دانسته است، به این معنا که حضرت موسی علیه السلام  از گمراهان نبوده است بلکه راه را گم کرده و به صورت اتفاقی وارد یکی از محله‌های شهر شده و در آنجا ماجرای قتل آن قبطی رخ داده است. همچنین دربارۀ آیۀ (أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوَى) (الضحی،6) فرموده است: «ألم یجد وحیدا فآوی الیک الناس» و دربارۀ آیۀ (وَ وَجَدَكَ ضَالّاً فَهَدَى) (الضحی، علیه السلام )، «ضالاً» را مقید به «عند قومک» دانسته و دربارۀ «فهدی» فرموده است: «أی هدیهم الی معرفتک» و دربارۀ آیۀ (وَ وَجَدَكَ عَائِلاً فَأَغْنَى) (الضحی،8) فرموده است: «أغناک بأن جعل دعاءک مستجاباً» (حویزی، ج4، ص48) بر این اساس، آن حضرت با بیان قیدهای مذکور، به تبیین این آیات پرداخته و از عصمت انبیا دفاع کرده است.[2]

 علیه السلام . توجه به آیات الاحکام

    فهم آیات الاحکام امام رضا علیه السلام  در برخی از روایات به تبیین آیات الاحکام پرداخته‌اند در اینجا به ذکر دو نمونه از این روایات اکتفا می‌کنیم:

   ایشان در روایتی به منظور تبیین آیۀ (ثُمَّ لیَقضُوا تَفٍََهَم وَ لیَوفُوا نُذُورِهُم وَ لیَطَّوَّفُوا بِالبَیتِ العَتیق) (حج،29). به شرح واژۀ «تفث» پرداخته است که مراد از آن را «تقلیم الأظفار و طرح الوسوخ و طرح الاحرام عنه» دانسته است (کلینی، ج4، ص504؛ صدوق، من لایحضر، ج2، ص485).

   امام رضا علیه السلام  به منظور تبیین بهتر برخی از آیات الاحکام به علت تشریع برخی از احکام اشاره کرده است. مانند نامه‌ای از ایشان به محمد بن سنان که حضرت در آن به علت تحریم محرماتی همچون قتل نفس، عقوق والدین، زنا، خوردن مال یتیم، فرار از میدان نبرد، ربا و ...اشاره کرده است (ر.ک: صدوق، همان، ج3، ص565).

8. علم کلام

   دوران حیات امام رضا علیه السلام  عصر شکوفایی تمدن اسلامی بود؛ این عصر آغاز ترجمۀ کتب یونانیان، رومیان است که به این واسطه مسلمانان با اندیشه‌های دیگر ملل نیز آشنا می‌شدند. از سوی دیگر، تشکیک در اصول و عقاید از ناحیۀ ملحدان و نصاری و قائلان به تجسیم از اهل حدیث نیز امری شایع بود. بر این اساس، در آن دوران فرصت مناظره با دانشمندان مذاهب مختلف برای آن حضرت مهیا شد (ن.ک: سبحانی، بی‌تا، ص 14 علیه السلام ).

   دوران امام رضا علیه السلام ، دوران رواج مناظره‌ها و احتجاج‌ها بین زعمای ادیان، مذاهب اسلامی و غیر اسلامی بوده است که در بسیاری از مباحث کلامی به ویژه در مباحث اصول دین، این جدال‌ها و مناظره‌ها شکل می‌گیرد (ن.ک: قرشی، ص 101).

   اگرچه در کتب تاریخی متقدم و متأخر همچون الکامل فی التاریخ ابن اثیر، تاریخ الاسلام ذهبی و البدایه و النهایه ابن کثیر، این مناظره‌ها گزارش نشده است، اما در جوامع روایی شیعه، گزارش‌هایی از مناظره‌های امام رضا علیه السلام  با متکلمان و دانشمندان ادیان گوناگون ثبت شده است. (برای نمونه، ر.ک: صدوق، التوحید، ص41 علیه السلام  باب ذکر مجلس الرضا علی بن موسی علیه السلام  مع اهل الادیان واصحاب المقالات مثل الجاثلیق و رأس الجالوت و رؤساء الصابئین و الهربذ الاکبر و ما کلم به عمران الصابی فی التوحید عند المأمون)[3]

   بر این اساس، مناظره‌ها و سؤال‌های کلامی مسلمانان و غیر مسلمانان از یک سو و نیاز جدی به دفاع از دین و تبلیغ قرآن در آن دوران حساس از سویی دیگر، سبب می‌شد که آن امام در پاسخ به سؤال‌های کلامی به آیات قرآن کریم بسیار استناد و استدلال نماید از این رو رویکرد تفسیر کلامی در برخی از روایات امام رضا علیه السلام  به خوبی دیده می‌شد، شواهدی از تفسیر کلامی امام رضا علیه السلام  چنین است:

ممکن نبودن توصیف و رؤیت خدا

   ابوهاشم جعفری در روایتی از امام رضا علیه السلام  در بارۀ «امکان توصیف خداوند» سؤال کرده که حضرت در پاسخ به آیۀ (لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ) (انعام، 103) استناد، و در ادامه فرموده است: «إنَّ أوْهَامَ القُلوبِ أکبَرُ مِنْ أبْصَارِ العُیُونِ فَهُوَ لا تُدرِکُهُ الأوْهَامُ وَهُوِ یُدْرِکُ الأوْهَامَ» (کلینی،ج 1، ص99؛ صدوق، التوحید، ص 112).

علم خداوند به اشیاء پیش از خلقت

   حسين بن بشار در روايتي درباره «علم خداوند به اشياء قبل از خلقت» از آن حضرت سؤال كرده که ايشان در پاسخ به اين سؤال به آيات (هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) (الجاثيه،29)، (بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ) (الانعام،28) و (... قالُوا أَ تَجْعَلُ فيها مَنْ يُفْسِدُ فيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ) (البقره،30) که دلالت بر علم الهي به اشيا پيش از خلقت داشته، استناد فرموده‌ است (ابن‌بابويه، عیون اخبار الرضا، ج1، ص 118).

مسئله جبر

   امام رضا علیه السلام  در روایتی به منظور ردّ نظر قائلان به جبر، به آیۀ (مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ مَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ...) (نساء، علیه السلام 9). استناد کرده است (حمیری، بی‌تا، ص155،کلینی،ج1، ص160؛ صدوق، التوحید، ص338).

 

تکلیف ما لایطاق

   امام رضا علیه السلام  در پاسخ به سؤالی پیرامون «تکلیف ما لایطاق» به استناد آیۀ (... وَ ما رَبَّکَ بِظَلَّامٍ لِلعَبِیدِ) (فصلت،46) این امر را مردود دانسته است (صدوق، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص124؛ طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص413).

نتایج

   از بررسی روایات تفسیری امام رضا علیه السلام  روشن می‌شود که ایشان به تمام وجوه و مسائل جزئی و کلی در تفسیر آیات توجه داشته‌اند، چنانکه ایشان به اسباب النزول، مفردات، تعیین مصادیق آیات ـ که در برخی مواضع همراه با در نظر گرفتن شرایط اجتماعی و سیاسی است ـ ، احکام فقهی، مسائل کلامی، بیان جزئیاتی از داستان‌های پیامبران، تعیین مرجع ضمیر، نوع خطاب و علوم قرآنی پرداخته‌اند. همچنین ایشان در کنار روش قرآن به قرآن که همان استفاده از دیگر آیات است، به روایات دیگر ائمه: هم استناد جسته‌اند و از روش عقلی- کلامی نیز در تفسیر آیات استفاده کرده‌اند. از این رو براساس آنچه گفته شد، روش تفسیری ایشان روشی جامع از تمام روش‌ها است. هرچند با توجه به شرایط فکری و مباحث علمی که در آن زمان بر صدور احادیث ایشان تأثیر گذار بوده است، رویکرد یا گرایش کلامی در تفسیر ایشان پر رنگ‌تر است.

 

 

 

 

 

 

 

منابع

1. قرآن کریم

2. ابوجعفر محمد بن علی (شیخ صدوق)؛ التوحید؛ قم: انتشارات جامعۀ مدرسین، 1398 ق.

3. همو، ثواب الاعمال؛ قم: انتشارات شریف رضی، 1364 ش.

4. همو ، عیون اخبار الرضا علیه السلام ؛ بی‌جا: انتشارات جهان، 13 علیه السلام 8 ق.

5. همو، من لا یحضره الفقیه؛ قم: انتشارات جامعۀ مدرسین، 1413 ق.

6. بحرانی، سید هاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه مؤسسه البعثه، تهران: بنیاد بعثت، 1416 ق.

 علیه السلام . برقی، احمد بن محمد بن خالد؛ المحاسن؛ قم: دار الکتب الاسلامیه، 13 علیه السلام 1 ق.

8. بغوی، حسین بن مسعود؛ معالم التنزیل فی تفسیر القرآن؛ به کوشش عبدالرزاق المهدی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420 ق.

9. ثعلبی نیشابوری، ابو اسحاق احمد بن ابراهیم؛ الکشف و البیان عن تفسیر القرآن؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1422 ق.

10. جزائری، سید نعمت الله؛ قصص الانبیاء:؛ قم: انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی، 1404 ق.19.

11. حر عاملی، محمد بن حسن بن علی؛ تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه؛ قم: مؤسسۀ آل البیت:، 1409 ق.

12. حمیری قمی، عبدالله بن جعفر؛ قرب الاسناد؛ تهران: انتشارات کتابخانۀ نینوی، بی‌تا.

13. حویزی، عبد علی بن الجمعه العروسی؛ تفسیر نور الثقلین؛ به کوشش سیدهاشم رسول محلاتی، قم: انتشارات اسماعیلیان، 1415 ق.

14. خویی، سید ابوالقاسم؛ البیان فی تفسیر القرآن؛ قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی، بی‌تا.

15. راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن؛ به کوشش صفوان عدنان داودی، دمشق، بیروت: دار العلم الدار الشامیه، 1412 ق.

16. سبحانی، جعفر؛ الائمه الاثنی عشر:؛ بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.

1 علیه السلام . سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن؛ لباب النقول فی اسباب النزول؛ بیروت: دار احیاء العلوم، بی‌تا.

18. شاکر، محمد کاظم، مبانی و روشهای تفسیری، چاپ اول، قم، ایران، مرکز جهانی علوم اسلامی، 1381ش.

19. طباطبایی، سید محمد حسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ قم: دفتر انتشارات جامعۀ مدرسین، 141 علیه السلام  ق.

20. طبرى، ابو جعفر محمد بن جرير، جامع البيان عن تأویل آی القرآن، تحقیق: صدقی جمیل العطار، بیروت، دارالفکر، 1415ق.

21. طبرسی، ابومنصور احمد بن علی؛ الاحتجاج؛ مشهد: نشر مرتضی، 1403 ق.

22. طبرسی، رضی الدین، حسن بن فضل؛ مکارم الاخلاق، قم: انتشارات شریف رضی، 1412 ق.

23. طبرسی، فضل بن حسن [امین الاسلام]، مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ به کوشش محمد جواد بلاغی، تهران: انتشارات ناصر خسرو، 13 علیه السلام 2 ش.

24. عیاشی، ابوالنضر محمد بن مسعود بن محمد؛ تفسیر العیاشی؛ به کوشش سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: چاپخانۀ علمیه، 1380 ق.

25. قرشی، باقر شریف؛‍ حیاه الامام الرضا علیه السلام ؛ قم: انتشارات سعید بن جبیر، 13 علیه السلام 2 ش.

26. قطب راوندی، سعید بن هبه الله؛ فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام؛ قم: انتشارات کتابخانۀ آیت الله مرعشی، 1405 ق.

2 علیه السلام . همو؛ قصص الانبیاء:، مشهد: چاپ بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، 1409 ق.

28. قمی، علی بن ابراهیم بن هاشم؛ تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی [تفسیر القمی]؛ قم: مؤسسۀ دار الکتاب، 1404 ق.

29. کشی، محمد بن عمر؛ رجال الکشی، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد، 1348 ش.

30. کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1365 ش.

31. معرفت، محمد هادی، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، چاپ اوّل‏، مشهد: الجامعة الرضويه للعلوم الاسلاميه‏، 1418 ق/ 199 علیه السلام م.

32. مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی؛ بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار:؛ بیروت: مؤسسه الوفاء، 1404 ق.

33. واحدی، علی بن احمد؛ اسباب نزول القرآن؛ به کوشش کمال بسیونی زغلول، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1411 ق.



*. دانشجوی دکتری رشته الهیات و معارف اسلامی، گرایش علوم قرآن و حدیث، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.

[2] . لازم به ذکر است، آوردن چنین مواردی در میان الفاظ و عبارات آیات قرآن کریم، از قبیل توضیحات برون متنی است و هر گونه تصوّری مبنی بر جزء آیه و کلام الهی دانستن این موارد، ناشی از بی دقتی و سطحی‌نگری است و با ادلۀ متقن صیانت قرآن از خطر تحریف وجود هر نوع شائبه‌ای در این باره مردود خواهد بود.

[3]. برای نمونه‌های بیشتر، ر.ک: ابن بابویه؛ 13 علیه السلام 8 ق، ج 1، ص 154، 1 علیه السلام 9 و 191 باب ذکر مجلس الرضا ( علیه السلام ) مع اهل الادیان واصحاب المقالات فی التوحید عند المأمون؛ باب فی ذکر مجلس الرضا ( علیه السلام ) مع سلیمان المروزی متکلم خراسان عند المأمون فی التوحید و باب ذکر مجلس آخر للرضا ( علیه السلام ) عند المأمون مع اهل الملل والمقالات وما أجاب به علی بن محمد بن الجهم فی عصمه الانبیاء؛ طبرسی، 1403 ق، ج 2، ص415 ذیل احتجاج الرضا ( علیه السلام ) علی اهل الکتاب والمجوس و رئیس الصابئین وغیرهم).

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: