اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
راهنمای پژوهش درباره دعبل خزاعی ـ عبدالحسین طالعی مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 41
دوشنبه ، 11 خرداد 1394 ، 09:30

راهنمای پژوهش درباره دعبل خزاعی ـ عبدالحسین طالعی

     فصلنامه تخصّصى مطالعات قرآن و حديث سفينه

سال یازدهم، شماره 41 «ويژه پژوهش‌های رضوی»، زمستان 1392، ص 1 علیه السلام 0 ـ 190

 

راهنمای پژوهش درباره دعبل خزاعی

عبدالحسین طا‌‌‌‌‌‌‌لعی[1]*

چکیده: دِعبِل خُزاعی شاعری نامدار از سدة سوم و در شمار یاران امام رضا علیه السلام  است. و قصیدة تائیة او که در حضور حضرت رضا علیه السلام  خوانده، در میان اشعار او شهرت خاصّی دارد. این مقاله، گزارشی است از حدود 150 منبع در مورد دعبل، که در چهارده بخش سامان یافته است، از جمله: کتابهای چاپی و خطی، مقالات نشریات و کتابهای مرجع، پایان‌نامه‌ها، آثار مربوط به قصیدة تائیه، آثاری به زبانهای غیر از فارسی و عربی.

کلید‌واژه‌ها: دعبل خزاعی –  منبع‌شناسی / ادبیات شیعی –  سدة سوم هجری / دعبل خزاعی –  قصیدة تائیه.

 

 

 

مقدمه

   1- در زمانی دشوار که نابکاران اموی و عباسی در برابر خاندان نور ـ علیهم سلام الله ـ هم زبان تیغ گشودند  و هم تیغ زبان، جناب دعبل، پیام این جملة زیارت مأثور را به خوبی دریافت که: «قتل الله من قتلکم بالأیدی والألسن». و اگر زمینه و زمانه، با جهاد تن تناسب نداشت، باری، با جهاد بیان به یاری آل البیت شتافت.

   بدین سان، جان در ره آرمان آسمانی خاندان وحی نهاد و جاودانه شد. کلماتی آتش‌گون از خود برجای گذاشت، و از این جهان گذشت. جسمش رفت و یاد نیکویش ماند، که همچنان هست و خواهد بود.

   2- تداوم آن راه مقدس،  امروز به این است که آن جهاد  شکوهمند  فرهنگی در صحنة بیان و بنان تداوم یابد، و حیات جاودانة دعبل، همچون شجرة طیبه، برای ما نیز چون پیشینیان ثمرات تازه و بهشتی داشته باشد.

و این کار، به پژوهش و ترویج نام و مرام دعبل خزاعی سامان می­گیرد.

   3-  این کتابنامه، فهرستی است از منابعی که در مورد جناب دعبل خزاعی شاعر مجاهد دار بر دوش و صحابی وفادار حجت هشتم صلوات الله علیه نوشته شده است.

   اندیشة تدوین این کتابنامه زمانی در ذهن نگارنده شکل گرفت که  لحظاتی پر برکت را در کتابخانه تخصصی امام رضا صلوات الله علیه می­گذراندم؛ با نگاهی به یک قفسه که نزدیک به 25 کتاب و مقاله در مورد جناب دعبل در برداشت، و من تدوین و نشر آن فهرست را به عنوان گامی در راه پژوهش و نگارش دربارة جناب دعبل خزاعی مناسب دیدم.

    بدین روی، کاری نسبتاً مفصل، با تبرک به آن نقطة آغازین انجام شد، که به این فهرست ـ حدود 150 مدخل ـ انجامید.

   4-  این کتابنامه، با کمک گرفتن از: سایت کتابخانه ملی، سایت کتابخانه­های ایران (Lib.ir)، مقالات نور (Noormags.com)، و چند کتابنامة مکتوب شکل گرفت؛ که سپاسگزار و دعاگوی مدیران و دست اندرکاران تمام آن منابع پیشین هستم.

   البته بدین لحاظ که این کار ـ تا اندازة آگاهی نگارنده ـ بی‌سابقه است، نقایص و نواقص در آن دیده می‌شود که انشاءالله به کمک اهل نظر روی به کمال می­نهد. هویت کار فهرستی، آن است که همواره «ناتمام» می­ماند.

   5-  ساختار کتابنامه چهارده بخش دارد، به ترتیب:

  کتابهای چاپی (فارسی،‌‌عربی)؛ نسخه­های خطی (فارسی،‌‌عربی)؛ مقالات (فارسی،‌‌عربی)؛ مدخل‌های کتابهای مرجع (فارسی،‌‌عربی)؛ مقالات در نقد و معرفی کتابها (فارسی، عربی)؛ پایان‌نامه‌ها؛ موارد غیر کتابی؛ استقبال­ها، معارضه­ها و ترجمه­های قصاید دعبل؛ آثار مکتوب به زبان‌های دیگر (غیر از فارسی و عربی).

در درون هر بخش، منابع، به ترتیب الفبای عنوان یاد شده­اند.

   6-  غالب این منابع را از نزدیک دیده­ام. شماری را مستقیماً ندیده­ام که به منابعی که آن را یاد کرده‌اند، اشاره شده است. و فضل تقدّم را، همراه با مسئولیت مطلب بدانها ارجاع داده­ام.

  در باب منابع، توضیحی مختصر آمده و البته بنا بر تفضیل نبوده که خوانندگان این فهرست، بدان نیاز ندارند. بعلاوه، مجال بازنگری در ویرایش های بعدی هست.

    علیه السلام -  بدیهی است که هیچ کس نمی‌تواند صحّت و استواری درونمایة تمام این منابع را تضمین کند. نشر چنین سیاهه­ای، مقدمه­ای است بر نقد و بررسی محتوای این منابع، تا این هدف بلند، روی به کمال نهد و قصور و تقصیر خود در «دعبل شناسی» را در آینة آثار پیشین ببینیم.

   8- تشویق­های برادر محقق و مخلص جناب محسن صادقی، این ناتوان خسته جان را در سر و سامان دادن به اوراق آشفته برانگیخت؛ که تلاش او مأجور، و خلوص نیت او در آستان بلند امام هشتم صلوات الله علیه مقبول باد.

   دعای خیر حضرت بقیة الله امام موعود ـ عجل الله تعالی فرجه الشریف وجعل أرواحنا لتراب مقدمه الفداء ـ شامل حال همگان باد، که در این زمانة عسرت، سخت بدان نیازمندیم.

 

1. کتابهای چاپی فارسی

* از نجوای اندوه (ترجمه و شرح تائیه)

   سید مرتضی موسوی گرمارودی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1388 ش، 148 ص.

* تحلیل، شرح و ترجمه دیوان دعبل خزاعی

   حیدرسهرابی،تهران:مگستان،1391ش،480ص.

ظاهراً پایان‌نامه نویسنده بوده است.

* ترجمه و تفسیر قصیده (تائیه) دعبل خزاعی. شمس گیلانی. قم: مهر، بی‌تاریخ، 96 ص، رقعی.

    در مقدمه اشاره شده که کتاب در13 شهریور 1329 شمسی (21 ذیقعده 1369 قمری) به پایان رسیده و نخستین بار در 1329 در قم، چاپخانه تابش چاپ شده و این چاپ دوم کتاب است.

از نویسنده، کتابهایی مانند: تاریخ علما و شعرای گیلان، و کشکول شمس منتشر شده است.

در این کتاب، ذیل هر بیت از قصیده، ترجمة واژگانی و توضیحی کوتاه آمده است.

* ترجمه و شرح دیوان دعبل خزاعی شاعر برجسته اهل بیت

   ضیاء حسین الاعلمی. ترجمه محمدرضا هاشم لو، رشت: دانشگاه گیلان، 1392 ش، 2 علیه السلام 2 ص.

* داستان زندگی دعبل خزاعی

   محمدرضا خوشدل (با نظارت علمی دکتر سید حسین سیدی).مشهد: به نشر،1391ش،1 علیه السلام 5 ص.

این کتاب که نخستین کتاب از سلسلة «شاعران شیعه عرب» است، به صورت داستان بلند به شرح حال دعبل می­پردازد. پیش از آن زندگی پنج شاعر شیعی فارسی زبان از همین ناشر چاپ شده بود.

* دعبل بن علی خزاعی شاعر دار بر دوش

   محمدجواد گوهری، تهران: امیرکبیر، 1368 ش، 169 ص.

* دعبل خزاعی، باقر قربانی زرین، تهران: کتاب مرجع، 1392 ش، 92 ص.

* دعبل خزاعی

   علی اکبر ولایتی، تهران: امیرکبیر، کتابهای جیبی، 1390 ش، 11 علیه السلام  ص. (شماره 29 از سلسله: آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و ایران)

* دعبل خزاعی در شوش ـ الشاعر الثائر

   میرعبدالامیر مقدم نیا، اهواز: اوقاف خوزستان،  علیه السلام 2 ص.

* دعبل خزاعی، شاعر انقلابی

    سیدعلی کمالی دزفولی، شاگرد او سید مجتبی مجاهدیان در مقاله­ «من از مصاحبت آفتاب می‌آیم» از این کتاب او یاد می­کند. معارف، ش  علیه السلام 4، اسفند 1388 (نقل از آن: سایت حوزه)

* دعبل خزاعی شاعر دار بر دوش

   مصطفی قلی زاده، قم: بوستان کتاب، 1388 ش، 112 ص، رقعی.

سومین چاپ کتاب است، که در پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام  شهر قم در سلسلة «شاعران قبیله نور» تدوین شده است و شرح حال او و مروری بر اشعارش را در بر دارد.

* دعبل شاعر امام رضا علیه السلام

   حسین چوبین، قم: روح، 138 علیه السلام  ش، 181 ص.

   نویسنده (تولد 1314 ش)، زادة نجف، استاد ادبیات عرب در دانشگاه چمران اهواز است. وی این کتاب را دربارة شوش و تاریخ آن نوشته و نزدیک به نیمی از کتاب را به دعبل و اشعار او در باب خلفای عباسی اختصاص داده است. او کتابی دیگر دارد به نام «صرف، نحو و بلاغت اشعار دعبل»، و نیز مقالة «واژه­های فارسی در اشعار دعبل» (چاپ شده در مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران)؛ نیز در سال 1368 شمسی، ریاست کنگره دعبل در اهواز را بر عهده داشته است.

* راز دعبل

    فریبا کلهر، تهران: بنیاد بعثت کودکان، 13 علیه السلام 5 ش، 24 ص، مصوّر رنگی، نقاشی: سید حمید شریفی

ترجمه انگلیسی آن در نشریه زیر:

سفینه انگلیسی، سال 3، شماره 9، ژانویه تا فوریه 2010.

* زندگانی دعبل بن علی خزاعی

   سید عبدالرحیم ذکری، 1361 ش / 1402 ق، 53 ص. (به ضمیمه احتجاجات امام جواد با علمای سنت).

  نویسنده از علمای خوزستان بوده و کتاب را به صورت تایپ دستی انتشار داده که به دلیل کمبود امکانات، خالی از غلط نیست. ترجمة فارسی و شرح کوتاهی بر شعر را در بردارد.

* زندگی‌نامه دعبل بن علی خُزاعی

   به ضمیمه کتاب میزان العقاید نوشته شهید شیخ محمدعلی صدخروی سبزواری ملقب به حسام الشریعة (1305 ـ 28 صفر 1335 قمری) تهران: رویش جوانه­های فردا، 1388 ش.

   میزان العقاید به اهتمام محمدامین حُسامی نوادة مؤلف چاپ شده است. مقدمه­ای مفصل در شرح حال مؤلف دارد که در آن از کتاب مرآة التواریخ او یاد و نقل قول می­کند. وی مردی دانشمند بوده که در روستای «صدخرو» سبزوار به تبلیغ دین اشتغال داشته و همانجا به شهادت رسیده است.

   زندگی‌نامه دعبل (ص 1 علیه السلام 1ـ191) ضمیمة این کتاب است که ظاهراً تألیف آن فقید نیست. شاید از نوشته‌های فرزندش (شیخ مرتضی حسامی ـ متوفی 1384 شمسی) یا نواده­اش محمدامین حسامی باشد.

* زندگی‌نامه دعبل خزاعی شاعر امام رضا علیه السلام

   علیرضا کریمی،  قم: روح، 1386 ش، 219 ص.

* شاخه‌های شکسته

   صدیقه وسمقی، تهران: اطلاعات، 1382 ش، 82 ص. شامل:

 ـ شرح حال مختصر دعبل و سرگذشت قصیده‌اش.

 ـ متن قصیده با ترجمه و شرح منثور به نثر فارسی معاصر، و توضیح مفردات آن.

سپس قصیده رائیه دعبل با ترجمه منثور و توضیحات مختصر آمده.

فهرست منابع، اعلام و اماکن در پایان آمده است.

* شرح تائیه دعبل خزاعی

   محمدباقر مجلسی، تصحیح علی محدث. تهران، 1359 ش، 84 ص، رقعی.

   یکی از مهم­ترین و معتبرترین شروح قصیده دعبل است. مصحّح، کتاب را بر اساس دو نسخه خطی چاپ کرده: الف: نسخه­ای از کتابخانه استاد سیدجلال‌الدین‌محدث‌ارموی، ب. نسخه کتابخانه مجلس که در فهرست آن (ج 14 ص 11) معرفی شده است.

   مصحّح اشاره می‌کند که چاپ این شرح را به امر پدرش استاد سید‌جلال‌الدین محدث ارموی انجام داده است. دو تصحیح دیگر از این رساله می‌شناسیم:

  1- تصحیح سید مهدی رجائی، در کتاب:  بیست و پنج رساله فارسی، علامه مجلسی، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی، 1412 ق، ص 51ـ99، بر اساس نسخه مرعشی 18 علیه السلام  و رضوی 430 علیه السلام .

  2- به اهتمام تقی بینش (در مجله نامه آستان قدس، شماره 28، خرداد 1346 ش).

* شرح فارسی تائیه دعبل

   عباسقلی سپهر، ضمن: ناسخ التواریخ، زندگی نامه حضرت رضا علیه السلام ، ج 14، 1356 ش، ص 269 ـ 30 علیه السلام

سپهر، ضمن شرح حال امام رضا علیه السلام ، شرحی لغوی بر تائیه دعبل آورده است.

* شمشیر نامرئی جناب دعبل خزاعی

   مهدی وحیدی‌صدر.‌تصویرگر: حکیمه شریفی، 12 ص، مصور، رنگی تهران: مجمع جهانی اهل بیت، 1385 ش. (دومین کتاب از سلسله داستانهای مذهبی)

* قصیده تائیه دعبل خزاعی

    ترجمه منظوم امید مجد، با استفاده از شرح علامه محمدباقر مجلسی.

تهران: معیار، 1380 ش، 23+12 ص.

  با سرمایة  شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی به مناسبت راه اندازی کارخانه شکر کشت و صنعت دعبل خزاعی در خوزستان چاپ شده است.

  پس از مقدمه­ای در شرح حال مختصر دعبل و قصیده­اش، ترجمه منظوم دعبل در 1 علیه السلام 9 بیت آمده با مطلع:

کاروان عشق می­راند به پیش / عاشقان در گفت و گو با یار خویش

* قصیده تائیه دعبل خزاعی

   نگارش و ترجمه به شعر فارسی: عزیزالله حاجی مشهدی.

همراه و با استفاده از شرح علامه محمدباقر مجلسی.

تهران: واحد تحقیقات بنیاد بعثت،1363 ش، 102ص.

  بخش اول، شرح تائیه به نثر فارسی است که نویسنده شرح علامه مجلسی را ذیل هر بیت در پاورقی آورده است. بخش دوم (ص 55 به بعد) ترجمه منظوم تائیه به شعر نو فارسی است. مطلع آن (ترجمه: «تجاوبن بالأرنان والزفرات»):

  تنی چند مویه گرانِ بس اندک شماره / به آواز در پاسخ یکدگر /  بسی ناله و سوز و بس آه آلوده با درد/ گفتند کلامی که کس در نمی‌یافت معنای آن را.

* کند و کاوی در حیات و اندیشه سیاسی دعبل خزاعی، علیرضا میرزا محمد

    تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1388 ش، 161 ص.

  بخش منابع مشتمل، حدود160 منبع را نام می‌برد که دربارة دعبل بطور ضمن پرداخته­اند. و این یکی از امتیازات کتاب است.

* مادح اهل عصمت، دعبل..

   سید ابوالفضل ابن الرضا، تهران: اتحاد، 16 ص، جیبی.

   در مقدمه پس از گزارش قصیدة دعبل، به شاعران اهل بیت توصیه می­کند که دعبل را سرمشق خود قرار دهند و از کلمات سخیف در شعر خود اجتناب کنند، به ویژه کلماتی که از فرهنگ عرفا و صوفیه نشأت می‌گیرد. وی به دو کتاب دیگر خود (کتاب شعر و موسیقی، کتاب عقل و دین) ارجاع داده است. متن اصلی شامل 139 بیت شعر در ترجمه منظوم تائیه دعبل است که با این بیت آغاز می‌شود:

چو نالد بلبلی در باغ و گلزار / بنالندی همه مرغان به اشجار

چون نالد آن، بگوید این جوابش / که بین دوستان راز است و اسرار

سپس چند بیت به سبک دیگر به عنوان خاتمه آورده است.

   نویسنده، همان کسی است که در آن سالها، کتابهایی نوشت مانند عقل و دین که بحثی مفصل در اثبات شفاعت دارد. نیز در شمار آثار چاپ شدة  او در آن سالها ـ که در پایان کتاب مادح اهل عصمت یاد کرده ـ این کتابهاست: مرآة الآیات، کلمات قصار امام حسین علیه السلام ، گنج گهر (سخنان پیغمبر)، گنج حقائق، رساله حقوق، عشق و عاشقی،  حقیقة العرفان،  التفتیش،  فهرست عقاید عرفا و صوفیه (چهار کتاب اخیر، نقد عرفان و تصوف است)، فهرست عقاید شیخیه، عقل و دین ج1 و2، فهرست عقاید امامیه، خزینه جواهر، شعر و موسیقی، گلشن قدس، دلیل حکم محاسن، مثنوی منطقی، اسلام دین کار و دانش، گنج سخن.

   همین نویسنده در سالهای بعد، خود منبعی شد برای نشر عقایدی در برابر مکتب اهل بیت، و به دشمنی با این حقایق پرداخت. خداوند، ایمان ما را در برابر هجوم شیطان نگاه دارد و عاقبت ما را ختم به خیر کند. آمین.

* مجمع المصائب والمناقب

   سید مهدی مرعشی نجفی، قم: تولی، 138 علیه السلام  ش، 162 ص.

   کتاب، شرح تائیه دعبل به فارسی است، به سال 1396 قمری تألیف شده و دو بخش اصلی دارد: 130 صفحه به شرح قصیده دعبل اختصاص یافته و 30 صفحه به بعد، شرح قصیده میمیه فرزدق درباره امام سجاد علیه السلام  است.

ذیل هر بیت، صرف و نحو، مفردات و معنای بیت به فارسی آمده است.

* مردان خدا: فرزدق در مکه، دعبل در مرو

   اسدالله ناصح، تهران: نهضت زنان مسلمان، 1362 ش، 83 ص.

2. کتابهای چاپی عربی

* ثلاثة من الاعلام، شریف رضی، دعبل، عکاشة

 خلیل رشید، نجف 1955 (قربانی، دانشنامه 1 علیه السلام  ص ج  علیه السلام 92)

* حیاة دعبل الخزاعی

    بدر مقداد، دمشق 1954 (قربانی، دانشنامه ج 1 علیه السلام  ص  علیه السلام 92)

* دراسات فی التراث الادبی

 عبدالمجیدزراقط.بیروت:الغدیر،1998م/13 علیه السلام  علیه السلام ش.

* دعبل الخزاعی

   جرجس کنعان، بغداد 1368 ق (قربانی، دانشنامه ج 1 علیه السلام ، ص  علیه السلام 92)

* دعبل بن علی الخزاعی

   حسین موسی

* دعبل الخزاعی: سیرته وأقوال العلماء فیه

    سید محسن الحسینی العاملی، دمشق: الحسینی العاملی، 1368 ق، 10 علیه السلام  ص.

ظاهراً بخشی از اعیان الشیعه است.

* دعبل بن علی الخزاعی شاعر آل البیت

   عبدالکریم الاشتر، دمشق، 1404 / 1984.

* دعبل بن خزاعی شاعر آل البیت

   علی عبد عسیران خزاعی، با مقدمه حسین علی محفوظ، بغداد: المکتبة‌العلمیة،1384/1965،88 ص.

* دعبل الخزاعی شاعر اهل البیتedfr (148 ـ 246)

   علی حسین عرب الدعبلی. شیکاگو: المدرسة الحرّة (The open school)، 1425 / 2004، 100 ص، رحلی.

شرح حال دعبل به نقل از: اعیان الشیعه، فهرس التراث،  الاغانی، معجم الادباء، تاریخ الاسلام، لسان المیزان، الغدیر، النجوم الزاهرة.

نیز: تدوین بخشی از اشعارش، و اشاره به مزار او در شوش (خوزستان) و تصاویری از آن.

* دعبل‌بن‌علی‌الخزاعی: الصورة الفنیة فی‌شعره

   کامل محمد محمد عویضة، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1413/1993، 238 ص. از سلسلة «اعلام من الادباء والشعراء».

* دیوان دعبل بن علی الخزاعی

   شرح: مجید طراد. بیروت: دارالجلیل، 1998/1418، 28 علیه السلام  ص.

بخش «ترجمة دعبل من کتب الادب والتراجم» پیوست کتاب است.

* دیوان دعبل بن علی الخزاعی

   شرح: حسن حمد، بیروت: دارالکتاب العربی، 1414/1994، 250 ص.

* دیوان دعبل بن علی الخزاعی

   تحقیق: دکتر ابراهیم الامیونی، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1998 م / 1418 ق.

توضیح: در مجله المورد، مجلد 39 عدد 1 ص 113. و مجلد 38 عدد 4 ص 61، از آن یاد می‌کند.

* دیوان دعبل خزاعی

   شرحه و قدّم له: ضیاء حسین الاعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی، 141 علیه السلام /199 علیه السلام ، 242 ص.

* دیوان دعبل بن علی الخزاعی

   جمعه وقدّم له وحقّقه: عبدالصاحب عمران الدّجیلی. بیروت: دارالکتاب اللبنانی، 19 علیه السلام 2. (افست: قم: شریف رضی)، 428 ص.

  نخستین چاپ کتاب به سال 1382 ق / 1962 م انجام شده است. مقدمة مبسوط مؤلف (90 ص) در شرح حال دعبل در آغاز کتاب آمده است. پس از آن 248+50 شعر از او با تخریج دقیق آمده است. نظرات شخصیت­ها و مراکز علمی عربی در مورد چاپ اول کتاب (ص 364 ـ 3 علیه السلام  علیه السلام )، و پس از آن فهارس (قوافی، منابع کتاب، منابع شرح حال دعبل) می­آید. قصیده تائیه در صفحات 123 تا 145 آمده است.

* دیوان دعبل بن علی الخزاعی، جمعه و حقّقه: الدکتور محمدیوسف نجم. بیروت: دارالثقافة، 1962، 236 ص.

   نویسنده استاد دانشگاه امریکایی بیروت است. 32+330  قطعه از اشعار دعبل و با تخریج، تدوین کرده است. فهرست منابع، اعلام و اماکن و قوافی پایان بخش کتاب است. تائیة دعبل در صفحات 35 تا 44 با تخریج دقیق آمده است.

* شرح قصيدة دعبل، کمال‌الدین بن معین الدین محمد فسوی فارسی (معروف به میرزا کمال فسوی).

   چاپ سنگی 130 علیه السلام ، 224 ص جیبی. (چاپ به اهتمام شیخ جمال الدین بن محمدتقی بن محمود میثمی عراقی).

شرحی مبسوط به عربی است که در سال 1103 در اصفهان نوشته شده است.

ذیل هر بیت، شرح مفردات، ترکیب­­ها، صرف و نحوف و بیان مراد کلّ بیت را می‌آورد.

در حاشیه صفحات 129 تا 136 قصیده­ای عربی آورده در 24 بیت با مطلع:

  احببت ان امدح الحبر الحلیم امیر ال مومنین ابا السبطین مولانا.

نیز در حاشیه صفحة 81 تا 105 مخمّس در مدح امیرالمؤمنین  علیه السلام آورده با مطلع:

  النفس باللهو فی الدنیا تشاغلنی/والعقل بالصبر فی العقبی یؤمّلنی/مثوی الوصیّ حمی عزّی ومرتکنی/ من لی بعاصف شملال یبلّغنی/الی الغریّ فیلقینی وینسانی

43 بند از این مخمّس نقل شده و پس از آن می‌نویسد: «هذا ما وجد من القصیدة... رجاء لقبولهم. فان لم تکن قابلة فهم

أهل للقبول»..

در حاشیة صفحات 113 تا 116 قصیده­ای دیگر در 19 بیت، ثبت شده با مطلع:

 عادة الدهر شیمة لاعداء  /   فجع الدین بخاتم الانبیاء

این قصیده در بیان مصائب حضرت زهرا سلام الله علیها است.

  حواشی فراوان دیگر نیز در نسخه آمده که مکمّل مطالب متن کتاب است. این کتاب، از دقّت و عمق خوبی برخوردار است و باید چاپ مناسبی از آن صورت گیرد.

* شعر دعبل بن علی الخزاعی، دکتر عبدالکریم الاشتر. افست قم: مکتبة الحیدریة، 142 علیه السلام  ق/ 1385ش، 558 ص.

    پیش از این کتاب به سال 1964 توسط مجمع علمی عربی در دمشق منتشر شده است. در مقدمه­ روش تدوین  و تخریج  اشعار را توضیح داده است. در قسم اول کتاب، 240 شعر با تخریج آورده که نسبت آنها را به دعبل، قطعی می­داند. قسم دوم را به شعرهایی اختصاص داده که فقط در کتابهای شیعه آمده است، شامل 33 شعر (ص221ـ238). در بخش سوم، شعرهای منسوب به دعبل را آورده است (65 شعر). بخش چهارم به شعرهایی می­پردازد که به دعبل نسبت داده­اند، اما از آنِ او نیست (28 شعر).

  ملحق به ترتیب حروف الفبا، در شناسایی افراد، اماکن، اقوام و دیگر اعلامی است که در این شعرها یاد می‌شود (ص 260ـ440).

 پس از آن، یک قصیده دیگر از دعبل با توضیح اعلام آن می­آورد (ص 441ـ44 علیه السلام ).

   فهارس (اعلام، قبائل و طوائف، اماکن، قوافی، اغراض و معانی، کتابها) پایان بخش کتاب است. نزدیک به نیمی از منابع کتاب، منابع مخطوط است که ضمن فهرست منابع، معرفی شده­اند.

  وی  قصیدة تائیه را یک بار در قسم اول (ص  علیه السلام 0ـ علیه السلام  علیه السلام ) و بار دیگر ـ به روایت منابع شیعی ـ در قسم دوم (ص 221ـ238) آورده است.

* عباسی ثائر: دراسة عن الشاعر دعبل الخزاعی

   کاظم مظفر (1931ـ19 علیه السلام 8). یاد شده ضمن شرح‌حال او در: آفاق نجفیه، عدد 26، 1423/2011، ص 2 علیه السلام 0ـ2 علیه السلام 2

* نفحات من الادب الاسلامی

   ... علوی مالکی

گزیده­ای از شعرهای مهم، از جمله تائیة دعبل در بر دارد.

   گزارشی از آن در سفرنامه حجّ نوشته محمدعلی مهدوی‌راد به سال 13 علیه السلام 2 شمسی تحت عنوان «ره‌آوردی از دیار دوست» آمده است. (میقات حج، ش 24، تابستان 13 علیه السلام  علیه السلام  ش. و به نقل از آن: سایت حوزه)

3. نسخه­های خطی فارسی

* ترجمه قصیده تائیه دعبل

    ترجمه بدون توضیح؛ مؤلف: مجهول؛ مرعشی شماره 3/6044، 5 برگ.

* ترجمه قصیده تائیه دعبل

    مختصر ـ به خط: ابوالقاسم ابن الحسن؛ مرعشی: 30/6044 (فهرست 16/48).

* ترجمه قصیده تائیه دعبل

    علامه محمدباقر مجلسی؛ معرفی 25 نسخه خطی ـ دنا 2/1142ـ1143.

* شرح حال دعبل و ترجمه قصیده تائیه

   محمدحسن بن محمدعلی خراسانی (24 ربیع الثانی1230)؛ مسجد اعظم قم ش 8/2135 (فهرست 1/426).

* شرح قصیده دعبل

    ناشناخته؛ تحریر: سید عبدالباقی حسینی کاشانی، 124 علیه السلام ؛ مجلس 9/1050 طباطبایی (ف مجلس 23/361، دنا 6/941).

* شرح قصیده دعبل

   ناشناخته؛ تحریر: محمدجعفر بن رستم طالقانی، جمادی الثانیه 10 علیه السلام 2؛ کتابخانه فحول قزوینی، (ف. فحول/2 علیه السلام ، دنا 6/941).

* شرح قصیده دعبل

   ناشناخته؛ تحریر: محمدامین خوانساری؛ مجلس 45 علیه السلام 8 (ف مجلس 12/2 علیه السلام 5، دنا 6/941).

* شرح قصیده دعبل

   ناشناخته، تحریر: 1248؛ مرعشی 4/10292 (میراث شهاب سال 8 ش4 ص 69، دنا 6/941).

* شرح قصیدة تائیه دعبل

   محمدمهدی بن محمد ابراهیم رضوی همدانی (ق 13)؛ نسخه به خط مؤلف، 18 برگ، تألیف: 5 شوال 1255؛ مرعشی 2/5692 (فهرست مرعشی 15/90، دنا 6/941).

شرح قصیده تائیه دعبل

  محمد شفیع بن محمد شریف میر فندرسکی (ق 12).؛ تحریر: محمد جعفر، ربیع الاول 1188، 1 علیه السلام  برگ؛ الهیات مشهد  علیه السلام /22 علیه السلام 92 (ف الهیات 3/924، دنا 6/941).

4. نسخه های خطی عربی

* اخبار شعر دعبل

   از: ابن طیفور، احمد بن ابی طاهر (204ـ280). اهمیت کتاب در آن است که معاصر دعبل بوده است.

بنگرید: ابن الساعی، علی بن انجب (م 6 علیه السلام 4). الدر الثمین فی اسماء المصنفین، تحقیق: احمد شروقی تحقیق: محمدسعید حنشی. تونس: دارالغرب الاسلامی، 1430/2009، ص 262

* کتاب دعبل، نسخه خطی کتابخانه، کنگره امریکا شماره 6553/61

    بر اساس چاپ دانشگاه کنتاکی امریکا از نسخه خطی لیون زولنذک. در مجلة المورد، مجلد 39، عدد 1، ص 114 و 116 از آن یاد کرده است.

* دیوان دعبل، جمع: شیخ محمد سماوی.

    از این کتاب، در مجله معهد المخطوطات ج 4، ص 228 (و به نقل از آن در: مقدمة دیوان دعبل، دکتر محمد یوسف نجم، ص 6) یاد شده است.

  دکتر عبدالکریم الاشتر این کتاب را در اختیار داشته و از آن بهره گرفته و در کتاب خود (دیوان دعبل بن علی الخزاعی) بدان استناد کرده است.

* شرح قصیدة دعبل التائیة

    محمد بن محمد فسوی (کمالا) ـ م 1134؛ تألیف: 14: رمضان 1103، اصفهان؛ خطی مرعشی، ش 3225؛ تحریر: 1303، 100 برگ (فهرست مرعشی ج 9 ص 26).

  نسخه دیگر: مرعشی 2/14458، تحریر: یوسف بن عبدالعظیم، 1304، تبریز (فهرست مرعشی 36/423ـ424) 9 نسخه در دنا 6/940 معرفی شده است.

* شرح قصیده دعبل التائیة

   سید محمد حسینی قزوینی (قرن 12)؛ تألیف: 14 ماه رمضان 1102؛ مرعشی شماره 2013، تحریر 1162، 90 برگ (فهرست مرعشی ج 6 ص 15ـ16).

* شرح تائیه

    ملا علی علیاری تبریزی (م 132 علیه السلام ) که نسخه نزد فرزندش میرزا محمد حسن علیاری بوده است (ذریعه ج 3، ص 205 و ج 14 ص 11)

* شرح قصیده دعبل

   سید نعمة الله جزائری. بنگرید: الذریعه، ج 14، ص 12.

* شرح تائیة دعبل خزاعی

    شرح مفصل از میرزا محمدحسن زنوزی (م 1310 ق) شاگرد شیخ انصاری. الذریعة 14/21.

اشاره به آن در: ستارگان حرم، ش 1 علیه السلام ؛ سایت حوزه 4/10/1390 ش. (ذیل: زنوزی، میرزا رضی)

* شرح قصیدة دعبل

   فاضل تونی

  صدیقه وسمقی در کتاب شاخه­های شکسته، ضمن منابع خود (ص  علیه السلام 0) و در متن نیز (ص 46) از آن یاد می‌کند.

* کتاب فی دعبل الخزاعی

   جرج جرداق ضمن مصاحبه­اش با رضا امیر خانی به این کتاب اشاره می کند که تا کنون چاپ نشده است. ضمن گزارشی که تحت عنوان «عشق و شیدایی یک مسیحی نسبت به امام علی علیه السلام » در سایت حوزه به تاریخ 5/2/1388 ش آمده است.

تذکر:

شرح القصیدة التائیة (از مجلسی و فسوی)

  در مرآة الکتب ثقة الاسلام ج 6 ص 61 (چاپ مرعشی 1432/2011) به نام شرح القصیدة الثانیة لدعبل الخزاعی آمده که باید خطای چاپی باشد.

5. مقالات فارسی در نشریه­ها و روزنامه‌ها و مجموعه­ها

 *اثر زبان فارسی در اشعار دعبل

   حسین چوبین، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش 15 علیه السلام ، بهار 1380 ش، ص 269ـ2 علیه السلام 8

*احسان حضرت امام هشتم به دعبل خزاعی

  طلوع اسلام، 12/11/134 علیه السلام ش، ص 1 و 4

*امام رضا علیه السلام  و دعبل خزاعی

  زائر، ش 44، فروردین 13 علیه السلام  علیه السلام  ش، ص 18

*امام رضا علیه السلام  و مرثیه سرایی دعبل

  رسالت 24/5/1368، ص 4.

*تبری ویژگی بارز دعبل

  محسن هاشمی؛ جام جم، 26/1/1381 ش، ص 8.

*ترجمه و شرح قصیده دعبل خزاعی در مدح حضرت رضا علیه السلام

   علامه مجلسی، تصحیح تقی بینش، نامه آستان قدس، ش 28، خرداد 1346 ش، ص 32ـ53

[بر اساس نسخه آستان قدس رضوی کتابت 1123)

بنگرید: شرح تائیه دعبل خزاعی [در بخش کتابها]

حکایت دعبل خزاعی شاعر

اسعد دهستانی، اطلاعات24/10/1381ش، ص6.

* داری بر دوش دعبل خزاعی

   پرویز عباس داکانی، شهود، پیش شماره 2، بهار 13 علیه السلام 9 ش، ص 83ـ 104 موجود در کتابخانه ملی

* در مدار خورشید عشق

   جواد محدثی، قدس، 5 دی 1384 ش، ص14

* دعبل بن علی خزاعی، شاعر اهل بیت

    محدثه میر حسینی، مقاله آمادة چاپ، برگرفته است پایان‌نامه کارشناسی ارشد نویسنده با همین عنوان، به راهنمایی دکتر فیروز حریرچی

* دعبل خزاعی

   صادق آیینه‌وند، فصلی از کتاب ادبیات انقلاب در شیعه ج 1، ص 109ـ138

تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1359 ش

توضیح: شاعران دیگر که در این کتاب معرفی شده­اند.

  ابو الاسود دوئلی، کثیر عزّة، فرزدق، کمیت، حمیری، منصور نمری، دیک الجن، ابن رومی، حمانی علوی، شیر زنان سخنور.

* دعبل خزاعی شاعر علوی

   سید رضا تقوی دامغانی

پیام اسلام، ش 5، آبان 1358 ش، ص 41ـ51

* دعبل خزاعی مداح اهل بیت

   ابوالقاسم حبیب اللهی (نوید)، نامه آستان قدس، ش 4، فروردین 1340، ص 36ـ44

توضیح: نام نویسنده مقاله در مجله، «آقای نوید» آمده است. به قرینه­ی یادی از این مقاله که در نامه آستان قدس ش 28 ص 32 شده، نام کامل نویسنده به دست آمد و در اینجا ثبت شد.

*دعبل خزاعی دوست دوستان و دشمن دشمنان

   سید جعفر حمیدی، اطلاعات، 30 مهر 1388 ش، ص 6

* دعبل خزاعی و نویسندگان عرب

   علیرضا میرزا محمد، فرهنگ، ش 16، زمستان 13 علیه السلام 4، ص 139ـ152

*دعبل ستایشگر خاندان امامت و مداح حضرت رضا علیه السلام

  جلال شریعت ترشیزی (ترجمه از دایرة المعارف اسلام، نسخه فرانسوی)، نامه آستان قدس، ش 36، خرداد 1352 ش، ص 130ـ138.

* دعبل و محتشم: سرآمد مرثیه سرایان

   سعیده اژدر دقایقی، کیهان فرهنگی، ش 288 و 289، آذر ـ دی 1389 ش، ص 54 ـ 59

* دفاع شعرای شیعه از حریم تشیع در عصر اول عباسی

   محمد شیخ الرئیس کرمانی، علوم اسلامی، ش 10، تابستان 138 علیه السلام  ش، ص 119 ـ 140

* رعایت ادب در محضر ولی

    الف ـ رحیمی، رسالت، 23 آذر 1384 ش، ص 18

* زندگی­نامه دعبل خزاعی

   رسالت 20/1/1366 ش، ص 4.

*شاعران برجستة عصر امام رضا علیه السلام

  عباس مسلمی سیرجانی، زائر، ش 55ـ56، اسفند 13 علیه السلام  علیه السلام  ـ فروردین 13 علیه السلام 8 ش، ص 51ـ53.

* شاعر عاشقانه­های ولایی، نگاهی به زندگی و آثار دعبل خزاعی

   محمدحسن پاکدامن، قدس،  علیه السلام  دی 1384 ش، ص 3.

* شاعران غریب در کوچه های خلوت تشیع

   منصوره زرکوب، نشریه علوم انسانی دانشگاه الزهراء ـ ش 34 و 35، تابستان و پاییز 13 علیه السلام 9 ش، ص 45ـ62.

* شعر و نقش آن در جامعه [با تأکید بر شعر دعبل]

   سید هاشم بطحائی، نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، ش 164، زمستان 1381 ش، ص 161ـ182.

* شهامت ادبی دعبل خزاعی در پاسداری از حریم علی بن موسی الرضا علیه السلام

   علی دودمان کوشکی، در مجموعه: ادب و هنر در آیینه­ی فرهنگ رضوی

تهران: 1391 ش.

* غریب طوس، دعبل شاعر اهل بیت

    قسمت اول: هوشیار، ش 49 علیه السلام ، 16/3/1369 ش، ص1؛ قسمت دوم: هوشیار، ش498، 23/3/1369 ش، ص 2ـ3.

* قصیدة مدارس آیات

   زائر، ش 92، مرداد 1381 ش، ص 43.

* کاربرد هجاء در شعر دعبل

    لیلا بیژنی، اطلاعات، 1 مرداد 1388ش، ص6.

* مردی با چوبه­ی دار بر دوش

   فرهاد چگنی (خانجان)، کیهان فرهنگی، ش 14 علیه السلام ، آبان 13 علیه السلام  علیه السلام  ش، ص 30ـ33.

* یاران امام علیه السلام : دعبل بن علی خزاعی

   سعیده محمدتقی زاده، قدس، 30/11/1382 ش، ص 2.

6. مقالات عربی در نشریه­ها و مجموعه­ها

* آل البیت فی شعر دعبل الخزاعی

   دکتر فاروق محمود الحبّوبی، فصلنامة اهل البیتedfr (کربلا) منشورات جامعة اهل البیت edfr، شماره 3، ص 13 علیه السلام ـ16 علیه السلام .

پژوهشی تحلیلی است در اشعار دعبل، از جهت: درونمایه، واژگان و صنایع بدیعی.

* تجاوبن بالأرنان والزفرات...

   مجموعه آثار کنگره دوم امام رضا علیه السلام ، 1408 ق، ج 2، ص 391 ـ 398.

* دعبل الخزاعی الشاعر المترّد

   عبدالحلیم عباس، الرسالة، ش 221، 1356 ق.

بنگرید: دانشنامه جهان اسلام ج 1 علیه السلام

* دعبل الشاعر، الشجاع الوفی

   عبدالعظیم علی‌قناوی،الرسالة، ش690، 1365ق.

بنگرید: دانشنامه جهان اسلام ج 1 علیه السلام .

* القلق والاغتراب فی شعر دعبل الخزاعی

   احمد علی ابراهیم محمود، المورد (فصلنامه)، مجلد 38، عدد4، 2011 م/1433 هـ.، ص 41ـ62

پژوهشی در اشعار دعبل، از دیدگاه روانشناسی است.

* مصادر دراسة دعبل الخزاعی

   دکتر عبدالرزاق خلیفة محمود، المورد (فصلنامه). بغداد: وزارة الثقافة، مجلد 39، عدد 1، 2012/1433 هـ. ص 100ـ116.

مروری بر منابع شرح حال دعبل و اشعار او، که ارزشمند و خواندنی است.

* الملتقی، دراسات فی التراث الاسلامی

  عبدالکریم الاشتر (متولد 1928)، دمشق: المستشاریة الثقافیة للجمهوریة الاسلامیة، 1421/2000، 166 ص.

ششمین کتاب از سلسله «کتاب الثقافة الاسلامیة» که مجموعه­ای از مقالات است و یک مقاله آن در مورد دعبل است.

* الهجاء السیاسی فی شعر دعبل الخزاعی

   علی البهادلی، المنهاج، ش 8، زمستان 13 علیه السلام 6 ش/199 علیه السلام . ص 231 به بعد.

[موجود در کتابخانه تخصصی تاریخ ـ قم]

 علیه السلام . مدخل های کتابهای مرجع فارسی

* تائیه دعبل

   محمدحسین روحانی. دائرة المعارف تشیع ج 4، ص66ـ6 علیه السلام .

مقاله­ای بسیار کوتاه مبتنی بر الذریعه و شرح علامه مجلسی.

*تائیه دعبل

   باقر قربانی زرین. دانشنامه جهان اسلام، ج 6، ص 350ـ351.

* دعبل

   سیدمصطفی حسینی دشتی. معارف و معاریف، قم: صدر، 13 علیه السلام 6 ش، ج 5 ص 414ـ419. (مبتنی بر: بحار 49، اعلام زرکلی و اعیان الشیعة)

* دعبل خزاعی

  غلامحسین مصاحب. دائرة المعارف فارسی، تهران: امیرکبیر، 1383 ش، ج 1ص 982 مختصر.

*دعبل خُزایی (اشتباه است، خزاعی درست است)

  در: دانستنی­های اسلامی برای نوجوانان (سرپرست: سید مهدی شجاعی). تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 138 علیه السلام  ش، ج 2 ص 8 علیه السلام 0.

* دعبل خزاعی

  سید غلامرضا تهامی. در: فرهنگ اعلام تاریخ اسلام، تهران: شرکت انتشار، 1385 ش، ج 1، ص 1050ـ1051.

مختصر، مبتنی بر اعلام زرکلی و معجم المؤلفین کحّالة.

*دعبل خزاعی

  محمدحسین مشایخ فریدنی. دائرة المعارف تشیع، ج  علیه السلام ، ص 538ـ540.

*دعبل خزاعی

  باقر قربانی زرین. مدخل در: دانشنامه جهان اسلام، ج 1 علیه السلام ، ص  علیه السلام 84ـ علیه السلام 94. از قوی‌ترین و معتبرترین منابع در مورد دعبل.

8. . مدخل های کتابهای مرجع عربی

 *تائیة دعبل

   حسین مروة. در: دائرة المعارف الاسلامیة الشیعیة، سید حسن الامین.

بیروت: دارالتعارف، 1423/2002، ج 9، ص 36ـ50 ضمن بررسی تائیه، مروری بر شرح حال شاعر نیز دارد.

*دعبل

  محمدحسین الاعلمی الحائری. دائرة المعارف الشیعیة العامة. بیروت: اعلمی، 1413/1993، ج 9، ص 438ـ439.

مختصر، مبتنی بر کشف الغمه و معجم الادباء

*دعبل الخزاعی

  ابوالفرج اصفهانی. در: الاغانی ج 20، ص 119ـ186. مفصل‌ترین شرح حال دعبل در میان منابع مشتمل (ر.ک: دانشنامه 1 علیه السلام / علیه السلام 92).

9. مقالات در نقد و معرفی کتابهای فارسی

 *[دعبل خزاعی]

   سایت خبرگزاری فارس 29/آبان 1391

گزارشی مفصل از کتاب دعبل خزاعی نوشته علی اکبر ولایتی

*[دعبل خزاعی شاعر دار بر دوش]

   دفاع شاعران شیعی از صراط حق

گزارشی در معرفی کتاب دعبل خزاعی شاعر دار بر دوش ـ نوشته مصطفی قلی زاده. سایت حوزه 24 / آبان / 1389 ش

*[شاخه­های شکسته]

  تصویری درست در شاخه­های شکسته (معرفی کتاب)

مصطفی‌قلی­زاده،اطلاعات11/دی13 علیه السلام 3ش، ص6.

10. مقالات در نقد و معرفی کتابهای عربی

 *ثلاث مجموعات من شعر دعبل الخزاعی: دراسة نقدیة

   عبدالکریم اشتر

مجلة المجمع العلمی العربی، ج 39، ش 3، صفر 1384 ق.

بنگرید: دانشنامه ج 1 علیه السلام

*[کتاب دعبل بن علی الخزاعی / عبدالکریم اشتر]

   این کتاب در اصل رسالة دکترای عربی در دانشگاه عین الشمس قاهره در سال 1341 ش/ 1962 م بوده است.

ملاحظات و تعلیقات علی دعبل بن علی الخزاعی تألیف عبدالکریم الاشتر

عبدالصاحب دجیلی

مجلة المجمع العلمی العربی، ج 40، ش 1، شعبان 1384ق(دانشنامه 1 علیه السلام / علیه السلام 92)

*[دعبل الخزاعی تألیف السید محسن الامین]

   ابراهیم وائلی

الرسالة، ش 868، 1369 ق. (دانشنامه ج 1 علیه السلام )

*[حول] دیوان دعبل بن علی الخزاعی

  احمد جندی

مجلة المجمع العلمی العربی، ج 38 ش 1، شعبان 1382(دانشنامه ج 1 علیه السلام )

*شاعر آل البیت دعبل بن علی الخزاعی، دراسة نقدیة لآخر المجموعات من شعره، صنعة محمدیوسف    نجم.

عبدالکریم الاشتر

مجلة المجمع العلمی العربی، ج 38، ش 3، صفر 1383 ق. (دانشنامه ج 1 علیه السلام )

11. پایان نامه­ها

*بررسی ادب شیعه از آغاز تا پایان عصر غیبت صغری

  صادق سیاحی. راهنما: فیروز حریرچی

دانشگاه تهران، 13 علیه السلام 4 ش.

یک فصل به شعر دعبل اختصاص یافته است.

چکیده آن در سایت حوزه 26/12/138 علیه السلام  ش آمده است.

*ترجمه و بررسی فنون بلاغی در اشعار ولایی ـ سیاسی دعبل خزاعی

   راهنما: حسین چوبین. مشاور: سید احمد حسینی کازرونی.

دانشگاه آزاد اسلامی، واحد دزفول، 13 علیه السلام 8 ش.

موجود در: کتابخانه ملی

*شعر دعبل بن علی الخزاعی

  رحیم انصاری پور. راهنما: عباس پور عباسی. مشاور: بابر دلفی.

دانشگاه آزاد اسلامی، واحد آبادان و خرمشهر، 1381 ش، 141 ص.

موجود در کتابخانه ملی

12. موارد غیر کتابی

*سمینار بزرگداشت شاعر متعهد، دعبل بن علی خزاعی [جزوه]

  اهواز: اداره ارشاد خوزستان، 1368 ش،  علیه السلام  ص.

موجود در: کتابخانه ملی

* مرمت مقبره و آستانه دانیال نبی و دعبل خزاعی [سند دولتی]

   اهواز: استانداری خوزستان،13 علیه السلام 0ش،112 ص.

موجود در: کتابخانه ملی

* سمینار بزرگداشت شاعر متعهد قرن دوم و سوم هجری، دعبل بن علی خزاعی [پوستر]

   اهواز: اداره ارشاد خوزستان، 1368 ش.

موجود در: کتابخانه ملی

*روایت انتزاعی از زندگی دعبل خزاعی [گزارش]

  گزارشی از مجموعه تلویزیونی «ریشه در زمان» که ضمن آن به زندگی دعبل اشاره شده است.

خیمه، ش 11، اسفند 1382 (نقل از آن در: سایت حوزه)

13. استقبال­ها، معارضه­ها و ترجمه­های قصاید دعبل

*تخمیس قصیده­ی دعبل، چاپ شده به ضمیمة لئالی الفقهاء

  عبدالحسین وکیلی قمی. قم: علمی.

*ترجمه منظوم تائیه

  محمدصالح محقق، استاد ادبیات در دزفول.

این ترجمه ضمن مجموعه اشعار مؤلف چاپ شده است. (نسیم کوثر، قم: تعلیم و تربیت اسلامی، 1391 ش، ص 151-156)

بیش از 120 بیت، با مطلع:

دیشب سرای همسرایان پرنوا بود                        در هر سکوتی نیز فریاد عزا بود

*ترجمه منظوم رائیة دعبل تحت عنوان خاک پاک

   لطف الله صافی گلپایگانی (معاصر) ـ 16 بیت با مطلع:

دو قبر است در طوس نزدیک هم                        یکی مرقد پاک خیر امم

کتاب بزم حضور ـ قم: مرکز ترجمه و نشر آثار آیت الله صافی، 1389 ش، ص 25ـ2 علیه السلام .

*حقوق آل حق ـ ترجمه قسمتی از قصیده تائیه

  محمدحسین بهجتی (شفق)، پیام اسلام، ش 6، آذر 1358 ش، ص 59 ـ61

*قصیده تائیه (خطی)

  به اقتفای تائیه دعبل ـ 381 بیت

مرعشی شماره 2/2115 ـ برگ 108 تا 123

(فهرست مرعشی 6/12 علیه السلام )

*گزارشی از قصیده دعبل

   محمدطاهر هاشمی شافعی (1292ـ13 علیه السلام 0 ش)

بخشی از کتاب: مناقب اهل بیتedfr از دیدگاه اهل سنت.

مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی، 1389 ش، ص 206ـ210.

*مرثیه اشکبار

  قوام الدین حسنی قزوینی (م 1150)

ترجمه منظوم فارسی مساکب (یا: ساکب) العبرات ـ که اصل آن نیز از اوست.

در استقبال از تائیه دعبل (ریاض الجنة، زنوزی، تحقیق: علی رفیعی، ج 4، ص 1 علیه السلام 8)

  توضیح: در کتابخانه مرعشی 1/94 علیه السلام 0 مرثیه جگرسوز از او یاد شده که  علیه السلام 2 بیت است و در سال 1102 سروده شده است. در حالی که ساکب العبرات، در سال 1118 سروده شده است. پس این ترجمه قصیده عربی او نیست.

*مساکب العبرات (یا: ساکب العبرات)

  قوام الدین الحسنی القزوینی (م 1150)  علیه السلام 2 بیت ـ تاریخ سرودن: 1108

قصیده عربی در استقبال دعبل خزاعی

[نسخه خطی: ملک 24/593 ـ که در فهرست آن 5/9 علیه السلام  و دنا 6/1 علیه السلام  به نام ساکب العبرات ثبت شده است. در فنخا 1 علیه السلام /882 به ارتباط این قصیده با دعبل اشاره نشده است].

در پایان کتاب تظلم الزهراء (چاپ سنگی) چاپ شده است، شامل  علیه السلام 4 بیت، با مطلع:

خلیلییّ شقا الجیب بالحسرات           

وقوما باسعادی علی الذرفات

  مرحوم استاد محدث ارموی در حاشیة دیوان میرزا ابوالفضل تهرانی ص 58 از آن یاد کرده و چند بیت آن را نقل کرده است.

* قصیده تائیه در معارضة دعبل

    میرزا ابوالفضل تهرانی، ضمن دیوان او به تصحیح سید جلال الدین محدث ارموی (تهران: رنگین، 1369 قمری / 1329 شمسی) ص 33ـ4 علیه السلام .

   میرزا ابوالفضل تهرانی صاحب این دیوان و کتاب مهم شفاء الصدور در شرح زیارت عاشورا (م 1316 ق) مقام علمی بلندی دارد که در رسالة محدث ارموی (مقدمه مبسوط همین کتاب)، نیز کتابهایی: مدینة الادب، نامه فرهنگیان و تذکرة قدس (هر سه از محمد علی عبرت نایینی) به تفصیل آمده است.

  این قصیده در 230 بیت، در معارضه با تائیه دعبل است که شرحی مختصر بر آن از ناظم در حاشیه صفحات آمده است. تعلیقه استاد محدث ارموی در مورد قصیده دعبل (ص 49 تا 58) نکات مهمی در بر دارد.

البته قصیده دیگر میرزا ابوالفضل (ص 48 تا 56) را نیز می توان معارضه دعبل دانست.

*قصیده تائیه در معارضه دعبل

  صالح بن طلائع (الملک الصالح).

چند بیت از آن را سید علی خان مدنی در انوار الربیع آورده است. با مطلع:

أ لائم دع لوحی علی صبواتی / فما فات یمحوه الذی هو آت.

مرحوم محدث ارموی در تعلیقات دیوان میرزا ابوالفضل تهرانی ص48 و 50 به آن اشاره می‌کند.

14. آثار مکتوب به زبانهای دیگر (غیر از فارسی و عربی)

Di'bil, by: L.Zolondek*

Encyc lopedia of Islam , Ed. 2, 2004

(دانشنامه ج 1 علیه السلام )

  زولوندک Zolondek  مجموعه ای شامل شرح حال کوتاه درباره دعبل و بخشهایی از سروده­های او و ترجمه انگلیسی  علیه السلام  علیه السلام 8 بیت از آنها را در 1961/1340 ش در دانشگاه کنتاکی Kentacky  آمریکا به چاپ رساند. (سزگین، ج 2، جزء 4، ص 92ـ93)

واگنر wagner  و بلاشر Blachere  بر این مجموعه تعلیقات و استدراکهایی نگاشته‌اند  (سزگین، همان، ص 93). (قربانی، دانشنامه ج 1 علیه السلام ، ص  علیه السلام 91).

 (ترکی) *Di' bil – by: Huseyn Elmali

Turkiye diyenet Vakfi Islam.

Ansiklopedisi, Istanbul: Turkiye Diyanet Vakfi, 1988 - . (TDVIA)

(دانشنامه ج 1 علیه السلام )

* Di' bill ibn 'Ali al-kuza'I ,Abu 'Ali  - by: G.J.H. van Geldr.

Encyclopedia of Arabic literature,

Ed. Julie scott Meisami and Paul starkey.

London,: Routledge, 1998.

(دانشنامه ج 1 علیه السلام )

*Di' bil , by: A.Schaade,Encyclopedia of Islam, Reprint: 198 علیه السلام .

(دانشنامه ج 1 علیه السلام )

*The lifo of imam 'Ali bin musa al-rida', Baqir sharif al-Qarashi ,Translated by: Jasim al-rasheed; Ansarian, 2001 , PP. 638-650

  ترجمه انگلیسی گزارشی مختصر از دعبل و شعرش در: کتاب حیاة الامام علی بن موسی الرضا علیه السلام : دراسة و تحلیل. تألیف باقر شریف القرشی. نجف: مکتبة الامام الحسن علیه السلام ، 1429/2008. ج 2 ص 162ـ1 علیه السلام 5.

*Uyun Akhbar al-reza, Muhammad ibn Ali ibn Babawayah al-Qummi, Translated by: Ali Peiravi, Qom: Ansarian, 2006. Vol. 2,PP. 298, 600-611.

ترجمه انگلیسی گزارش­های صدوق در عیون اخبار الرضا علیه السلام  باب 40 و 66 درباره دعبل.



*. عضو هیئت علمی دانشگاه قم، دانشجوی دوره دکترای دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات      آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: