اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
مروری بر رساله جوامع الشریعة امام رضا علیه السلام و ارزیابی سندی و دِلالی آن ـ محسن احتشامی‌نیا، فهیمه فهیمی‌نژاد مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 40
دوشنبه ، 11 خرداد 1394 ، 09:11

مروری بر رساله جوامع الشریعة امام رضا علیه السلام  و ارزیابی سندی و دِلالی آن ـ

 محسن احتشامی‌نیا، فهیمه فهیمی‌نژاد

     فصلنامه تخصّصى مطالعات قرآن و حديث سفينه

     سال دهم، شماره 40 «ويژه پژوهش‌های رضوی»، پاییز 1392، ص 55 ـ  علیه السلام 4

 

مروری بر رساله "جوامع الشريعة" امام رضا علیه السلام  و ارزیابی سندی و دِلالی آن

 

    محسن احتشامى نيا[1]*  

فهيمه فهيمى نژاد**[2]

چکیده: نویسندگان، با معرفی رسالة جوامع الشریعة که امام رضا علیه السلام  در پاسخ مأمون نوشته، و ارزیابی سندی و دلالی آن، اعتبار رساله را نتیجه می‌گیرند. سپس به مرور درونمایة آن در پنجاه موضوع در سه بخش عقاید، احکام و اخلاق می‌پردازند و چکیده نتایج را در‌یک جدول نشان می‌دهند.

کلیدواژه‌ها: امام رضا علیه السلام  – آثار مکتوب / جوامع الشریعة (کتاب) / حدیث جوامع الشریعة – ارزیابی سندی / حدیث جوامع الشریعة – ارزیابی دلالی / حدیث جوامع الشریعة – درونمایه / احادیث امام رضا علیه السلام  – جوامع الشریعة.

مقدمه

يكى از نعمتهاى بزرگ خداوند به انسان، اراده و اختيار است. به همين دليل در انجام تمام اعمال خويش، مسئول و پاسخگوى خدا است. انسانهای پیرو عقل براى صحت اعمال و راه فلاح و رستگارى خويش در طول زندگى، همواره به دنبال يك الگوى مناسب و استوار هستند. خداى متعال براى اين نياز فطرى بشر، پيامبران و اوصياء ايشان را فرستاده، كه راه را به مردم نشان دهند تا آنان از راه راست منحرف نشوند. در‌این ميان تمام شيعيان به بركت وجود امامان معصوم و با پيروى از دستورات اين بزرگواران، سريع‌تر و با اطمينان بيشتر به راه صواب رهنمون خواهند شد.

نسل‌هایی که پس از دورة حضور امامان edfrمی‌آیند، از طريق احاديث و رواياتى با آنها پیوند می‌یابند كه به زحمت محدثان بزرگى چون شيخ كلينى، صدوق، مفيد، طوسى و ديگر بزرگان انتقال‌یافته است. اين گنجينه‌هاى ارزشمند، جان تشنگان را سيراب می‌کند و آنها را به سر منزل مقصود مى‌رساند. ‌یکی از ‌این منابع گرانقدر، رساله امام رضا علیه السلام  در باب عقائد، احكام و اخلاقيات است كه در كتاب تحف العقول ابن شعبه حرّانى تحت عنوان رساله جوامع الشريعة آمده است. امام رضا  علیه السلام در اين رساله به سرفصلهاى اصلى در باب اعتقادات و امور شرعى اشاره مى‌كنند.‌ این مقاله پژوهشی در باب رساله ‌یاد شده است.

معرفى رساله جوامع الشريعة

متن رسالة جوامع الشریعه در کتاب تحف العقول[3] اثر حسن بن شعبه حرانی از علماء امامیه قرن چهارم هجری آمده است. او عالم، فقیه و محدث جلیل القدر متبحر، از مشایخ شیخ مفید(413م) و معاصرین شیخ صدوق (318م) است (مدرس تبریزی، 13 علیه السلام 4/ ج8/ ص 55 ؛ امین ، 1403/ ج 5 / ص 185). وفات او به سال 332 ثبت شده است (قمی‌، 1363/ ص  علیه السلام 8). عنوان رسالة مذکور چنین است: "پاسخ آن حضرت علیه السلام  به مأمون در کلیات شریعت (جوامع الشریعه) زمانی که درخواست فراهم نمودن آنها را از وی نمود".  در ذکر سبب نگارش ‌این رساله آورده است: روایت شده که مامون فضل بن سهل[4] ذوالریاستین وزیر خود را نزد امام رضا علیه السلام  فرستاده و گفت: از آنجایی که تو حجت خدا بر خلق و معدن علم هستی، دوست دارم کلیاتی از حلال و حرام و واجبات و مستحبات برایم فراهم کنی و امام رضا علیه السلام  به فضل فرمودند: بنویس (ابن شعبه، 1355/43 علیه السلام ).

همین رساله را شیخ صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام  به نام رسالة "محض الاسلام و شرایع الدین" با ذکر سلسله سند ‌این چنین نقل کرده: عبدالواحد بن محمد بن عبدوس نیشابوری عطار (رضی الله عنه) در نیشابور در شعبان سال 352 نقل کرده که علی بن محمد بن قتیبه نیشابوری از فضل بن شاذان[5] ‌این چنین نقل کرده است: مأمون از امام علیه السلام  درخواست کرد رساله‌ای در‌ این باب به صورت کوتاه و مختصر برایش بنگارد. امام  علیه السلام محض الاسلام را برایش نوشت (شیخ صدوق، بی‌تا / ج 2 /ص 121). علامه مجلسی ‌این رساله را با عنوان محض الاسلام در بحارالانوار به استناد از شیخ صدوق و ابن شعبه ذکر کرده است (مجلسی، 1403/ ج10/ صص366-360).

با توجه به موارد ذکر شده می‌توان نتیجه گرفت که:

1- این رساله - چه با عنوان "محض الاسلام و شرایع الدین" و چه با عنوان "جوامع الشریعه" - منسوب به امام رضا  علیه السلام است.

2- این مجموعه به درخواست مأمون و در زمان ولایت‌عهدی امام رضا علیه السلام  نوشته شده است.

3- موضوع رساله کلیاتی مربوط به حلال و حرام و واجبات و مستحبات به صورت مختصر و موجز است.

4- این اثر مانند بقیة آثار منسوب به آن حضرت،‌ یکی از گنجینه‌های علوم بی‌پایان امام هشتم است. با توجه به دسیسه‌ها و نیرنگ‌های مأمون و تشکیل جلسات علمی ‌به منظور تضعیف امام، نگارش ‌این رساله نه تنها بعید و دور از ذهن نیست، بلکه دقیقا مطابق با اوضاع سیاسی، شبهات دینی و شرایط اجتماعی زمان امام بوده است.

در نسخة تحف العقول آمده است:"فدعا الرضا علیه السلام  بدواﺓ و قرطاس و قال علیه السلام  للفضل: الکتب" یعنی امام رضا علیه السلام  دوات و کاغذی خواستند و به فضل فرمودند بنویس (ابن شعبه، 1355/43 علیه السلام ) ولی در نسخة عیون اخبار الرضا آمده است: "و کتب ( علیه السلام ) له محض الاسلام"، ‌یعنی: امام علیه السلام  برایش رسالة محض الاسلام را نوشت. در هر حال، چه امام خود نوشته باشند و چه بر فضل املاء کرده باشند، عبارات و کلمات از امام رضا علیه السلام  است.

بررسی اعتبار سندی و دِلالی رساله

در مورد اعتبار سندی و دِلالی ‌این رساله، مستنداتی ارزشمند در پایان‌نامه دکتری دکتر مهدی بیات مختاری تحت عنوان «فضل بن شاذان نیشابوری، زندگی و آراء او» صفحات 315 تا 323 آمده است که، مطالب ‌این بخش از آن مأخذ اقتباس شده است.[6] شیخ صدوق، دو حدیث طولانی به‌یک سند، از امام رضا علیه السلام  روایت کرده است: حدیث العلل و حدیث جوامع الشریعة‌ یا نامة امام رضا علیه السلام  به مأمون. بدین جهت هرآنچه در مورد سند حدیث العلل گفته شود، در مورد حدیث جوامع الشریعة نیز صادق است.

اینک از دو منظر به ‌این سند می‌نگریم:

اول- ارزیابی سندی

در مقام ارزیابی سندی، به تعبیراتی از فقها و محدّثان برمی‌خوریم  که اعتبار ‌این دو حدیث را نشان می‌دهد. به عنوان نمونه:

1-  صحیحة فضل بن شاذان[7]:

نجفی، جواهر الکلام 1 علیه السلام /32. آقا رضا همدانی، مصباح الفقیه 2/ق2 ص‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌599‌‌‌. سید‌محسن حکیم، مستمسک العروة الوثقی 8/502. سید‌احمد خوانساری، جامع المدارک 1/459. روح الله خمینی، المکاسب المحرمة 1/245. سید‌محمد‌صادق روحانی، فقه الصادق 6/60 و 8/381-38 علیه السلام . شیخ حسین آل عصفور، تتمة الحدائق الناضرة 2/143. ابراهیم سلیمان، الاوزان و المقادیر/ 69-15 علیه السلام .

2-     لا‌یقصر عن الصحیح

نجفی، جواهر‌‌الکلام10/285. مرتضی انصاری، مکاسب2/11. سید‌محمد‌صادق روحانی، منهاج الفقاهة 2/110.

3-     حسن بل صحیح

روح الله خمینی، المکاسب الحرمة 2/55.

4-     سند قوی

میرزای قمی، غنائم الایام 5/ 398.

 

5-     معتبر

یوسف بحرانی، الحدائق‌الناضرة‌2/100‌و‌‌11/299. نجفی، جواهر‌‌الکلام10/255، 304، 313. سید محمد عاملی، مدارک الاحکام 4/429. سید احمد خوانساری، جامع المدارک 1/5 علیه السلام 5. سیدمحمدصادق روحانی، فقه الصادق 6/112.

6-     حسن کالصحیح

مرتضی انصاری، الطهارة 1/240 و 2/322 و 591 (چاپ قدیم)، کتاب الصلاة 1/ 380 و 41 علیه السلام  و 2/86 و 1 علیه السلام 1، رسائل فقهیه/ 49؛ آقا رضا همدانی. مصباح الفقیه 2/ق 1 ص 3 علیه السلام 4. روحانی، فقه الصادق 2/18 علیه السلام  و202 و 4/463 و 6/2 علیه السلام 9 و 14/452.

7-     سند جیّد

خمینی، البیع 2/ 463.

8-     حسن و حسنه

انصاری، الطهارة 2/591 قدیم، الصلاة /126 قدیم، الصلاة 1/234. نجفی، جواهر الکلام 14/ 196. همدانی، مصباح الفقیه 2/480. سید محسن حکیم، مستمسک العروة الوثقی 3/354.

دوم- ارزیابی دِلالی

استناد به ‌این حدیث، توسّط محدّثان و فقهای بزرگ در طول سده‌های مختلف از قرن چهارم تاکنون، نشان می‌دهد که آنان، ‌این حدیث را معتبر و قابل استناد دانسته‌اند. در‌ این زمینه، به نمونه‌های زیر اشاره می‌شود:

1- صدوق. من لا‌یحضره الفقیه 1/299 ش914، 1/305 ش 919، 1/454 ش 1318، 1/522 ش 1485، 1/541 ش1510، 4/45 علیه السلام

2- علامه حلی. مختلف الشیعة 2/18 علیه السلام  و 32 علیه السلام . منتهی المطلب 1/196 و 264 و 389 قدیم، 4/24 و 43 علیه السلام  جدید.

3- محقق حلی. المعتبر 2/16 و 466.

4- شهید اول. الذکری/113 و 1 علیه السلام 1 و 180 و 248.

5- شهید ثانی. روض الجنان/ 1 علیه السلام 5 و 383. شرح لمعه 1/4 علیه السلام 3 و 2/121 و 8/222.

6- سید‌محمد عاملی. مدارک الاحکام 3/ 2 علیه السلام ، 4/125 و 429.

 علیه السلام - محقق سبزواری. ذخیرة المعاد 2/185 و 2 علیه السلام 1 و 2 علیه السلام 4 و 405 و 406

8- مجلسی. بحار 1/50، 6/58 و 85 و حدود 20 مورد دیگر.

9- یوسف بحرانی. الحدائق الناضرة 2/81 و 100 و 121 و حدود 20 مورد دیگر.

10- سید محمدجواد عاملی. مفتاح الکرامة 5/34 و36.

11- سید علی طباطبایی. ریاض المسائل 4/4 علیه السلام  و 58 و 109 و 20 علیه السلام ، 5/434.

12- صاحب معالم. منتقی الجمان 2/28 و 203.

13- مصطفی تفرشی. نقد الرجال 5/ 396.

14- ابوالقاسم قمی. غنائم الایام 2/83 و202 و204، 3/ علیه السلام 8 و 3 علیه السلام 8، 5/385 و 394 و حدود 10 مورد دیگر.

15- احمد نراقی. عواید الایام / 188، مستند الشیعة 5/435 و 18/

16- بهاء الدین عاملی. الحبل المتین/ 202.

1 علیه السلام - فاضل هندی. کشف اللثام2/38، 3/16 و 119، 4/145 و حدود 5 مورد دیگر.

18- حرّ عاملی. الفصول المهمة فی اصول الائمة 1/292 و444، وسائل الشیعة. حدود 40 مورد.

19- نوری. خاتمة المستدرک 5/83.

20- نجفی. جواهر الکلام 1/33، 2/ 26 علیه السلام ، 3/382 و حدود 20 مورد دیگر.

21- انصاری. الطهارة 1/ 399، المکاسب 2/11، فرائد الاصول 1/ 2 علیه السلام 9، الصلوة 1/313 و حدود 10 مورد دیگر.

22- آقا رضا همدانی. مصباح الفقیه حدود 30 مورد.

23- محمدحسین نایینی. الصلاة / 1 علیه السلام .

24- سید محمد بحرالعلوم. بلغة الفقیه 3/219 و220.

25-محمدحسین اصفهانی. صلاة الجماعة/  علیه السلام 4، صلاة المسافر/ 154.

26- سید محسن حکیم. مستمک العروة الوثقی 3/354، 4/154، 10/6 و 9، و حدود 10 مورد دیگر.

2 علیه السلام - سید احمد خوانساری. جامع المدارک 1/101، 2/255، 4/464، 5/304، و حدود 10 مورد دیگر.

28- سید محمد داماد. الصلاة (تقریر مؤمن قمی) / 14 و 22، الصلاة (تقریر جوادی آملی)/ 216 و 2 علیه السلام 1 و چند مورد دیگر.

29- سید ابوالقاسم خویی. الطهارة 1/ 321 و 514، الصلاة 1/46 و 69، و حدود 20 مورد دیگر. اجود التقریرات 2/1 علیه السلام  علیه السلام .

30- شیخ مرتضی حائری. الخمس/ 844.

31- خمینی. الطهارة 1/304، 3/35، البیع 2/450، المکاسب المحرمة 1/245 و 2/54 و حدود 10 مورد دیگر.

32- سید محمدرضا گلپایگانی. الحج 1/8 و25. الشهادات 1/199. الهدایة 1/28 و 39.

33- سید مصطفی خمینی. الطهارة الکبیر 2/358، تفسیر القرآن1/396.

34- علی نمازیشاهرودی. مستدرک سفینة البحار علیه السلام / 32 علیه السلام ، 9/511.

35- باقر شریف القرشی. حیاة الامام الرضا علیه السلام  2/9 و10 و15.

36- عزیزاله عطاردی، مسندالامام الرضا علیه السلام  1/110، 2/160 و1 علیه السلام 2.

3 علیه السلام - میرزا محمد مشهدی. کنز الدقائق 1/425 و 436 و چند مورد دیگر.

38- حویزی. نور الثقلین 1/39 و  علیه السلام 4 و حدود 20 مورد دیگر.

علاوه بر ‌این، اعتبار دو تن از راویانی که در سلسله ‌این حدیث آمده، ‌یعنی عبدالواحد بن محمد بن عبدوس در همان پایان‌نامه ص 355-359 و اعتبار علی بن محمد بن قتیبه در ص 359 اثبات شده است. بهتر آن است که در ‌این گفتار، به همین اشاره بسنده کنیم و جویندگان تفصیل را به رساله دکتری‌ یاد شده ارجاع دهیم.[8]

بررسی مضمون رساله جوامع الشرایع

درونمایة ‌این رساله را به سه فصل عقاید، احکام و اخلاق می‌توان تقسیم نمود:

الف) اصول اعتقادی رساله

در ‌این رساله اصول خمسة اعتقادی با تعریف هر ‌یک و پاسخ به بعضی از شبهات مطرح شده است که عبارتند از:

1- بخش اول: معرفت خدای متعال

رساله با شهادت به وحدانیت خداوند آغاز می‌شود و حضرت می‌خواهند خدای متعال را با ذکر اسامی ‌و اوصافش معرفی کنند.‌ این بخش به سه قسمت تقسیم می‌شود:

1-1) معرفی خدا‌یا معرفت خدای متعال: با ذکر تهلیل،‌ یگانه بودن، بی‌نیاز بودن و بدون همسر و فرزند بودن

1-2) اوصاف خدا‌یا صفات ثبوتیه: قیوم، سمیع، بصیر، قوی، قائم، باقی، نور، عالما لا‌یجهل، قادرا لا‌یعجز، غنیا لا‌یحتاج، عدلا لا‌یجور

1-3) بیان صفات سلبیه خداوند: انه خالق کل شی، لیس کمثله شیء، لا شبه له، لا ضد له، لاندّ  له و لا کفو.

تمام اوصاف خداوند در‌این بخش به صورت نکره آمده و نکره افادة عموم می‌کند (تفتازانی، بی تا/88) و پیوسته آوردن صفات در مورد خداوند، دلالت بر ثناء و تعظیم دارد. (غلائینی، 1912/ ص 56 علیه السلام ). به بیان دیگر، ‌این بخش اشاره به توحید صفاتی است، به ‌این معنی که خدای متعال از نظر صفات کمال، ‌یگانه است (بیابانی اسکوئی، 1390/ص 260).

2- بخش دوم: شهادت نبوت

پس از شهادت به وحدانیت خداوند، شهادت به نبوت پیامبر و ذکر اوصاف ‌ایشان و جایگاه خاص حضرت در رساله آمده است به ترتیب زیر:

2-1) اوصاف پیامبر: عبد، رسول، امین و برگزیده در میان خلق.

2-2) جایگاه پیامبر: سید المرسلین، خاتم البنیین، افضل العالمین.

2-3) ویژگی منحصر به فرد پیامبر: پیامبری پس از او نیست و شریعتی جایگزین آن نمی‌شود.

2-4) تصدیق به معجزة پیامبر: هر آنچه که پیامبر آورده ‌یعنی قرآن حق آشکار است.

2-5) بیان اوصاف قرآن: برتری نسبت به سایر کتب آسمانی، ابتدا تا انتهایش حقیقت محض است.

2-6) اشاره به اقسام‌ آیات قرآن: محکم و متشابه، خاص و عام، وعد و وعید، ناسخ و منسوخ و احکام.

تمام اوصاف به خاطر تعظیم مضاف، به صورت معرفه به اضافه آمده است. (تفتازانی، بی‌تا/88)

3- بخش سوم: شهادت به امر ولایت

در ‌این بخش، معرفی حجّت الهی پس از پیامبر ‌یعنی حضرت علی علیه السلام  و اوصاف ‌ایشان و همینطور امامان پس از ‌ایشان آمده است:

3-1) معرفی حضرت علی علیه السلام  به عنوان جانشین، برادر، خلیفه و جانشین پیامبر و ‌این که حضرت علی نسبت به پیامبر به منزلة ‌هارون به موسی علیه السلام  است.

3-2) اوصاف حضرت علی علیه السلام : امام المتقین، قائد الغر المحجّلین،‌ یعسوب المومنین، افضل الوصیّیّن.

3-3) معرفی امامان پس از حضرت علی علیه السلام  (در نسخة عیون الاخبار، تا حضرت مهدی عجل الله فرجه معرفی شده است).

3-4) ویژگی امامان: خاندان پیامبر، آگاه‌ترین افراد به قرآن و سنت پیامبر، عادل‌ترین اشخاص در قضاوت، شایسته‌ترین افراد به امامت در هر زمان.

3-5) اعتراف به تولی: آنان عروة الوثقی، پیشوای هدایت، حجت بر اهل دنیا و جانشینان حقة خداوند بر روی زمین هستند.

3-6) بیان تبری: مخالف امامان، گمراه و گمراه کننده و تارک حق و هدایت هستند.

3- علیه السلام ) ضرورت شناخت امام: آنان مفسران قرآن و ناطقان از جانب رسول خدا هستند و هرکس بمیرد در حالی که امام زمانش را نشناسد و از او و پدرانش پیروی نکند، به مرگ جاهلیت مرده است.

3-8) سیرة امامان: ورع، عفت، راستی، صلاح، کوشش، اداء امانت، طول سجود، شب زنده داری، دوری از محارم، صبر همراه با انتظار فرج، خوش صحبتی، حسن جوار، احسان کردن، بی‌آزاری، گشاده‌رویی، خیرخواهی و مهربانی نسبت به مومنان از اوصاف ‌این پیشوایان بزرگ است.

4- بخش چهارم: عدل

پس از شهادات سه گانه، نوبت به اصل چهارم دین ‌یعنی عدل می‌رسد.‌ این بخش در ثلث سوم رساله آمده است که "أن افعال العباد...". ‌این بخش هشت محور اصلی دارد:

4-1) افعال انسان: کارهایی که از بندگان خدا سر می‌زند، مخلوق به خلق تقدیری خداست نه خلق تکوینی.

4-2) اختیار انسان: در انجام فعلی‌ یا عدم آن، نه اعتقاد به جبر صحیح است و نه اعتقاد به تفویض.

4-3) تعریف اثباتی عدل به تعبیر امام رضا علیه السلام :

یک. خداوند، شخص بی‌تقصیر را به جرم کسی دیگر مجازات نمی‌کند،‌ یعنی حتی فرزندان را به جرم پدران مجازات نمی‌کند، کسی بار گناه دیگری را به دوش نمی‌گیرد و آنچه به انسان می‌رسد نتیجة تلاش و کوشش خود اوست.

دو. خدا دائما در حال بخشش است و به احدی ظلم نمی‌کند.

سه. خدا اطاعت کسی را که ظلم می‌کند و مردم را گمراه می‌سازد، واجب نمی‌کند‌ (در حالی که اطاعت خودش را بر بندگان واجب کرده است) " و ما خلقت الجنّ و الانس الا لیعبدون" (ذاریات/56)

چهار. و اگر افعال انسان کافر به اراده‌ی خودش نباشد و ناچار باشد که در برابر شیطان تسلیم شود، خدا پیامبران را نمی‌فرستاد و روز قیامت و برانگیخته شدن معنا نداشت.

4-4) پاسخ به ‌این پرسش که حکم کسی که مرتکب گناه می‌شود چیست؟ مومن است‌ یا کافر؟

در پاسخ به‌این سؤال، حضرت می‌فرمایند: اسلام و‌ایمان دو مقولة از هم جدا هستند. هر مؤمنی مسلمان است ولی هر مسلمانی مومن نیست، چرا که روح ‌ایمان در‌این چند مورد از انسان گرفته می‌شود: هنگامی‌که دزدی می‌کند، هنگامی‌که شراب می‌نوشد، هنگامی‌که مرتکب قتل نفس می‌شود. پس کسی که به واسطة خطایی حدود الهی برای او اجرا می‌شود، نه کافر است و نه مؤمن.

4-5) عدالت در مورد مؤمن و کافر: کسی را که به واسطة ‌ایمانش به بهشت وارد شده و در آنجا جاودان گشته، به جهنم داخل نمی‌گرداند. و کسی را که به واسطة نفاق، فسق ‌یا انجام گناه کبیره مستحق آتش جهنم شده است، با مؤمنان محشور نمی‌دارد و به بهشت داخل نمی‌گرداند. جهنم فقط جایگاه کافران است و گناه هر شخص موجب می‌شود که او را مستوجب دوزخ گردان

4-6) پاسخ به ‌این پرسش که‌ آیا برای غیر مومن شفاعت وجود دارد؟

می‌فرمایند: اگر کافر، فاسق، منافق و‌یا مرتکب گناه کبیره طلب شفاعت کند، جایز است.

4- علیه السلام ) ضرورت و وجوب امر به معروف و نهی از منکر با زبان (یعنی به طور مستقیم)

4-8) تعریف ‌ایمان: ‌ایمان ‌یعنی انجام واجبات، دوری از محرمات. مظاهر سه گانة ‌ایمان عبارتند از: اعتقاد قلبی، اقرار زبانی و عمل با اعضاء و جوارح.

5- بخش پنجم: معاد

در ‌این بخش که ‌یکی از مسلمیات هر مؤمن است، اعتقاد به زندگی پس از مرگ و حساب و کتاب اعمال در سرای دیگری است که حضرت اعتقاد به موارد زیر را شرط ‌ایمان می‌دانند:

5-1) اعتقاد به عذاب قبر

2-5) وجود نکیر و منکر

5-3) اعتقاد به مبعوث شدن پس از مرگ

5-4) اعتقاد به مواقف قیامت‌ یعنی حساب، میزان و صراط

ب) احکام

احکام مطرح شده در رساله به صورت‌ ایجاز و اختصار آمده است و احتمال می‌رود که دلیل آن‌ یکی از چهار مورد زیر باشد:

یک. سر فصلهای اصلی ‌این علم، محدود به همین موارد بوده و به مرور زمان و براساس نیاز جامعه‌ی هر دوره به مطالب اضافه گردیده و ‌یا استنباط مراجع و بزرگان به آن اضافه شده است. ‌این نظر را برخی از خاورشناسان مطرح می‌کنند و مجال بررسی آن در ‌این مقاله نیست و خود مقالة دیگری می‌طلبد.

دو. مطالب مطرح شده در رساله، مطابق با پرسش‌های مأمون بوده، لذا حضرت به احکامی ‌اکتفاء کرده‌اند که مورد سؤال بوده است. طبعاً جایی که امام سکوت کرده‌اند ‌یا طرح آن را به صلاح نمی‌دانستند، باید به منابع حدیثی دیگری مراجعه نمود.

سه. عصر امام رضا، اوج شکل گرفتن مکاتب گوناگون و جلسات بحث و گفتگوی علمی ‌بوده و امام از‌ این طریق، مواردی را طرح کرده و پاسخ داده‌اند که شبهات روز و نقل محافل علمی ‌بوده‌اند و البته مطالب مطابق شبهات بوده است.

به هر حال، مطالبی که در احکام آمده، به شرح زیر است:

1- احکام طهارت

در ‌این بخش به سه نکته اشاره شده است:

1-1) وضوی صحیح، مبطلات وضو، بیان ‌یک اختلاف در حکم وضو بین شیعه و دیگران که هر کس مسح پا را از روی کفش بکشد، عمل او مخالف دستور خدا و عمل پیامبر است. حضرت علی علیه السلام  هم با ‌این عمل مخالف بوده است و حضرت علی در پاسخ به عمر فرمودند: "من می‌دانم که رسول خدا پس از نزول سورة مائده، بر روی موزة (پاپوش) خود مسح وضو نکرد".

1-2) بیان غسلهای واجب و مستحب:

غسلهای واجب، جنابت، احتلام، حیض و مس میت است. و غسلهای مستحب، غسلهای روز جمعه، عیدین، به هنگام وارد شدن به مکه و مدینه، غسل زیارت، غسل احرام، روز عرفه، شب اول، شب نوزدهم، شب بیست و ‌یکم و بیست و سوم ماه مبارک رمضان است.

1-3) اشاره به موجبات غسل در بانوان (حیض، استحاضه و نفاس):

آنچه که موجب حیض است بین 3 تا 10 روز است. در غیر ‌این صورت، استحاضه است. تفاوت حائض و مستحاضه در انجام تکالیف شرعی است، چون حائض باید نماز را ترک کند و قضا ندارد، و روزه را ترک کند و قضا دارد، ولی مستحاضه باید غسل کند و نماز بخواند.

2- حکم نماز

در ‌این قسمت، امام به بیان نماز‌ یومیه پرداخته‌اند که 1 علیه السلام  رکعت فریضه و 34 رکعت نافله است، بیان فضیلت نماز جماعت و آن، شرایط نماز مسافر، تأکید بر قنوت در نمازهای ‌یومیه، کیفیت نماز میت (زیرا این نماز، سلام و رکوع و سجود ندارد)، و سرانجام کیفیت نماز عیدین.

3- احکام زکات:

این بخش در دو قسمت آمده: زکات مال و زکات بدن (فطره) با بیان میزان و نوع آن، زکات بر همه واجب است چه صغیر و چه کبیر، چه آزاد و چه بنده، و باید به شیعه‌ی امامی ‌داده شود.

4- احکام روزه:

 ‌این قسمت ابتدا حکم روزة واجب را بیان می‌کند، آغاز روزة ماه رمضان با رویت هلال ماه رمضان و پایان آن با رویت هلال ماه شوال، تأکید بر ‌این نکته که نماز تراویح[9] به جماعت جایز نیست، روزه‌های مستحبی شامل: سه روز در هر ماه، روزة ماه شعبان (که رسول خدا 6فرمودند: شعبان ماه من است و ماه رمضان ماه خداست).

5- احکام حج:

در ‌این قسمت، شرط حجّ تمتع را استطاعت دانسته و مستطیع را تعریف کرده و شکل حجی را که عامّه به جا می‌آورند و همینطور احرام پیش از میقات و قربانی ناقص را جائز نمی‌داند.

6- احکام جهاد

پیرامون احکام جهاد به چهار مورد اشاره می‌کنند:

6-1) جهاد فقط با امام عادل واجب است

6-2) هرکس از مال خود دفاع کند و در ‌این راه کشته شود، شهید است.

6 -3) کشتن کافر در حال تقیه و همینطور شورشی که بیم خطر جانی دارد و خوردن مال مردم، جائز نیست.

  6 -4) تقیه در محل خود واجب است و اگر کسی از روی تقیه سوگندی بخورد تا ظالمی‌ را از خود دفع کند، اشکال ندارد.

 علیه السلام - احکام طلاق و ازدواج

صحت طلاق و ازدواج را سنت پیامبر می‌دانند. می‌فرماید: هر طلاقی مخالف قرآن باشد طلاق نیست، همانطور که هر ازدواجی که مخالف سنت باشد درست نیست، بیش از چهار زن آزاد را نمی‌توان در آن واحد به عقد نکاح در آورد و هرگاه زنی را سه بار طبق سنت طلاق دهند، برای شوهر طلاق دهنده حلال نیست تا شوهر دیگری کند.

8- احکام ارث

در ‌این بخش احکامی‌مطرح شده است به شرح زیر:

8-1) طبق قانون خداوند، عول[10] در ارث راه ندارد.

8-2) با وجود پدر و مادر و فرزند و‌یکی از طرفین (زوج و زوجه)، طبقة دیگر ارث نمی‌برند.

8-3) عصبه[11] هم در دین خدا راهی ندارد.

9- حکم خوردنی‌هایی که حرام است.

در ‌این بخش تمام خوردنی‌های حرام و ‌ملاک حلال و‌حرام را بیان می‌فرمایند.

9-1) شرب خمر حرام است، حتی مقدار کمی ‌از آن.

9-2) گوشت حیوانات درنده و نیش دار حرام است.

9-3) پرندگانی که چنگال دارند و پرندگانی که چینه دان ندارند (گوشت‌خوارند نه دانه‌خوار) گوشتشان حرام است.

9-4) طحال حرام است، چون خون منجمد است.

9-5) ماهی نرم و بی استخوان، ماهی که در آب مرده، ماهی بدون پولک و ماهی که تیغ بُرّنده در پشت دارد، گوشتش حرام است.

9-6) هر تخم پرنده‌ای که دو طرفش تفاوت دارد حلال است و اگر دو طرفش برابر است حرام است.

10- مسائل متفرقه

این مسائل عبارتند از:

10-1) حکم استفاده از گوشت بره تودلی که می‌فرمایند: حکم آن مثل حکم مادر آن است، ‌یعنی در صورت زنده بودن باید ذبح شود و بعد گوشت آن استفاده گردد.

10-2) استحباب عقیقه‌ یعنی قربانی گوسفند برای نوزاد دختر ‌یا پسر در روز هفتم، تراشیدن سر نوزاد، نام‌گذاری کردن و صدقه دادن طلا ‌یا نقره به ‌اندازة موی سر نوزاد در روز هفتم.

بخش سوم- بیان اصول اخلاقی

سومین بخش از مطالبی که از ‌این رساله فهمیده می‌شود، بیان مسائل اخلاقی است:

یک. صلوات فرستادن بر پیامبر در همه جا از جمله هنگام وزیدن بادها و عطسه کردن

دو. دوستی و موالات اولیاء خدا و دوستانشان (تولی)

سه. بیزاری و دشمنی با دشمنان اولیاء خدا و برائت از پیشوایان گمراهی و ضلالت (تبری)

چهار. خوش‌رفتاری با والدین، اگرچه مشرک باشند، و تشکر از والدین.

پنج. اجتناب از گناه کبیره و بیان 2 علیه السلام  مورد از گناهان کبیره: قتل نفس، می‌خواری، عاق والدین، گریز از جبهة جهاد، خوردن مال ‌یتیم، خوردن مردار، خون و گوشت خوک و قربانی به جز برای خدا، خوردن ربا و مال حرام پس از علم به حرمت آن، قمار کردن، کم فروشی با ترازو و پیمانه، زنان پاکدامن را متهم کردن، زنا، لواط، گواهی ناحق، ‌یأس از رحمت خدا، ‌ایمن از مکر خدا، ناامیدی رحمت خدا، کمک به ظالمان و اعتماد به آنان، قسم دروغ، ندادن بدهی در صورتی که مشکلی برای پرداختش ندارد، تکبر، کفر، اسراف، تبذیر، خیانت، کتمان شهادت، کارهای لهوی که انسان را از ‌یاد خدا باز می‌دارد مثل غناء و تار زدن، اصرار بر گناه صغیره.

نتیجه‌گیری

پس از مطالعة متن رسالة جوامع الشریعه می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

1- این رساله را می‌توان در کتاب تحف العقول اثر ابن شعبه و در کتاب عیون اخبار الرضا شیخ صدوق ‌یافت

2- این رساله توسط امام رضا علیه السلام  و به درخواست مأمون نوشته شده است.

3- موضوع رساله کلیاتی مربوط به حلال و حرام و واجبات و مستحبات به صورت اختصار و ‌ایجاز است که خلاصة آن در جدول منعکس شده است:

 

 

 

موضوعات جزئی

موضوعات کلی

سرفصل مطالب

3 مورد

 علیه السلام  مورد

8 مورد

8 مورد

4 مورد

1-معرفت خدای متعال‌یا توحید

2-شهادت به نبوت

3-شهادت به امر ولایت

4-عدل و پاسخ به شبهات آن

5-اعتقاد به معاد

اصول اعتقادی‌یا عقائد

3 مورد- غسل و وضو و احکام حیض و نفاس

نمازهای واجب و مستحب

زکات مال و زکات بدن

روزه‌های واجب و مستحب

شرط حج تمتع و تعریف استطاعت

4 مورد

مطابق با سنت پیامبر

عدم جواز عدل و عصبه

6 مورد

2 مورد عقیقه و حکم ذبح بره تودلی

1-احکام طهارت

2-احکام نماز

3-احکام زکات

4-احکام روزه

5-احکام حج

6-احکام جهاد

 علیه السلام -احکام طلاق و ازدواج

8-احکام ارث

9-احکام خوردنی‌ها

10-مسائل متفرقه

احکام

 

1-صلوات فرستادن و استحباب و زمان آن

2-تولی

3-تبری

4-خوش رفتاری و احترام و اطاعت والدین

5-اجتناب از گناهان کبیره و معرفی آنان

مسائل اخلاقی‌یا اخلاقیات

 

 

 

 

 

منابع

قرآن کریم

1- ابن شعبه حرانی، حسن، تحف العقول، کتاب فروشی اسلامیه، تهران/ 1355

2- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، دارالتعارف - بیروت/ 1983-1403

3- انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، انتشارات سخن، تهران، چاپ سوم/1390

4-‌ایرانلو، رمضانعلی، پژوهشی پیرامون آثار منسوب به امام رضا علیه السلام ، ماهنامه حکمت و معرفت

www.irip.ir

5- بیابانی اسکوئی، محمد، توحید و اسماء و صفات، انتشارات نباء، چاپ اول/1390

6- تفتازانی، سعدالدین، مختصر المعانی، انتشارات مصطفوی قم/ بی‌تا

 علیه السلام - زرکلی، خیرالدین، اعلام، دارالعلم للمعایین، بیروت، چاپ هفتم/1986

8- خوئی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، تهران، مرکز نشر‌الثقافه‌الاسلامیه، چاپ پنجم/1413

9- صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، انتشارات جهان – تهران/ 13 علیه السلام 8 ق

10- طوسی، محمدبن حسن، رجال طوسی، تحقیق جواد قیومی، نشر اسلامی، چاپ پنجم/ 1430

11- غضنفری، مهدی، خود آموز لمعه، انتشارات برهان چاپ دوم/ 1356

12- غلائینی، مصطفی، جامع الدروس العربیه، دار الکلوخ، چاپ اول/ 1330-1912

13- فضل اله، محمدجواد، تحلیلی از زندگانی امام رضا  علیه السلام ترجمه سید محمد صادق عارف، بنیاد پژوهش‌های اسلامی‌آستان قدس رضوی، مشهد/ 1385

14- قمی، شیخ عباس، هدیه الاحباب، انتشارات امیر کبیر، چاپ دوم/1363

15- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، مؤسسه الوفاء، بیروت، لبنان، چاپ دوم/1403-1983

16- مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، ناشر کتاب فروشی خیام، نوبت چهارم/13 علیه السلام 4

1 علیه السلام - مهدی پور، محمود، مقاله‌ی عقیدت و شریعت در‌اندیشه رضوی شماره 15 آذر84 

ww.haw zah.net

18- نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ هفتم/ 1424

19- سایت‌ها

1-www.afkar news

2-www.irip.ir

3-www.razavi.ir

20- نرم افزار درایه النور نسخه 2/1 – مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی

Dirayat al-noor 1.2/2011



**. دانشجوی دکتری زبان و ادبیات مدعو دانشگاه آزاد تهران مرکزی. آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید                                                                 

[3]. در مورد‌ این کتاب، علامه مجلسی می‌نویسد: به نسخه‌ای ارزشمند و کهن از ‌این کتاب دست ‌یافتیم که نظم آن دلالت بر منزلت مولفش می‌کند و بیشتر آن مواعظ و اصول آشکاری است که احتیاج به سند ندارد [مجلسی، 1403/ ج 1 / ص 29].

[4]. فضل بن سهل (154-202) وزیر مامون و دارای تدبیر که‌ ایرانی بوده و به دلیل تسلط در جنگ و سیاست به ذوالریاستین نامیده شده است [زرکلی، 1986/ج 5/ ص 146].

[5]. فضل بن شاذان (260م) عالم به علم کلام از فقهاء امامیه و صاحب 180 کتاب است و وکیل امام رضا علیه السلام  بوده است (همان).

1. ‌این پایان نامه در سال 1385 در دانشگاه قم دفاع شده و نسخه آن به شماره 160 در کتابخانه مرکزی دانشگاه قم موجود است. بخش‌هایی از آن با ویرایش و اضافات، تحت عنوان "خورشید شرق در سده سوم" توسط مؤسسه کتابشناسی شیعه قم انتشار‌ یافته که در سفینه شماره 39 مقاله‌ای در معرفی و نقد آن آمده است. بخش‌های مورد استفاده در ‌این مقاله، در کتاب ‌یاد شده موجود نیست. توضیح  اینکه مشخصات کتابشناختی منابعی که در‌ این بخش‌ یاد شده، در متن پایان‌نامه دکتر بیات مختاری آمده است.

1. برای رعایت اختصار، نام محدّثان و فقهای بزرگوار در اینجا بدون القاب و عناوین یاد می شود. این یاد کرد، براساس اسم اشهر و همراه با نام کتاب مربوط است.

[8] . بخش اعتبار سندی و دِلالی رساله توسط  ویراستار به مقاله افزوده شده است.

[9]. جمع ترویحه و اصطلاحا به نمازهای مستحبی چهار رکعتی گفته می‌شود که در شبهای ماه مبارک رمضان خوانده می‌شود و پس از هر چهار رکعت ‌اندک استراحتی می‌کنند اهل سنت بیشتر در شبهای ماه رمضان آن را می‌خوانند از زمان خلیفه دوم به بعد،‌ این نماز به طور رسمی ‌و همه گیر شایع شده است.

[10]. در بخش سهام ارث نسبت ترکه به سهام ورثه ‌یا به‌ اندازه است ‌یا ترکه کمتر از سهام ورثه است که "عول" نامیده می‌شود.

[11]. اگر ترکه بیشتر از سهام وارثه باشد "تعصیب ‌یا عصبه" نامیده می‌شود. اهل سنت معتقدند اگر مال زیاد باشد، به خویشاوندان پدری از طبقه‌ی دوم وارث داده می‌شود، اهل بیت آن را قبول ندارند. (غضنفری، بی تا/ ج2، ص 3 علیه السلام  علیه السلام )

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: