اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
بایسته‌های پژوهشی رضوی در حوزة عقاید ـ محمد بیابانی اسکویی مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 40
دوشنبه ، 11 خرداد 1394 ، 09:08

بایسته‌های پژوهشی رضوی در حوزة عقاید ـ محمد بیابانی اسکویی

     فصلنامه تخصّصى مطالعات قرآن و حديث سفينه

سال دهم، شماره 40 «ويژه پژوهش‌های رضوی»، پاییز 1392، ص 119 ـ 142

 

بایسته‌های پژوهشی رضوی در حوزة عقاید

محمد بیابانی اسکویی*[1]

چکیده: بایسته‌های پژوهشی، کلید پژوهش هستند که راهنمای تحقیق در هر موضوع به شمار می‌آیند. نویسنده در ‌این گفتار، حدود 350 موضوع را در ضمن 3 علیه السلام  عنوان کلّی در حوزة پژوهش‌های مر بوط به امام رضا علیه السلام  پیشنهاد داده است. او در مقدّمه، به ‌این نکتة مهم اشاره می‌کند که تحوّل و تغییر معنای کلمات، سبب تغییر مفاهیم یک فرهنگ می‌شود. لذا یکی از وظایف پژوهشگران حوزة دین، بازگرداندن کلمات به معنای اولیة آنهاست. برخی از موضوع‌های پیشنهادی در زمینة فطرت، علم، عقل، قرآن، توحید، نبوت، معاد، امامت، عدل، اسماء و صفات الهی، مهدویت، رجعت، معراج و شیطان است.

کلید‌واژه‌ها: بایسته‌های پژوهشی رضوی – عقاید / اصول عقاید – راهنمای تحقیق / کلمات کلیدی دینی – معناهای اولیه.

 

 

 

 

اشاره

بایسته‌های پژوهشی، کلید پژوهش هستند و ارائه آنها به اهل تحقیق، ضامن تداوم تولید علم است. زمانی می‌توان به ادامة پژوهش امید بست که اهل نظر، موضوع‌های جدید را به دیگران بشناسانند و پیشنهاد دهند.

این نکته را کسانی به خوبی درک می‌کنند که در جایگاه مدیریت علمی ‌و فرهنگی یا معلّمی ‌مراکز آموزشی، همواره در معرض‌ این پرسش قرار دارند که: "برای نوشتن مقاله، طرح پژوهشی، پایان نامه و ... در چه مورد تحقیق کنیم؟" چنین کسانی قدر بایسته‌های پژوهشی را بیش از دیگران درک می‌کنند.

در واقع، بدون ‌این ابزار، هیچگاه نمی‌توان از مراکز آموزشی و پژوهشی – که غالباً گرفتار امور روزمرّة خود هستند – توقّع داشت که مسئله‌یابی کنند و به افراد مرتبط با خود (دانشجویان و محققان) پیشنهاد دهند. بدین روی، گاهی در ‌این گونه مراکز شاهد "مسئله‌سازی" می‌شویم که مسائل فرعی و غیر ضروری یا کم فایده جای مسائل مهمتر و کاربردی‌تر را می‌گیرد. پیآمد طبیعی ‌این مطلب، فربه شدن بدنة پژوهش – و همزمان ضعف درونی آن – است.

با توجّه به‌این نکات، فصلنامه سفینه در طول دورة ده ساله حیات خود، به ‌این هدف مقدس توجه داشته و بارها پیشنهادهای پژوهشی به اهل تحقیق، با عنوان کلی "بایسته‌های پژوهشی" ارائه کرده است.

پیش از ‌این در شماره‌های 5، 6، 8، 9، 12، 16، 19، 36، 39 صدها موضوع برای تحقیق معرفی شده، که از بعضی از آنها – طبق خبرهایی که رسیده – در مراکز علمی‌ استقبال شده است.

اینک در ‌این گفتار، 354 موضوع در قالب 3 علیه السلام  عنوان ارائه می‌شود که در حوزة مباحث عقاید، در چارچوب کلمات نورانی امام ابوالحسن الرضا علیه السلام  قابل بررسی و پژوهش است، گرچه در مورد بعضی از آنها گامهایی برداشته شده است.

امید است که ‌این فهرست، مانند فهرست‌های پیشین، مورد توجّه اهل نظر قرار گیرد، و دیگر محقّقان، ما را از یافته‌های خود در ‌این زمینه بهره مند سازند.

فصلنامه سفینه

مقدمه

محقّقان و ‌اندیشوران تاریخ دین اسلام به یقین می­دانند که عصر امام رضا علیه السلام  عصر تضارب آراء و ‌اندیشه­های متکلّمان، فیلسوفان، زندیق­ها و عارفان صوفی مسلک، بوده است. امام رضا علیه السلام  عالم الهی است که در مقابل همه ‌اندیشه­های نوظهور و پرورش یافته در میان مسلمانان - با طیف­های گوناگونی که داشتند - به تنهایی ‌ایستاده، با برهان­های نوری الهی و حجّتهای روشن دینی با آنان برخورد کرده و برتری و علوّ علوم الهی را برای همگان آشکار ساخته است. او تنها عالم دینی در عصر خویش بود که با بهره­مندی از دانش الهی بر دانشمندان برجستة مسیحی و یهودی و مجوس و فیلسوفان و زندیق­ها غالب آمده و همه آنها را محجوج ساخته است.

مناظره­های فراوانی که آن حضرت با عالمان و‌اندیشمندان زمان خویش دارد، تنها گوشه­ای از دانش آن بزرگوار است که در کتب معتبر حدیثی تبلور یافته است. در کنار آن، خطبه­ها و سخنرانی­های آن امام همام است که حکایت از بلندای مقام علمی ‌آن حضرت دارد. سیرة عملی و رفتار اجتماعی و روابط نیکو با اصحاب علم و دانش و نیز با عموم مردم، نشان مهم دیگری از سعة صدر و کرامت اوست.

یکی از آسیب­های جدّی و مهم در حوزه دانش، پدید آمدن اصطلاحات تازه و پیدا شدن معانی جدید برای واژگان هر زبانی است. بهره­گیری از واژگان برای تفهیم و تفهّم لازم و ضروری است. زبان در تمام نسل­های بشر، ابزاری کارآمد برای برقرار کردن ارتباط میان انسانها بوده است. در زبان هر قومی، واژگان آن اقوام به طور معمول معنایی خاص دارد که آنان با توجه به معنای متعارف برای واژگان زبان خویش از آنها بهره می­گرفتند. نزدیک شدن روابط میان صاحبان زبان­های مختلف موجب پدید آمدن واژه‌های جدید در هر زبانی می­شود. به طور طبیعی واژگان زبانی به زبان دیگر وارد گشته، ریشه زبانی واژگان را به هم زده و روابط حروف و کلمات را دچار مشکل جدّی نموده و تفهیم و تفهّم را آسیب پذیر می‌سازد.

نیز در اثر پیشرفت علم و دانش و دست­یابی انسان به حقایق تازه، نیاز به واژگان جدید پیدا می­شود. از سویی به طور معمول در میان اهل هیچ زبانی، مرکزی رسمی‌برای حفظ اصالت زبان و‌ایجاد واژگان جدید وجود نداشته است، لذا به تدریج واژگان، معانی جدیدی می‌یابند، و در نتیجه معانی اصیل واژگان نابود شده و از یادها می­رود.

به نظر می­رسد یکی از مهمترین وظایف عالمان و دانشمندان هر قوم و ملّتی حفظ اصالت معنایی زبانشان ­باشد.‌این امر در مورد زبان عربی - که زبان وحی است و خدای تعالی از آن برای رساندن بشر به کمال عبودیت استفاده کرده است - از اهمیّت ویژه­ای برخوردار خواهد بود. بدین روی مسئوولیت امامان شیعهedfr­ که حافظان معارف وحیانی و نگهبانان مرزهای دینی بندگان خدایند، خیلی زیاد و دشوار می­گردد.

باید در تمام حوزه­های معارف وحیانی بتوانیم‌ این نقش مهم و سازنده امامان اهل بیتedfr­­ را به خوبی دریابیم؛ در کلمات و سخنان آن بزرگواران، شواهد آن را به پیروان آنان عرضه کنیم؛ در همة حوزه­های معارف دینی­مان در سخنان امامانمانedfr­ را به خوبی دقت و بررسی کنیم؛ به پیروی از آنان در حراست دین الهی بکوشیم و بدون تحریف و تأویل، حفظ نموده و معانی اصیل و مقاصد حقیقی آنها را به طالبان واقعی معارفشان عرضه بداریم.

با توجه به نکات یاد شده، به برخی از بایسته­های پژوهشی رضوی اشاره می­کنیم تا‌ اندیشوران ارجمند و پژوهشیان نکته سنج، به نکات یاد شده در‌ این موضوع‌ها توجّه کنند؛ در هر موضوعی، شواهدی برای آنها بیابند و به مخاطبان فهیم عرضه بدارند.

1- معانی واژه‌های کلیدی (12 موضوع)

معنای اصیل واژگان علم، عقل، فکر، وَهم، ظنّ، ذهن، ذکر، خیال، قلب، فهم، شعور، وجدان

مقصود از آنها در قرآن کریم و روایات

تحولات صورت گرفته در معانی آنها تا عصر حضرت رضا علیه السلام  و کاربردهای‌ این واژگان در سخنان آن حضرت

2- فطرت (3 موضوع)

فطرت واژه­‌ای کلیدی است که همه عالمان، با گرایشها و اعتقادات گوناگونی که دارند، در اصول معرفتی خویش از آن استفاده می­کنند.‌ این واژه در قرآن و روایات اهل بیتedfr­ نیز فراوان بکار رفته است.

نگاهی اجمالی به معنای لغوی

کاربردهای قرآنی و روایی آن

مقایسه مقصود از آن در قرآن و روایات با معنای آن در آثار علمی‌ دانشمندان دینی و غیر دینی، تغییرات و تطوّرهای صورت گرفته در معنای ‌این واژه.

3- علم (5 موضوع)

تقسیم علم به تصوّر و تصدیق، حصولی و حضوری، نظری و بدیهی، کسبی و ضروری، مطبوع و مسموع، نقلی و عقلی

تفاوت آنها با علم وحیانی و الهی

تفاوت آن با معرفت در کاربردهای قرآنی و روایی

توجه خاص امام رضا علیه السلام  در سخنان خویش به واژه علم و عالم

 راههای دست­یابی به علم و آثار آن

4- عقل(9 موضوع)

عقل و عاقل و اتحاد آن با معقول در اصطلاح فلسفی

کلی بودن مدرکات عقل

پی­گیری کاربردهای دقیق‌این واژه در زبان اصیل عربی

توجه ویژه به کاربردهای آن در‌ایات قرآن کریم و روایات اهل بیتedfr­

تقابل آن با جهل و جاهل

نخستین مخلوق بودن آن

حجیّت ذاتی آن که مساوی با کاشفیت ذاتی آن می­باشد نه معذوریت

حجیّت باطنی آن در کنار رسولان و اولیاء الهی که حجّت ظاهری محسوب می­شوند

رابطه میان ‌این دو حجّت و تعامل بین آن دو با توجه به کاربردهای‌ این واژه در سخنان امام رضا علیه السلام  

5- قرآن (13موضوع)

اعجاز قرآن از نگاه حضرت رضا علیه السلام  

حجیّت ظواهر قرآن کریم با توجه به استشهاد به آن در احادیث امام رضا علیه السلام

رابطه قرآن و عترت به عنوان دو یادگار گرانبهای پیامبر گرامی ‌اسلام برای امتش بعد از خود

 ثقل اکبر بودن قرآن

آگاهی عترت از تمام علوم قرآن

 نقش قرآن در ازدیاد علم امام علیه السلام  بدین معنا که خدای تعالی همواره علوم تازه­ای را به واسطه قرآن به امام می­رساند.

 محکم و متشابه در قرآن و معنای ردّ متشابه به محکم

مخلوق بودن قرآن و تفاوت آن با سایر کتب آسمانی

قرآن و تفاوت آن با احادیث قدسی

قرائت­های مختلف قرآن و منشأ پیدایش آنها

کیفیت جمع قرآن

شأن نزول ‌آیات قرآنی و تأثیر آن در معنای ‌آیات قرآن

قرآن و نقش آن در هدایت

جایگاه آن در علم و دانش معصومان edfr­

6- معرفت خدا و اثبات صانع و توحید در کلام امام رضا علیه السلام (10موضوع)

راههای معرفت خدا و تفاوت­های آنها در احادیث امام رضا علیه السلام  

 اثبات صانع و تفاوت آن با معرفت خدا

 نقش عقل در معرفت خدا

 نقش نبی و امام در معرفت خدا

 معنای «کلّ معروف بنفسه مصنوع»

 توحید و ارتباط آن با معرفت خدا

 اثبات بینونت صفتی بین خالق و مخلوق و نفی بینونت عُزلی

معنای «للناس التوحید ثلاث مذاهب» و بیان خاص مرحوم میرزا مهدی اصفهانی در توضیح ‌این حدیث شریف از امام رضا علیه السلام  

علیّت و توحید، وحدت وجود و توحید

 علیه السلام - اسما و صفات در نظر امام رضا علیه السلام  (9 موضوع)

معنای اسم و صفت

 اسم و صفت لفظی و تکوینی

 نفی توصیف خدای تعالی

نفی صفات از خدای تعالی، توصیف خدای تعالی به اوصافی که خدای تعالی خودش را به آنها توصیف فرموده است

فرق اسما و صفات ذاتی با فعلی

اشتراک اسما و صفات خدا با خلق

مخلوقیت صفت و موصوف و غیریّت صفت با موصوف

8- عدل الهی در کلام امام رضا علیه السلام  (11 موضوع)

معنای عدل و تفاوت آن با فضل و احسان

عدل الهی و شرور در خلق

عدل الهی و اختلاف اشیا

منشأ پیدایش اختلاف در اشیا

عدل الهی و فساد در روی زمین

عدل الهی در قیامت

عدل الهی و علیّت

عدل الهی و خلود

عدل الهی و شفاعت

غفران و بخشش و عدل الهی

مجازات و عقاب و عدل الهی

9- بدا در کلام امام رضا علیه السلام  (13 موضوع)

معنای بدا

تفاوت بدا با نسخ

بدا و علم و قدرت الهی

بدا و علم نبی و امام

بدا و مشیّت و اراده و قضا و قدر

‌آیات بدا در کلام امام رضا علیه السلام

اهمیّت و جایگاه بدا

مصادیق بدا مانند بدا در ذبح حضرت اسماعیل

بدا در رفع بلا از قوم یونس

بدا در اسماعیل فرزند امام صادق علیه السلام

بدا در عمر حضرت داود به درخواست حضرت آدم

بدا در تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه و توضیح ‌اینکه‌ آیا در‌ این مورد نسخ باید گفت یا می­توان از واژة بدا نیز استفاده کرد.

 احادیث تردّد و معنای آنها

10- علم الهی در کلام امام رضا علیه السلام  (9 موضوع)

علم بلا معلوم و حقیقت آن

علم الهی و نظام علّی و معلولی

علم بلا معلوم و حصولی و حضوری بودن علم

علم به عدمها و ممتنعات

علم ذاتی و فعلی

علم تابع و متبوع و ارتباط آن با علم بلا معلوم

علم الهی و نظام احسن

علم الهی و عوالم وجود

اتحاد علم و عالم و معلوم و علم بلا معلوم

 

 

11- مشیّت و اراده و قدر و قضا در کلام امام رضا علیه السلام  ( علیه السلام  موضوع)

عدم تحقق هیچ چیزی جز به مشیت و اراده و قدر و قضای الهی

افعال بندگان و مشیت و اراده و قدر و قضای الهی

معنای مشیت و اراده و قدر و قضا در احادیث امام رضا علیه السلام

بدا و مشیت و اراده و قدر و قضا

عنایت و مشیّت ازلی و نظام احسن با مشیّت و اراده و قدر و قضای حادث در کلام امام رضا علیه السلام

معنای مشیت و اراده و قدر و قضا در افعال عباد

 علم الهی و مشیّت و اراده و قدر و قضای الهی

12- جبر و تفویض و امر بین الامرین (9 موضوع)

معنای جبر و تفویض

تفویض در تکوین و تفویض در امر و نهی

جبر علّی و معلولی و استطاعت انسان

امر بین الامرین و رابطة آن با جبر و تفویض

مفوّضه چه کسانی هستند؟ قدریّه چه کسانی هستند؟ عوامل پیدایش قدریّه اعم از جبریّه و مفوّضه

‌آیات قرآن کریم و روایات اهل بیتedfr­ که از آنها جبر یا تفویض استفاده می­شود و معنای صحیح آنها

طینت علیّینی و سجّینی و تأثیر آن در جبر و اختیار

 

 

13- پیامبر شناسی در کلام امام رضا علیه السلام  (34 موضوع)

معنای نبی و رسول و تفاوت­های آن دو

تعداد رسولان و انبیای الهی

انبیای اولوا العزم و معنای اولوا العزم بودن آنها

مقام نبوت و رسالت و امامت و جایگاه هر کدام از آنها

‌آیا بر خدای تعالی واجب است رسول و نبی بر خلق مبعوث کند؟

قاعده لطف و اثبات وجوب بعثت رسولان و پیامبران از طریق آن و نقد و بررسی تقریرهای قاعده لطف

رسالت و نبوت انبیا و نقش خود آنها در رسیدن به ‌این مقام

عصمت انبیا و رسولان در اخذ و حفظ و ابلاغ وحی

عصمت پیامبران و رسولان در تمام شؤون حیاتشان

علم و قدرت پیامبران و رسولان، طرق اثبات و تصدیق رسالت و نبوّت پیامبران و رسولان برای خلق

نقش پیامبران و رسولان در شناخت خدا

معرفت فطری خدا و نقش آن در شناخت و تصدیق پیامبران و رسولان

عقل و جایگاه آن در شناخت نبوت و رسالت پیامبران و تصدیق آنها

زنان و رسالت و نبوت

عمومیّت رسالت و نبوت انبیا به جنّیان و فرشتگان و سایر موجودات

شبهات موجود در عصمت پیامبران و سیره عملی آنها در میان خلق و پاسخ به‌ آیات و روایاتی که موهّم خلاف عصمت پیامبران است

طبقات و درجات پیامبران و رسولان

رؤیت پیامبران در خواب و صدق آن

افضلیت پیامبران بر فرشتگان، افضلیت پیامبر اسلام 6بر همه پیامبران

عمومیّت بعثت و رسالت پیامبران

شرایع پیامبران و نسخ در آنها

علم و آگاهی پیامبران

معجزات پیامبران و ارتباط آنها با علم آنها

اسم اعظم و دارا بودن پیامبران به آن

میراث پیامبران و دست به دست شدن آنها تا پیامبر اسلام6

روح القدس و دارا شدن پیامبران و رسولان به آن

ویژگی­ها و خصایص پیامبران و رسولان

فترت و زمان­هایی که امت­ها بی‌پیامبر و رسول بوده­اند و شرایط و ویژگی­های امت­ها در زمان فترت

اعجاز قرآن و تفاوت آن با سایر معجزات

معجزات پیامبران در قرآن کریم

علم به نظام اسباب و مسبّبات و نقش آن در خارق عادات

علوم غریبه و آثار ادعیه و حروف و اعداد در خوارق عادات

14- امام شناسی در احادیث امام رضا علیه السلام  (30موضوع)

معنای امام در لغت و احادیث

جایگاه و منزلت امام در کلام امام رضا علیه السلام

ولایت تکوینی و تشریعی امام

ویژگی­های امام

عصمت امام

علم امام به گذشته و حال و ‌آینده

بدا و علم امام

علم امام به وقت شهادت خویش

علم امام به حوادثی که بر او و شیعیانش اتفاق خواهد افتاد

علم امام علی علیه السلام  بر ‌اینکه عمرو بن عبدود به دست او کشته خواهد شد و با وجود ‌این به نبرد با او وارد شدنش

علم آن حضرت بر سلامتی­اش در آن شبی که در رختخواب پیامبر 6خوابید

 معنای افزوده شدن علم امام در شبهای جمعه

 شب قدر و نزول فرشتگان و روح با تمامی ‌تقدیرات بر امام

 نصوص امامت دوازده امام در احادیث پیامبر و امامان اهل بیتedfr

 نصوص امامت در‌ایات قرآن کریم و تقریر و تحلیل و بررسی دلالت آنها بر امامت امیرالمومنین علیه السلام

 حدیث غدیر و دلالت آن بر امامت امیرالمؤمنین علیه السلام

 بررسی راههای انتخاب خلیفه در کتب مکتب خلفا

 نقش امام در هدایت خلق به خدا و تذکّر به معرفت فطری

 شبهات عصمت امامان در سیرة عملی آنان و پاسخ به آنها

 شبهات علم امامان در سیره عملی آنان و پاسخ به آنها

 رابطه عصمت وعلم

 ادلة عدم امکان گزینش امام توسط مردم

 عمومیّت امامت و ولایت امامان بر مخلوقات

 پیروی و اطاعت حیوانات و جنّیان از امامانedfr

عرضة ولایت امامان بر همه­ی خلایق

 تأثیر پذیرش و عدم پذیرش ولایت امامانedfr در خلایق

 عالم ارواح و عالم ذرّ و عرضه ولایت امامانedfr در آن دو عالم بر خلق

 طینت علیّیّنی ارواح و ابدان امامانedfr

 مقام نوری امامانedfr

 افضلیّت امامان اهل بیتedfr از فرشتگان و پیامبرانedfr

15- مهدویت در احادیث امام رضا علیه السلام  (12 موضوع)

نصوص و ادله ولایت و امامت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

 ادله ولادت آن حضرت

 غیبت صغری و کبری و شرایط ارتباط با آن حضرت در آن دو

 علائم ظهور امام زمان علیه السلام

 اصحاب و یاران امام زمان  علیه السلام به هنگام ظهور

 حکومت و دولت امام زمان علیه السلام  و ویژگی­های آن

 برچیده شدن کفر از روی زمین در زمان دولت امام زمان علیه السلام

تأثیر ‌ایمان در توجّه خدای تعالی به خلق در دنیا و فراوانی نعمت­های الهی بر اهل زمین در سایه فراگیری‌ ایمان

 افول سلطنت شیطان در دولت امام زمان  علیه السلام

آبادی زمین در زمان دولت امام زمان علیه السلام

شهادت امام زمان علیه السلام

پاسخ به شبهات مخالفان درباره غیبت و طول عمر

16- رجعت (13 موضوع)

معنای رجعت

اهمیت رجعت و لزوم اعتقاد به آن

نقش‌ایمان به رجعت در شیعه بودن

قرآن کریم و رجعت

روایات رجعت

رجعت در امم سابقه

رجعت مومنان محض و کافران محض

 رجعت و ارتباط آن با ظهور حضرت حجّت  علیه السلام

رجعت امامان اهل بیتedfr

 اقوال و دیدگاههای عالمان دینی درباره رجعت

 شبهات رجعت

 اهداف و حکمت­های رجعت

 شرایط زمین در زمان رجعت امامان اهل بیتedfr

1 علیه السلام - مناظره و جدال ( علیه السلام  موضوع)

معنای جدال و مناظره و انواع و اقسام آن

 شرایط مناظره و جدال احسن

 فرق جدال و مناظره با مراء و خصومت

 موضوع­های مناظرات امام رضا و دیگر امامان اهل بیت و پیامبران الهی و پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و علیهم

 استفاده از مسلّمات باطلِ مخالف در مناظره و جدال

شرایط مناظره و جدال کنندگان

 اهداف و غایت­های جدال و مناظره

18- معراج (8 موضوع)

معراج­های پیامبر گرامی ‌اسلام

مدت معراج­های پیامبر6

 حقیقت براق مرکب پیامبر6 که آن حضرت با آن به معراج رفته است

 معراج در امم سابقه برای پیامبران دیگر

 ادلة معراج

 شبهات معراج

 معنای «قاب قوسین أو ادنی»

 حقایقی که پیامبر6 در معراج آنها را دیده است

19- خلقت عوالم در احادیث امام رضا علیه السلام  (11موضوع)

خلقت مشیّت و اراده و قدر و قضا

 خلقت اشیاء و موجودات از آب و معنای آن

 اولین مخلوق

‌آیا خلقت همة اشیا از نور است؟

آیا مخلوقات همه نوری هستند؟

‌آیا همة خلایق یعنی ما سوی الله مادّی و تجزیه پذیرند؟

معنای «جعلنا من الماء کل شیء حیٍّ» و چگونگی شکل‌گیری همه اشیا با اختلافات غیر قابل شمارشی که دارند

 معنای «و کان عرشه علی الماء»

 عالم عقول و عالم مثال و نقد و بررسی آن بر اساس احادیث امام رضا علیه السلام

 ماهیت و وجود و امکان و وجوب، و تحلیل و بررسی آنها بر اساس روایات حضرت رضا علیه السلام

 حروف و جایگاه آنها در خلقت

 

 

20- انسان شناسی در احادیث امام رضا علیه السلام  (12 موضوع)

ابعاد انسان در احادیث امام رضا علیه السلام

 روح و بدن و ترکیب آن دو، و نقش هر یک از آن دو در حقیقت انسان حقیقت روح و تفاوت و اتحاد آن با نفس

 روح العقل و الحیاة و روح القدس و روح الایمان و روح القوّة و روح الشهوة و نقش آنها در حقیقت انسان

 احادیث خلقت روح پیش از بدن و معنای آنها

 ترکیب روح با بدن در عالم ذرّ

 جریان روح و بدن در اصلاب و ارحام

 تجرید روح از بدن

 تصویر روح به صورت­های مختلف

 روح در رؤیا و به هنگام مرگ

 رابطة علم و قدرت و نفس انسانی

21- ملائک در احادیث امام رضا علیه السلام  (13 موضوع)

حقیقت فرشته

 تجرّد و عدم تجرّد فرشتگان

 اقسام فرشتگان

 جبرائیل و جایگاه او در نزد خداوند متعال

 اسرافیل و میکائیل و جایگاه آن دو در نزد خداوند متعال

 مختار بودن فرشتگان

 شؤون و کارهای فرشتگان

 ارتباط فرشتگان با انسان­ها

 تمثّل فرشتگان

 عصمت فرشتگان

‌هاروت و ماروت

 مالک خازن نار

 نکیر ومنکر

22- جنّیان در احادیث امام رضا علیه السلام  (8 موضوع)

حقیقت جن

 اقسام جنّیان

 خلقت جنّیان

 ارتباط جنّیان با انسان

 کفر و‌ایمان جنّیان

 نبوّت و رسالت و امامت بر جنّیان

 تسخیر جنّیان

 کارهای جنّیان برای حضرت سلیمان

23- شیطان (13 موضوع)

خلقت شیطان

عصیان و نافرمانی شیطان

قدرت و توانایی شیطان

دشمنی شیطان با بنی آدم

تمثّل شیطان به صورت­های مختلف

فرزندان و دودمان شیطان

ناتوانی شیطان از فریب مؤمنین مخلص

حکایات شیطان با پیامبران و اولیای الهی

ذبح شیطان در دولت حضرت حجّت عجل الله تعالی فرجه الشریف و مهلت دادن خدای تعالی به او تا روز قیامت

نقش شیطان در انحرافات فکری و عقیدتی انسان

‌اندیشه­های شیطانی انسان

مبارزات علمی ‌و فرهنگی شیطان با معارف آسمانی انبیای الهی

 رؤیاهای شیطانی

24- عرش و کرسی و لوح و قلم در احادیث امام رضا علیه السلام

حقیقت عرش و کرسی و لوح و قلم و فرق میان آنها

حاملان عرش و کرسی

‌آیة الکرسی و آثار آن

تأویل عرش و کرسی و آسمانهای هفتگانه به افلاک نه گانه در نگاه فیلسوفان و نقد و بررسی آن

25- مرگ و حقیقت آن در احادیث امام رضا علیه السلام  (9 موضوع)

حقیقت مرگ و تفاوت آن با خواب

چگونگی قبض روح مؤمن و کافر توسط فرشته مرگ

ارتباط فرشته مرگ با مؤمنان و کفّار و اولیای الهی به هنگام قبض روح

حضور امامانedfr به هنگام مرگ بر بالین همه انسانها، شفاعت امامانedfr

مؤمنان به هنگام قبض روح

حکمت راحت یا سخت جان دادن مؤمن و کافر به هنگام مرگ

 مرگ در بهشت و جهنم وجود ندارد: «ثم لایموت فیها و لا یحیی» و «إنّ الدار الآخرة لهی الحیوان»

مرگ روح و فرشتگان

ذکر مرگ و آثار آن (9 موضوع)

26- قبر و برزخ در احادیث امام رضا علیه السلام  (11 موضوع)

قبر، اولین منزل از منازل آخرت

سؤال و جواب قبر

 ظهور اعمال نیک انسانی در قبر به هنگام سؤال و جواب و حمایت از مؤمن

فشار قبر و عوامل آن

ارتباط روح و بدن در برزخ

آگاهی ارواح مؤمنان و کافران در برزخ از احوال نزدیکان خویش در دنیا

نعمتها و عذاب­ها برای مؤمنان و کافران در برزخ

عدم شفاعت در برزخ

مسخ بنی‌امیه در برزخ

عوامل عدم پوسیده شدن بدن در قبر

آثار زیارت قبور

لزوم احترام بدن مؤمن بعد از مردن

2 علیه السلام - معاد در احادیث امام رضا علیه السلام  ( علیه السلام  موضوع)

معنا و حقیقت معاد

معاد جسمانی از اصول دین است

ضرورت اعتقاد به معاد جسمانی

چگونگی زنده شدن مردگان در قیامت

آثار اعتقاد به معاد

ضرورت معاد

معاد حیوانات و وحوش

28- قیامت و مواقف آن در احادیث امام رضا علیه السلام  (9 موضوع)

مقدمات قیامت

از بین رفتن آسمانها و زمین و به هم خوردن ستارگان و افول خورشید و ماه

معدوم شدن همه موجودات قبل از قیامت و بازگشتن به حالت قبل از خلق و آفرینش

معنای مرگ

 مرگ قبل از قیامت

 معنای مرگ فرشتگان و ارواح پیش از قیامت

 زنده شدن مردگان و جمع شدن آنها در محشر

 اسامی‌روز قیامت

 شرایط و ویژگی­های انسانها در محشر

29- نفخ صور در روایات امام رضا علیه السلام  (3 موضوع)

معنای نفخ صور

 حقیقت صور

تعدّد نفخ صور و پیامدهای هر کدام از آنها

30- میزان در روایات امام رضا علیه السلام  (3 موضوع)

معنای میزان

 کیفیت میزان اعمال

 معنای سنگینی و سبکی اعمال

 

 

31- صراط در احادیث امام رضا علیه السلام  (3 موضوع)

حقیقت صراط

عوامل راحت عبور کردن از صراط

 عوامل سقوط از صراط

32- حسابرسی اعمال (10 موضوع)

مواقف حساب رسی اعمال

 چه کسانی بدون حساب وارد بهشت می­شوند؟

 چه کسانی بدون حساب وارد جهنم می­شوند؟

 مقصود از سوء الحساب چیست؟

سریع الحساب بودن خدا به چه معناست؟

آیا مجازات در دنیا و برزخ پیش از حساب‌رسی در قیامت انجام می­گیرد یا حساب دیگری صورت می­گیرد؟

حساب کنندگان چه کسانی هستند؟

آیا حساب رسی با سؤال فرق دارد؟

 از چه نعمتهایی در روز قیامت سؤال می­شود؟

آیا از هر چیزی که سؤال نمی­شود حساب‌رسی هم ندارد؟ مثلاً از آبی که انسان می‌خورد سؤال نمی­شود، امّا ‌آیا حساب­رسی هم نسبت به آن وجود ندارد؟

33- جزای اعمال (5 موضوع)

آیا جزای اعمال، لازمه اعمال­اند یا عین اعمال یا اموری مجعول به جعل الهی در مقابل اعمال­اند، نه لازمة آنها و نه عین آنها یا تلفیقی از آنها؟

 نقش‌ایمان و کفر در جزای اعمال

‌آیا ثواب عمل مؤمن با عمل کافر یکی است؟

آیا ثواب عمل منکر ولایت اولیای الهی با مؤمن به ولایت اولیای الهی یکی است؟

چه تناسبی بین اعمال و جزای آنها وجود دارد؟

34- حبط و تکفیر (4 موضوع)

حبط ثواب اعمال مؤمنین به کفر و ارتداد، و نیز تکفیر و برداشته شدن عقاب اعمال بد به واسطه توبه و اعمال نیک در روایات امام رضا علیه السلام  چگونه است؟ ‌آیا منّت بعد از انفاق، ثواب آن را از بین می­برد؟

‌آیا با اسلام آوردن، همة عقاب­های اعمال پیشین رفع می­شود؟

‌آیا خداوند از حق الناس در روز قیامت می­گذرد یا غفران و عفو الهی تنها اختصاص به حقوق انسان با خدا دارد؟

35- توبه (4 موضوع)

حقیقت توبه و انواع آن چیست؟

توبه چه آثاری نسبت به انسان در دنیا و آخرت دارد؟

نقش توبه در‌ایمان مؤمنان چیست؟

شرایط پذیرش توبه چیست؟

36- بهشت و جهنم (8 موضوع)

آیا بهشت و جهنم مخلوق است؟

درجات و درکات بهشت و جهنم

 در­های بهشت و جهنم

 تفاوت نعمتها و عذاب­های بهشت و جهنم با نعمتها و عذاب­های دنیا

 ارتباط بهشتیان با جهنمیان، آیا برای هر یک از بهشتیان و جهنمیان جایگاهی در بهشت و جهنم وجود دارد؟

آیا بهشت حضرت آدم علیه السلام  همان بهشت برزخی است که مؤمنان بعد از مردن تا قیامت در آن هستند؟

 ویژگی­های بهشت دنیا و آخرت انواع نعمتهای الهی در بهشت

 انواع عذاب­های الهی در جهنم

3 علیه السلام - مسخ و تناسخ (3 موضوع)

امکان مسخ انسان و معنای آن

تفاوت مسخ و تناسخ

موارد وقوع مسخ در دنیا



*. پژوهشگر و مدرس حوزه علمیه قم.

 

 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: