اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
گزارش و معرفی مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 17
سه شنبه ، 21 شهریور 1391 ، 14:15

طلوع، فصلنامه تخصّصى مذاهب و فرق اسلامى، شماره 12، زمستان 1383، ويژهنامه بررسى آراى دكتر محمّد حسين ذهبى.

محمّد حسين شهرى 


از سال 1976 كه محمّدحسين ذهبى، استاد دانشگاه الازهر مصر (1915 ـ 1977 ميلادى  / 1333 ـ 1397 قمرى) كتاب مشهور خود «التفسير و المفسّرون» را نگاشت و منتشر كرد، كتابش در بسيارى از دانشگاهها ايران و ديگر كشورهاى اسلامى، منبع درسى شد. وى در اين كتاب، سير تطوّر تفاسير قرآن را از زمان پيامبر(ص)، صحابه و تابعين تا كنون بررسى كرد. نيز روشها، مكاتب تفسيرى، آثار تفسيرى فرقههاى مختلف اهل قبله به ويژه روشها و گرايشهاى تفسيرى عصر جديد را بر شمرد و تحليل نمود.
اين كتاب، ويژگيهايى خاصّ خود داشت كه به دليل آنها، به عنوان منبع درسى معرّفى شد؛ امّا از همان آغاز انتشار، نكاتى پيرامون برخى از ديدگاههاى آن به ويژه در زمينه تفاسير شيعى، مطرح بود كه در برخى از پاياننامهها بدان پرداخته شد. (نك: طلوع، ش 12، ص 206ـ )207 امّا پس از گذشت حدود سىسال، ضرورت تدوين اين نكات بيشتر احساس شد. بدين رو، همايشى يك روزه در سال 1382 با حضور برخى از اساتيد رشته علوم قرآن و حديث برگزار شد كه برخى از نكات در آن بيان گرديد. پس از آن، فصلنامه طلوع ـ كه توسّط مدرسه عالى امام خمينى در قم، وابسته به مركز جهانى علوم اسلامى منتشر مىشود ـ دوازدهمين شماره خود را به اين موضوع اختصاص داد. عناوين مقالات و فهرست اين ويژهنامه به شرح زير است:
نقد مبانى و روشهاى تفسيرى در كتاب «التفسير و المفسّرون» / محمّد على رضايى اصفهانى (ص 2ـ)26
بررسى آراى ذهبى درباره «تأويل» / عبدالكريم بهجت پور (ص 27 ـ )38
نقد آراى ذهبى در مورد «تأثير مكتب فقهى و اصولى شيعه در تفسير قرآن» / احمد مراد خانى تهرانى (ص 39 ـ )58
نقد آراى ذهبى در معرّفى «مجمع البيان» / سيّد رضا مؤدّب (ص59ـ)80
وقفة مع الدكتور الذهبيّ في كتابه «التفسير و المفسّرون» / سيّد عبدالكريم حيدرى (ص 81ـ94)
تأمّلى در آراى ذهبى در مورد «وضع در تفسير» / ناصر رفيعى محمّدى (ص 95ـ)104
نقد و بررسى انديشههاى ذهبى درباره «آيات ولايت» / ايلقار اسماعيل زاده (ص 105ـ)124
تحليل آراى ذهبى پيرامون «عقايد شيعه» / سيّد عبدالله حسينى (ص 125ـ)150
روش تفسير عقلى و نقد ديدگاههاى ذهبى / سيّدفيّاض حسين رضوى (ص 151ـ)174
تأمّلى در بررسيهاى ذهبى درباره سه تفسير (مرآةالانوار، صافى، حقائق التفسير) / على اكبر بابايى (ص 175ـ)200
اهمّيّت نقد علمى / آيت الله محمّدهادى معرفت (ص201ـ)204
آشنايى با شخصيّت و آثار دكتر محمّد حسين ذهبى (ص205ـ)230
نويسندگان، مقالات خود را در فضايى كاملا علمى و بدون تعصّب، به ويژه با استناد به نوشتههاى دكتر محمّد حسين ذهبى نوشتهاند. از اين رو، اين مجموعه مىتواند براى تمام پژوهشگران علوم قرآنى ـ به ويژه دانشجويان رشته علوم قرآن در مقاطع مختلف ـ كاربرد داشته باشد. در عين حال، چنين نقدهايى مىتواند به اهل تحقيق هشدار دهد كه وقتى درباره عقايد گروهى نه از منظر متون آنها، بلكه از منظر شخص نويسنده سخن گفته شد، گاهى اوقات نتايجى به دست ميآيد كه فضاى دوستى و بحث و گفت و گو را به فضاى كينه و اتّهام بدل سازد. اين است كه انتشار چنين نقدهايى را بايد مغتنم دانست كه علاوه بر نتايج علمى، سهمى به سزا در جهت همدلى و تفاهم پيروان مكاتب فكرى مختلف ايفا مىكند.
با اميد به اينكه پديدآورندگان اين مجموعه، در جهت عرضه نقّاديهايى از اين دست، توفيق بيشتر يابند، پژوهندگان علوم قرآن و حديث را به بهرهگيرى از اين مجموعه فرا مىخوانيم.



عبداللّهى، صمد. روشهاى تفسيرى امام على 7استاد راهنما: دكتر علياحمد ناصح؛ استادان مشاور: محمّدعلى مهدوى راد، دكتر سيّد رضا مؤدّب. پاياننامه دكترى رشته علوم قرآن و حديث. دانشگاه قم، مركز تربيت مدرّس، .1386
امير متّقى دادگر 

قرآن آخرين كتاب آسمانى است كه آدمى را به اوج كمالات انسانى ميرساند؛ ولى از آنجا كه داراى محكم و متشابه، ناسخ و منسوخ، مجمل و مبيّن، عامّ و خاصّ و تأويل و تنزيل است، براى دسترسى به عمق تعاليم آن بايد به روايات معصومين كه ثقل ديگر هستند، رجوع كرد. خداوند پيامبر(ص) را مبيّن قرآن معرّفى كرده است و پيامبر نيز براى استفاده صحيح از قرآن، ما را به اهل بيت :سپرده است. از سوى ديگر، در ميان صحابه پيامبر(ص)، حضرت على(ع) از جايگاه ويژهاى برخوردار است؛ چرا كه اوّلين مؤمن به آن حضرت است و پيش از همگان در حضوريشان بوده و از محضرش بهره برده و به اقرار جميع صحابه، سرآمد مفسّران است؛ لذا براى درك بهتر مفاهيم قرآنى، مراجعه به روايات تفسيرى ايشان، ضرورى است و در رفع ابهامات و سوء فهمها كمك مىكند. امّا براى اين كار بايد روشهاى تفسيرى آن حضرت را دريافت.
در اين رساله دانشگاهى، پس از يك مقدّمه، شامل بحث جايگاه امام على(ع) در تفسير و بررسى حجّيّت روايات تفسيرى، روشهاى تفسيرى آن حضرت بررسى مىشود. مقصود از روشهاى تفسيرى در اين رساله، گرايشها و گونههاى تفسيرى و... به طور عام نيز مىشود. قبل از همه روشها روش تفسير قرآن به قرآن در كلام امام(ع) در اقسام مختلف بيان شده، نمونههاى كافى ياد شده است. گاهى ايشان صدر و ذيل آيه را با هم تفسير مىكنند و گاهى آيهاى را با كمك آيه ديگر و گاهى با پيوند چند آيه، به تفسير مىپردازند.
حضرت على(ع) در موارد متعدّدى، آيات قرآن را با استناد به حديث نبوى تفسير مىكند؛ از جمله آنچه در بيان فضيلتِ آيات و سور است. گاهى در جهت بيان معانى كلمات و بيان مقصود، گاهى به بيان مصداق انحصارى، اكمل و مطلق مصداق پرداخته است، گاهى نيز تفصيل داستانهاى قرآنى، تأويل، شأن نزول و... را بيان داشته است.
يكى از مهمترين گونههاى تفسيرى حضرتش تفسير كلامى ـ عقلى است كه آن حضرت آيات مرتبط با اصول اعتقادات را با استفاده از مبانى اعتقادى ـ عقلى بيان داشته است.
ايشان در روايات تفسيرى گاهى به تبيين معانى لغوى يا اصطلاحى قرآنى پرداخته و گاهى از قواعد صرف و نحو، تشبيه و تمثيل براى تبيين آيات بهره برده است.
از آنجا كه قرآن داراى بطنهاى متعدّدى است، در موارد زيادى حضرت امير(ع) به مفاهيم باطنى و تأويل آيات پرداخته است كه گاهى در نظر اوّل، با الفاظ ظاهرى قرآن، مخالف به نظر ميرسد و گاهى نيز به بيان بطن آيه پرداخته است.
قرآن از سنخ كتابهاى علوم طبيعى نيست؛ ولى گاهى براى تربيت آدمى چارهاى جز بيان نظم و حكمتهاى موجود در جهان طبيعت نيست تا بدين وسيله، انسان را از نظم به ناظم آن بكشاند؛ لذا در ميان روايات تفسيرى حضرتش به امور علمى نيز پرداخته شده است؛ مثل آفرينش خورشيد و ماه و ديگر ستارگان، فوائد آب باران، مشرقها، مغربها، كروى بودن زمين، نقش كوهها در استوارى زمين و فوائد ديگر آن.
در آيات قرآن، برخى قصص انبياء و امّتهاى پيشين به طور اجمال، مطرح شده كه در روايات تفسيرى حضرت على(ع) به تفصيل به آنها اشاره شده است؛ داستانهايى از حضرت آدم(ع)، نوح، ذى القرنين، ابراهيم، موسى، اصحاب كهف، تقسيم بنى اسرائيل بعد از عيسى به هفتاد و دو فرقه، احوالات پيامبر اسلام(ص) و برخى معجزات و احوال ايشان و... .
برخى از آيات قرآن جنبه اخلاقى و تربيتى دارند؛ لذا از اميرالمؤمنين(ع) نيز رواياتى تربيتى در تفسير برخى آيات قرآن به دست آمده است. حضرت على(ع) گاهى در مقام تبيين آيات قرآن، به جرى و تطبيق پرداخته و مصاديق انحصارى و يا اكمل آيات قرآنى را بيان داشته، گاهى نيز به مطلق تطبيق پرداخته است. در تفسير حضرت على(ع) به آيات احكام، شأن نزول و فضائل آيات و سور نيز پرداخته شده است.
فهرست مطالب
اين رساله در 13 فصل به شرح زير، تنظيم شده است:
فصل اوّل: كلّيّات، شامل: مقدمه، اهداف پژوهش، روش تحقيق، فرضيّه و تعريف تفسير و تأويل و جايگاه امام على(ع) در تفاسير، اعتبار و حجّيّت روايات تفسيرى و ديدگاه موافقان حجّيّت روايات تفسير و نتيجهگيرى.
فصل دوم: تفسير قرآن به قرآن در منظر امام على(ع). جايگاه و اهميت تفسير قرآن به قرآن، تفسير صدر و ذيل يك آيه به كمك يكديگر، بيان مطالب به وسيله پيوند چند آيه و... .
فصل سوم: تفسير قرآن به سنّت نبوى در روايات علوى: تفسير قرآن به سنّت، سنّت و ويژگيهاى آنها، حجّيّت حديث در معارف اعتقادى، مراحل تفسير قرآن، اقسام تفسير به سنّت نبوى.
فصل چهارم: تفسير كلامى ـ عقلى حضرت على(ع): تفسير كلامى ـ عقلى، تفسير آيات مرتبط با خدا، نبوّت (ارسال پيوسته پيامبران، عصمت پيامبران و...)، امامت (امانت ولايت، عوالم غيب، تأخير ناپذيرى مرگ، توصيف قيامت، توصيف جهنّم و...).
فصل پنجم: تفسير ادبى در مكتب علوى: تفسير لغوى قرآن با واژههاى مترادف، بيان معنى اصطلاحى كلمات و آيات قرآن با بيان تفصيلى آن، تفسير قرآن با بيان مقصود از آيه يا كلمات به كار رفته در آيات، تفسير قرآن از طريق استفاده از تشبيه و تمثيل.
فصل ششم: تفسير آيات الاحكام از منظر اميرالمؤمنين(ع)، شامل: آيات طهارت، نماز، زكات، خمس، روزه، حج، جهاد، قسم، نكاح و... .
فصل هفتم: تفسير علمى قرآن در كلام حضرت على(ع): فرشتگان تدبير كننده امور جهان، رتفق و فتق آسمانها و زمين، آسمانها و نيروهاى جاذبه زمين، دود بودن ابتداى آسمانها، آفرينش ماه و خورشيد و... .
فصل هشتم: تأويل آيات قرآن توسّط اميرمؤمنان(ع): اقسام تأويل، تأويل بر خلاف تنزيل، تأويل به معنى بطن آيه.
فصل نهم: تفسير تاريخى حضرت على(ع): حضرت آدم، حضرت نوح، حضرت ابراهيم، حضرت موسى: و... .
فصل دهم: تفسير تربيتى امام على(ع): بازگشت نتيجه اعمال به خود انسان، اميد بخشترين آيه، دوستى براى خدا، راه رهايى از آتش جهنّم و... .
فصل يازدهم: جرى و تطبيق در تفسير على(ع): تعريف جرى، اقسام تطبيق، بررسى سندى روايات تطبيق.
فصل دوازدهم: تأثير شأن نزول قرآن در روش فهم و تفسير.
فصل سيزدهم: فضائل و آثار آيات و سور در روش فهم و تفسير: آثار قرائت قرآن، آثار و فضايل بسمله، آثار آية الكرسى، حمد و... فضائل و آثار آيات و سور ديگر، آثار برخى سورهها و آيات.
خاتمه: نتايجِ به دست آمده و پيشنهادها.

آخرین بروز رسانی مطلب در سه شنبه ، 5 دی 1391 ، 11:43
 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: